سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » مه‌مله‌كه‌تی ئه‌ده‌بی ئه‌لبێرتۆ مۆراڤیا

مه‌مله‌كه‌تی ئه‌ده‌بی ئه‌لبێرتۆ مۆراڤیا

له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: نه‌رمین عوسمان محه‌مه‌د

به‌ رای ئه‌لبێرتۆ مۆراڤیا هه‌ركه‌سه‌ كلیلی خۆی هه‌یه‌ بۆ زانینی راستی هێنری به‌لزاك پاره‌ی هه‌بووه‌ ‌و مۆراڤیا خۆی ژنی هه‌بووه‌ واتا كلیلی مۆراڤیا ژن بووه‌. مۆراڤیا رۆماننووسێكه‌ له‌ نێو دێڕه‌كان ‌و له‌ودیویانه‌وه‌ ده‌نووسێت ‌و تاڕاده‌ی نووقمبوون له‌ نێو ناخی مرۆڤدا مه‌له‌ ده‌كات تا بتوانێت بگاته‌ نێو قووڵاییه‌كان، مۆراڤیا نامۆ نه‌بوو له‌ سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆی ‌و نادیار نه‌بوو له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سه‌رده‌مه‌كه‌ی دید ‌و بیرۆكه‌كانی ئه‌و به‌شێكه‌ له‌ فزول ‌و بێباكی و ئه‌م دوانه‌ گه‌شه‌یان سه‌ند ئه‌مه‌ش بووه‌ مایه‌ی له‌ دایكبوونی رۆماننووسێك زۆر هۆگری گوێگرتن ‌و بینینی رووداوه‌كانی پشت ده‌رگا داخراوه‌كان بوو كه‌ زۆربه‌یان ده‌بوونه‌ مایه‌ی عاره‌ق كردنه‌وه‌ ‌و شاردنه‌وه‌ بۆی ‌و به‌وه‌ ناسرابوو.

به‌ڵام ئایا مۆراڤیا واته‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ناوه‌كه‌ی واتای (سكانداڵ-ئابڕووچوون) بوو كێیه‌؟
ناوی راسته‌قینه‌ی (ئه‌لبێرتۆ بنكیرلی)یه‌ ‌و له‌ 22-11-1907 له‌ رۆما له‌ دایكبووه‌ ‌و به‌ یه‌كێ له‌و داهێنه‌رانه‌ ده‌ژمێردرێت كه‌ زۆر زوو ده‌روازه‌كانی نووسینی زانی، بایه‌خی به‌ شیعری فه‌ره‌نسی داوه‌ له‌ وانیش (رۆست، مالارمێ، رامبۆ). له‌ سه‌ره‌تادا رۆمانی (سه‌رده‌می بێباكی-1929) ده‌رگای یه‌كه‌می ناوبانگی بۆ كرده‌وه‌. مۆراڤیا به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ قسه‌كانی به‌ باسكردنی خودی خۆی ده‌ستپێده‌كات پێش قووڵبوونه‌وه‌ له‌ناو دێڕه‌كاندا، ئه‌و په‌روه‌رده‌بوون ‌و لاوێتی خۆی واده‌بینێت كه‌ مۆركراون به‌ دوو مۆركی تایبه‌تی كه‌ نه‌ مێژوو نه‌ شكۆمه‌ندی ناتوانێ بیانسڕێته‌وه‌ دوو نه‌خۆشی مه‌ترسیدار وه‌كو چۆن خۆی ده‌یخواست لێیان بدوێت ئه‌وانیش یه‌كێكیان خاوه‌نی سروشتی ئۆرگانی بوو كه‌ تووشبوونییه‌تی به‌ سیلی ئێسك كه‌ كاریگه‌ری هه‌بوو له‌سه‌ر منالی ‌و لاوێتی بۆ ماوه‌ی زیاتر له‌ (10) ساڵ ‌و وای لێكرد وه‌كو خۆی وه‌سفی ده‌كات وه‌كو جه‌سته‌یه‌كی فرێدراوی وه‌ك بتی لێبێت له‌ یه‌كێك له‌ نه‌خۆشخانه‌ دروونییه‌كان كه‌ ئه‌و ده‌مه‌ ئه‌و هیچی له‌سه‌ر ژیان نه‌ده‌زانی جگه‌ له‌ ته‌نیاییه‌كی رووپۆشكراو بۆ كه‌سێكی نزیك له‌ چاكبوونه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ نه‌خۆشی دووه‌هه‌می ئه‌میان به‌ره‌و رووی رۆح‌و هۆشی بووه‌وه‌ به‌هۆی رژێمی فاشی ‌و دیكتاتۆری وڵاته‌كه‌ی بوو، ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌ دڵه‌ڕاوكێ ‌و ترسدا به‌رامبه‌ر به‌خۆی له‌سه‌رده‌مێكی تردا كه‌ ماوه‌ی (15) ساڵی خایاند له‌و ماوه‌یه‌دا تاكه‌ خۆشنوودی ‌و هیوای ونبووی خۆی له‌و كتێبانه‌دا به‌دیده‌كرد كه‌ زۆر به‌ شه‌وقه‌وه‌ لاپه‌ڕه‌كانی ده‌خوێنده‌وه‌، پرسیارێك لێره‌دا دێته‌ ئاراوه‌ ئایا ئه‌مه‌ به‌س بوو بۆ دروستكردنی نووسه‌رێك له‌ قه‌باره‌ی بێئابڕویی ‌و چاونه‌ترسی مۆراڤیادا؟! چونكه‌ رۆمانی سه‌رده‌می بێباكی سه‌ركه‌وتنێكی بێوێنه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینی كه‌ بووه‌ مایه‌ی شۆكی گه‌وره‌ بۆی له‌لایه‌ن رۆژنامه‌ فاشییه‌كانه‌وه‌ ‌و تووشی چه‌نده‌ها تۆمه‌تی كرد كه‌ ده‌ستی خسته‌ نێو ژیانی تایبه‌تییه‌وه‌ ‌و تاڵی زۆری ده‌رئه‌نجامی ئه‌وه‌ چه‌شت.

ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌بێته‌ پرسیار
ئایا مۆراڤیا به‌شدارێكی ناپاك بوو یان ره‌خنه‌گرێكی توندی بێباكی رابواردنی ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ بوو؟ ته‌نانه‌ت نووسینه‌كانی دواتری ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی دیاری نه‌كرد ‌و هه‌رگیز نه‌یتوانی راشكاوانه‌ ئه‌و تۆمه‌ته‌ی كه‌ ئاڕاسته‌ی كرابوو به‌ناپاكی یه‌كلایی بكاته‌وه‌ یان دانی پێدا بنێت چونكه‌ مۆراڤیا خۆی ساغ نه‌كردبۆوه‌ ‌و ئاڕاسته‌ی رێره‌وی نووسینه‌كانیشی ده‌ستنیشاننه‌كردبوو به‌ڵكو هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی به‌ هه‌ڵواسراوی به‌جێهێشتبوو تا بیروبۆچوونه‌كان له‌سه‌ریان تێكه‌ڵ بێت ‌و لێكدانه‌وه‌كان له‌سه‌ریان زۆر بێت. باشترین به‌ڵگه‌ش بۆ ده‌رخستنی ئه‌م راستییه‌ به‌ ئاشكرا ‌و راشكاوانه‌ ناونیشانی رۆمانه‌كانی دواترێتی.
(سووكایه‌تی، بێزاربوون، داب‌و نه‌ریتخوازیی، یاخیبوون، ئه‌و پیاوه‌ی ده‌بینێ، ئاواته‌ بێ ئومێده‌كان، ئایا جیهان ئه‌وه‌یه‌؟، گولێ با، رۆمانییه‌ شۆخه‌كه‌، من ‌و تۆ.)
كۆی ئه‌م نووسینانه‌شی سروشتیان له‌ چه‌ند وه‌همێكه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ گیرابوون به‌چه‌ند كۆتێك له‌ بنه‌مادا بوون ‌و ئاماده‌بوونیان هه‌بووه‌ له‌ یه‌ككاتدا به‌ڵام نێژراون له‌ نێو ناخی نووسه‌ر ‌و خه‌یاڵی به‌پیتیدا ‌و له‌ یه‌ككاتدا هه‌ڵیگرتبوون ‌و دزه‌ی به‌ هه‌ندێكیان ده‌كرد له‌ یه‌ك لاپه‌ڕه‌دا كه‌ پێده‌چێت ئه‌مانه‌ به‌رهه‌می منداڵییه‌كی (مۆراڤیایانه‌ی) پر برینی قووڵ ‌و شاردراوه‌ بێت كه‌ ته‌نها به‌ نووسین ‌و دانپیانان ‌و ره‌خنه‌ی توندی ته‌نزئامێز سارێژ بووبێت ژیان ‌و پاداشتێك كه‌ شوێن ده‌ستی به‌سه‌ر كه‌سایه‌تییه‌وه‌ جێهێشتبوو ‌و ئه‌مه‌ش له‌ گشت نووسینه‌كانیدا ده‌رده‌كه‌وێت.

شێوازی ده‌ركه‌وتنی ناوی مۆراڤیا
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ شێوازی ده‌ركه‌وتنی ناوی مۆراڤیا له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌دا گرفتێكی راسته‌قینه‌یه‌ ‌و به‌جۆرێك له‌ دژایه‌تی ‌و چاودێریكردن وه‌رگیرا چونكه‌ ده‌ستیكرد به‌ ره‌خنه‌گرتنی توند له‌ پارته‌ فاشیست ‌و رژێمه‌ دیكتاتۆرییه‌كان، هه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م یاخیبوونه‌ دواتر به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی رووبه‌ڕووی هه‌ندێك سانسۆر بووه‌وه‌ له‌لایه‌ن نه‌یاره‌كانییه‌وه‌ كه‌ وه‌كو جۆرێك له‌ هێرشكردنی سكانداڵی (ئابڕووبه‌رانه‌) بۆ سه‌ر په‌یڕه‌و پرۆگرامه‌كانیان ده‌یانڕوانییه‌ نووسینه‌كانی به‌تایبه‌تی پاش ئه‌وه‌ی كه‌ نووسینه‌كانی زۆر به‌ خێرایی ‌و به‌بێ هیچ خۆماندووكردنێك یه‌كێك له‌ ستوونه‌كانی لاپه‌ڕه‌كانی گۆڤاری (سۆلاریا)ی داگیركرد دوای ئه‌و هه‌نگاوه‌ جۆرێك له‌ بێده‌نگی باڵی كێشا به‌سه‌ر نێوه‌نه‌ده‌كه‌دا له‌ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی رۆمانی داهاتووی كه‌ كۆتاییه‌كی دڵته‌زێنی هه‌بوو ئه‌ویش رۆمانی (ئاواته‌ بێ ئومێده‌كان)ه‌ له‌ناوجه‌رگه‌ی ئه‌م وتی وتییه‌دا هه‌ندێك كاری نووسه‌ر له‌ نێو به‌رگێكی نوێدا‌و به‌ ناوه‌ڕۆكێكی چڕ‌و پڕه‌وه‌ رووناكییان به‌خۆوه‌ بینی ‌و بوونه‌ هاوه‌ڵی چالاكی به‌رده‌وامی نووسه‌ر.
دواتر له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ ئیتالیا رزگاری بوو له‌ ده‌ست رژێمی فاشیستی دیكتاتۆری رۆحێكی نوێ ده‌ستی به‌ سه‌رهه‌ڵدان كرد بۆ هه‌ڵمژینی تام ‌و چێژی ئازادی له‌م دۆخه‌دا بزووتنه‌وه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی ‌و سینه‌مایی نوێ سه‌ریهه‌ڵدا كه‌ گرنگی به‌ واقعییه‌ت ‌و راستگۆیی دۆخه‌كان ‌و كۆمه‌ڵایه‌تی بوون ده‌دا، هاوكات هه‌ریه‌ك له‌ نووسه‌رانی ئیتالی (قه‌یسه‌ر بافیز) ‌و (ئیلیۆ فترینیی) كه‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕ بوون ‌و رۆڵیان هه‌بوو له‌ گه‌شه‌سه‌ندنی نووسینه‌كانی مۆراڤیادا ئه‌مه‌ش رێخۆشكه‌ر بوو بۆی بۆئه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ بگاته‌وه‌ ترۆپكی هێز له‌ توانا پڕ به‌هره‌كه‌ی ‌و بگه‌شێته‌وه‌ له‌ رۆچوون به‌ نێو قوڵایی ناخی مرۆڤایه‌تیدا.

لێهاتوویی مۆراڤیا
ئه‌م لێهاتووییه‌ی یاریده‌یدا كه‌ چاك بێته‌وه‌ له‌و نه‌خۆشییه‌ی به‌رۆكی گرتبوو به‌درێژایی ژیانی ‌و چاكبووه‌وه‌ له‌و كه‌مئه‌ندامێتییه‌ی جه‌سته‌یی ‌و چه‌پاندنه‌ ناوه‌كییه‌ی نێو ناخی خۆی هه‌رچه‌ند ئه‌مه‌ هه‌رگیز نه‌بوو بووه‌ رێگر بۆی له‌ خۆسه‌لماندنی ‌و تۆماركردنی ئه‌م خۆسه‌لماندنه‌ له‌ ساڵانی شه‌سته‌كاندا ئه‌و ته‌نانه‌ت سنووری شاره‌كه‌ی خۆی بڕی ‌و به‌ره‌و دۆزینه‌وه‌ی جیهانی نوێ هه‌نگاوی ناو ئه‌مه‌ش بووه‌ مایه‌ی سروش پێبه‌خشینی بۆ نووسینه‌كانی داهاتووی وه‌ك: (مانگ له‌ روسیا، هیندستان وه‌كو چۆن ده‌یبینم، تۆ سه‌ر به‌ چ هۆزێكیت).
خاڵێكی تر له‌سه‌ر مۆراڤیا ئه‌وه‌یه‌كه‌ هاوشان له‌گه‌ڵ چالاكییه‌ رۆژنامه‌وانییه‌كانی ‌و ره‌خنه‌ شانۆییه‌كانی ‌و نووسینه‌كانی له‌سه‌ر سینه‌ما ده‌توانین له‌ خوێندنه‌وه‌كانییه‌وه‌ توانایه‌كی باڵا له‌ داهێنان هه‌ڵێنجین كه‌ نیشانه‌ی گه‌شه‌سه‌ندنی ناوه‌كی نێوناخی و وردی شیكاری ده‌روونی ‌و وردبینییه‌كی تێر ‌و گاڵته‌جاری پێوه‌ دیاربوو كه‌ ئه‌مانه‌ش هه‌مووی وای لێكرد رۆڵی دادوه‌رێك بگرێته‌ ئه‌ستۆ كه‌ هه‌رگیز ناگه‌ڕێته‌ دواوه‌ به‌رامبه‌ر به‌واقیع ‌و راستی رووداوه‌كان یان به‌رامبه‌ر هه‌ر چاره‌نووسێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یان فیكری ئه‌مه‌ش وای لێكرد ئه‌م دیده‌ له‌ رۆمانی خۆشمان ده‌وێیت به‌بێ هیچ دا كورت بكاته‌وه‌ كه‌ بیوبیز‌و خۆف كاری ده‌رهێنانی بۆ كرد.

چل ساڵ نووسین
هه‌ندێ جاریش وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌ركی گه‌وره‌یه‌ك له‌ بیركردنه‌وه‌ ‌و به‌ڕێوه‌به‌رێك له‌ هه‌ستپێكردنی فیكریدا بگرێته‌ ئه‌ستۆ هه‌ر له‌ روانگه‌ی ئه‌م خاڵه‌شه‌وه‌ رۆمانه‌كانی ( بڕیاری دادگا سووكایه‌تی پێكردن، بێزاربوون، رۆبۆرته‌كه‌ هۆشداری بۆ گه‌یشتن به‌ داستانی مه‌ترسیداری سێكس، من ‌و ئه‌و، بۆ ئه‌وی تر، بۆق) كه‌ تێیدا دۆخی مێینه‌ له‌ بارێكی زۆر وێران دایه‌ له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ پله‌‌وپایه‌ی كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌ ‌و ده‌ست ده‌گرن به‌ بازرگانیكردنی به‌رهه‌م هێنانییه‌وه‌ له‌ رێگای گرتنه‌ده‌ستی هۆكاره‌كانی باوی سه‌رده‌م هه‌روه‌ها به‌مه‌به‌ستی سووكایه‌تی كردن به‌ ژیان مۆراڤیا شێوازی سوكایه‌تی پێكردن ‌و رابواردن به‌كارده‌هێنێت، پاڵه‌وانه‌كانی هه‌ندێك كات مێشكیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن به‌واتای راسته‌قینه‌ی وشه‌ی له‌ ده‌ست دان ‌و كه‌م توانا ‌و ده‌ست سپی ده‌وه‌ستن به‌رامبه‌ر روون ‌و ئاشكرایی ‌و په‌رته‌وازه‌بوون ‌و ئاماده‌نه‌بوونی پێكه‌وه‌ گرێدانی چاره‌نووسیان ئه‌و چاره‌نووسه‌ی كه‌ هه‌ڵیان ده‌داته‌ نێو جیهانێكی نادیاره‌وه‌ له‌ رێگای پیلان ‌و ته‌ڵه‌نانه‌وه‌ی ساكار به‌ڵام شێوێنه‌ر ‌و نیگه‌رانكه‌ر، له‌ هه‌مانكاتدا بۆ ئه‌و جۆره‌ پاڵه‌وانه‌ سوریالی ‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌، مۆراڤیا به‌درێژایی (40) چل ساڵی ره‌به‌ق له‌ نووسین ‌و داهێنان ‌و نه‌خشاندنی ده‌سته‌واژه‌كان له‌ ده‌رهێنانی چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌ك كه‌ سووكایه‌تی به‌ ژیان بكات هه‌روه‌ها ئه‌م پاڵه‌وانانه‌ چونكه‌ توانای به‌ده‌ستهێنانی واتای راسته‌قینه‌ی ژیانیان نه‌بوو بۆیه‌ بێئومێدی ئه‌م نووسه‌ره‌ گۆڕدرا بۆ بێده‌نگی‌و خه‌م ‌و دڵته‌نگی ‌و بووه‌ مایه‌ی وه‌رچه‌رخانێك بۆ تێگه‌یشتنێكی سروش به‌خش ‌و روون بۆ راستیییه‌ باوه‌كانی سه‌رده‌م.

سه‌رچاوه‌: رۆژنامه‌ی (الاتجاه‌ الاخر)

print

 63 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*