سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » سنوورەكانی سیاسەت ‌و دیموكراسی لە هەرێمی كوردستان

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

سنوورەكانی سیاسەت ‌و دیموكراسی لە هەرێمی كوردستان

سەرنووسەر: هەموولایەك بەخێربێن بەڕێزان كۆڕی ئەمڕۆمان ناساندنی كتێبێكی برای خۆشەویستمان ئەكرەم میهرداد (سنوورەكانی سیاسەت ‌و دیموكراسی لە هەرێمی كوردستان) لەم كتێبەدا كۆمەڵی لێكۆڵینەوە‌و وشەی رۆژنامەوانی نووسینی كاك ئەكرەمی تێدایە بەشێكی تازەیە‌و هەندێكیشیان بابەتی بڵاوكراوەن‌و ئەم كتێبە 27 هەمین كتێبی دكتۆرە, باخۆی قسەیەكمان بۆ بكات لەسەر كتێبەكە‌و پاشانیش بۆمان ئیمزا بكات.
ئەكرەم میهرداد
هاوڕییان هەموولایەك بەخێربێن من دەمەوێ بۆ چاپكردنی ئەم كتێبە سوپاسی هەندێك هاورێم بكەم، كاك ئەنوەر ساڵح ‌و كاك ئازاد توفیق مامۆستا هیوا، پاشان سوپاسی كاك ستران ‌و كاك حمە كەریم بكەم كە هەندێك بەشی تری ئەم كتێبە لە كوردستانی نوێ چاپ كراوە، هەروەها سوپاسی هاوڕێم كاك ئەنوەر حسێن بازگر بكەم كە رۆڵێكی زۆر كاریگەری هەبوو لە چاپكردنی ئەم كتێبەدا.
ئەم كتێبە باسی ئەزمونی سیاسی‌و دیموكراسی 27 ساڵەی كوردستان دەكات بەشێوەی لێكۆڵینەوە نەك ئەوەی من بیروبۆچونم چییە لەسەر ئەم حكومەت‌و سیستمە، بەڵكو شێوەی شیكردنەوەكە سیاسییە، بابەتەكان بە كورتی باس دەكەم.
بابەتی یەكەم: بەناوی سنوورەكان لە هەرێمی كوردستان، باس لەوە دەكات ئایا ئەم ئەزمونە حوكمڕانیەی لە كوردستان هەیە دیموكراسییە یان نا، ئەگەر دیموكراسییە بۆ؟ ئەگەر دیموكراسیش نییە بۆ؟ ئەم دیموكراسییە چ جۆرە دیموكراسییەكە، ئەم دیموكراسیی كوردیە بەشێكی زۆر لە بیرمەندان یان لیكۆڵەرانی سیاسی ناویان ناوە دیموكراسی لانی كەم كە هەڵبژاردنی تیایە فرەیی، سیاسی‌و ئازادی، سیاسی تیایە، دیموكراسییەكی ماف‌و یەكسانی‌و بەشداری لە ڕوانگەی تاكەوە تیانییە بەڵكو زیاتر روانگەیەكی گشتییە یان دیموكراسیەكی سیاسییە نەك دیموكراسییەكی كۆمەڵایەتی، ئەمە باسێك، باسێكی تر لەم ساڵانەی دوایدا زۆر باس لەوە كراوە ئەم حكومەت‌و دەسەڵات‌و ئەم سیاسەتەی لە هەرێمی كوردستانا توشی قەیران بووە، لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان بۆیە باس لە قەیرانی ئەم دەسەڵاتە دەكەن لەبەر ئەوەیە خۆیانی تیانین یان هەژمونی خۆیانی تیا لاوازە، بەڵام لە راستیا قەیرانی لەم جۆرە لە دیموكراسی قەیرانێكی بوونیادییە، قەیرانێكە لە پێكهاتەی سیستەمەكەدا، ئەویش ئەوەیە ئەم دیموكراسییە دیموكراسی لانی كەمە یان دیموكراسیەكی دیفاكتۆیە، یان دیمكراسیەكە زۆر كەم ئازادی‌و یەكسانی‌و بەشداری تیایە. دیسان تەئكید دەكەمەوە لە روانگەی تاكەوە بەڵكو دیموكراسییەكە هەموشتێكی بۆ سیاسی‌و سیاسییەكان تیایە.
لێكۆڵینەوەیەكی تر: بەناوی قەیرانی دیموكراسی‌و سەرهەڵدانی فاشیزم، سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم، ئەم باسە 2011 نوسراوە لە دوای دروستبوونی بزوتنەوەی گۆڕان‌و كارابوونەوەی حزبە ئیسلامیەكان كە بەشێوەیكی پۆپۆلیستی هەوڵیان ئەدا بەهەر شێوەیك بێت كە ئەم دەسەڵاتە لەناو بەرن یان هیچ نەبێت خۆیان تیا باڵادەست بن، وردەكاری فاشیزمی ئەم لایەنانە لە زۆر لایەنەوە باسكراوە، بۆ نمونە پرەنسیپی پێشەوایەتی، ئاپۆرا، فرەیی، دژایەتیكردن، كاری سیاسەتیان ئەوەبووە ئایا دوژمن كێیە، لە راستیا بەشێكی زۆر لە فەرهەنگی سیاسی خراپ لە دونیاش‌و ئەم ناوچەیە كار لەسەر ئەوە كراوە كە دوژمن كێیە، كەمتر كار لەسەر ئەوە كراوە دۆستایەتی بكەین یان دۆست كێیە، ئەمە یەكێكە لە فەرهەنگەكانی سیاسەتی كوردی یان بەتایبەتی ئەو لایەنە ئۆپۆزسیۆنانە.


لێكۆڵینەوەیەكی تر: بەناوی دیمەنەكانی دیموكراسی كوردی‌و ئاسۆكانی ریفۆرم ئایا ئەم دیموكراسی كوردییە ڕیفۆرمی تیا ئەكرێ قابیلی ئەوەیە ڕیفۆرمی تیا بكرێ، یەكێك لە كێشەكانی ئەم دیموكراسی كوردیە ئەوەیە سیادەتی تیانییە سەروەری تیانییە، بۆ نمونە لە گۆڕانكاریەكان یان لە ئاستەنگە ناوچەیەكانا گریمانەی لەناوچونی تەواوی نیزامەكانیانە، لە 16ی ئۆكتۆبەرا گریمانی لەناوچونی نیزامەكە بوو لەكاتی ریفڕاندۆمدا بەهەمان شێوە، مەبەستم ئەوە نییە بڵێم خەتای ئەوانە بووە، كە ئەكەوینە وەرچەرخانێكی سیاسی گریمانی لەناوچونی سەروەری ئەم دەسەڵاتە ئەو مەترسییە هەیە بۆیە دیموكراسیەك سەروەری تیانەبێت‌و نەزانرێت سەروەری‌و سیادەت چۆنە گریمانەی لەناوچونی هەیە.
دووەم: هەر لەمەسەلەی ریفۆڕم، ئەم دیموكراسیە بۆچی ئەوەنە سەرمایەدارییە، یەعنی سەرمایەدارییەكە تاڕادی توندوتیژی‌و چەوساندنەوە‌و بێ یاسایی‌و بێ قانونی خەڵكی فەقیرو هەژارە، كە بە هیچ شێوەیك یاسای بەرگریكردن لە خەڵكی فەقیرو هەژاری تیانیە، هەموو ئەم دیموكراسییە لە ڕوانگەی سەرمایەدارییەوە یان سەرمایەوە بەڕێوە دەچێت.
سێ شێوە لە پەیوەندی نیوان سەرمایەداری‌و ئەم دەسەڵاتە كوردیە دەبینرێ، یەكەم: یان ئەوەتا پیاوانی سیاسەت‌و دەسەڵات راستەوخۆ خۆیان سەرمایەدارن، یان ئەوەتا سیاسەت‌و دەسەڵات لەگەڵ سەرمایەدارەكانا شەریكن، یان ئەوەتا تەواوی نیزام‌و حكومەت‌و یاسا‌و شیوازی كاركردنیان پشتیوانی لەسەرمایەداری دەكات، باشترین نمونە بۆ ئەوەی سەرمایەداری لە كوردستان ئازادە‌و رێگری نییە یان سەرمایەداری هەرچی پێی خۆشبێت ئەوە دەكات، ئەوەیە یاسای كار لەم وڵاتە هەر نییە.
لێكۆڵینەوەیەكی تر: دیموكراسی لاواز لەبۆسەی سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم‌و هەژمون خوازیدا، یەكێك لە كێشەكانی حزبی كوردی ئەوەی لە دەسەڵات‌و ئۆپۆزسیۆنیشدایە پایەی سیاسەتی لەسەر هەژمونە، نەك لەسەر راستی، بابەت، بیروباوەڕ، بۆ نمونە پارتی وا پڕوپاگەنەدە دەكات كە حزبێكی نەتەوەییە ناسیۆنالیستە، بەڵام بەهەموو مێژووی خۆی كارێكی بۆ ناسیۆنالیزم نەكردووە، یەكێتیی ئەڵی من حزبێكی سوشیال دیموكراسیم، هیچ كام لە یاساكانی سوسیال دیموكراسی نەكردووە، یان گۆڕان دەڵی من دەمەوێ گۆرانكاری بكەم، بەڵام لە مێژوودا دووجۆر گۆڕانكاری لە سیستەم‌و مۆدێلا كراوە یان ئەوەتا سیستەمەكە بەیاسایی‌و دەستوری كراوە ئەوە یەكەمین قۆناغی گۆڕانكاریە، دووەمی گۆرانكاری هێزە كۆمەڵایەتیەكان بزوتنەوە كۆمەڵایەتیەكان، ئەوەندە ئازاد‌و كارا دەكرین بەرامبەر ئەو سیستەمە ئەگەر سیستەمەكە دڵخوزا‌و باش بێت لەسەنگەری پارێزگاری بێـت لە خەڵك، خۆ گۆڕان هیچ كام لەمانەی نەكردووە، ئیسلامیەكانیش بەم شێوەیە، مەبەستم ئەوەیە بڵێم ئەم هەژمون خوازیە كە لەناو حزبی كوردی‌و سیاسەتی كوردیا هەیە بۆیە تەماشا دەكەیت هەل‌ومەرجی سیاسی كوردستان بەو شێوەیە هەموو شتێك لە ڕوانگەی هەژمونەوەیە، ئەگەر چی مەبدەئێكی سیاسی هەیە كە جۆرێك لەسیاسیەكان باسیان كردووە، كە پەیوەندی نیوان هێزە سیاسیەكان پەیوەندییەكی دیموكراسی نیە لە هیچ شوێنێكی دونیا، پەیوەندی نیوان وڵاتان‌و دەوڵەتان پەیوەندییەكی دیموكراسی نیە، پەیوەندی نیوان بكەرانی سیاسەت‌و لایەنە سیاسیەكان یان هەژمونە یان بەرژەوەندییە، یان ئاسایشە، بەڵام ئێمە باس لە دیموكراسی دەكەین دەبێت پەیوەندی نێوان سیاسەت‌و خەڵك دەبێـت دیموكراسی بێت، زۆر جار لێمان تێكدەچێت دەڵێین دەبێت پەیوەندی نیوان یەكێتیی‌و گۆڕان دیموكراسی بێت یان پەیوەندی نیوان یەكێـتیی‌و پارتی دیموكراسی بێت، هەرگیز لە هیچ شوێنیكی دونیا وانییە، پەیوەندی نیوان هێزە سیاسییەكان، یان بەرژەوەندییە، هەژمونە،ئاسایشە،بەڵام پەیوەندی نیوان سیاسەت‌و خەڵك، یان دەسەڵات‌و خەڵك، ئەبێت پەیوەندیەكی دیموكراسی بێت پێوەری ئەمەش دیارە جاڕی گەردونی مافەكانی مرۆڤە ئێمە دامان نەناوە، جا هەر وڵاتێك ئەمەی تیا جێ بەجێ نەكرێت مانای وایە دیموكراسیەكەی رووكەشە یان دیفاكتۆیە.
لێكۆڵینەوەیەكی تر: بەناوی روناكبیران‌و سیاسەت، روناكبیری كورد لەم 27 ساڵەی حوكمڕانیەدا یان ئەوەتا لە پەنای دەسەڵات بۆخۆی ستایش دەكا یان سەنا دەكات، یان لەمە جیادەبێتـەوە دەچێتە سەرشاخێكی بەرز‌و ناێـتە خوارەوە، من خۆم ئەوەم كردووە، بەڕاستی ئەمە ئیشی روناكبیر نییە، بۆیە ئەو پێناسانەی كە دەڵی روناكبیر بونەوەرێكی زیندوبێت، یان لە بڕگەیەك لە بڕگەكانی سیاسەت‌و كۆمەڵگەدا كاربكات قسەكەی گرامشیە یان ئەبێت لە مینبەری خەڵك بیت، بە بڕوای من ئەم پێناسانە پێناسەی فیزیكین، پێناسەی شوێنی روناكبیرن، بەڵام ماهیەتی روناكبیر ئەمە نییە لەم كتێبە باسمكردووە، یەكەم بەرهەمهێنانی زاناییە، لەو بوارەی خۆت كاری تیادەكەیت دەبێت بەردەوام زانایی بەكاربهێنی، هەم وتنی راستییە بەهەموو شێوەكانییەوە ئەگەر ئەو راستیانە دژی خۆت‌و لایەنەكەشت بێت،هەندێك جار كە دەكەویتە هەڵوێستی كەمینەوە بەڕاستی بتوانی پارێزگاری لەو كەمینەیەی خۆت بكەیت، ئەم كاك ستران‌و كاك ئازاد‌و كاك ئەنوەر شاهیدن ئێمە زۆر دژی 17 شوبات قسەمان كرد، ئێمە دژی 17 ی شوبات قسەمان كرد مانای نییە دژی ئەو خەڵكە بووین لەسەر شەقام بوون، ئەمە لەدژی بەرژەوەندی گشتییە، هەڵوێستێكی ئەدوارد سەعید بەرامبەر یاسر عەرەفات‌و حەرەكەی فەلەستینی وەبیر دێنمەوە، پێش ئەوەی لە لوبنان دەریان بكەن ئەچێت بۆ لای یاسر عەرەفات پێی دەڵێن ئختیار، چۆن ئێمە بە مام جەلالمان ئەوت مامە، پێی دەڵێت با لە بەیروت بڕوینە دەرەوە، ئەڵی بۆ؟ ئەویش ئەڵی ئەمان كوژن، پێی دەڵێن بێ ئومێدی‌و ناسنامەی ئەمریكیت هەیە‌و دوایش دەركەوت قسەكەی ئەدوارد سەعید راستی كرد.
لێكۆڵینەوەیەكی تر: چینی ناوەڕاستی نوێ، لەساڵی 2005 تا 2014‌و كاریگەرییەكانی هەر بەردەوامە، چینێك لە كوردستان دروستبوو چینی ناوەڕاستی نوێ، كە دەڵێی نوێ دەبێت كۆنیشی هەبێت، چینی ناوەڕاستی نوێ كێیە ئێمەو مانانین، خوێندەوارە رۆشنبیرەكان یان خاوەن شەهادەیە یان تەكنیكە، لە كوردستان ئەمانە زۆر زۆرن تاڕادەیەك ژیانیان لە كرێكار‌و زەحمەتكێش باشترە، ڕەگەزەكانی مەعریفە‌و زانیاری لای ئەمانەیە، ئەو موناقەشەیەیە لەبەینی برنشتاین‌و ماركسا كرا.
برنشتاین ئەیوت چینی ناوەڕاستی نوێ پێشكەوتن ئەهێنێتەدی نەك چینی كرێكار كە بەردەوام بەرەو كەمبوونەوە دەچێت، عیلم‌و مەعریفە لای كرێكار‌و زەحمەتكێش نییە، چینی ناوەڕاستی نوێ لەم ساڵانەی دوای زۆر گەشەی كردووە، بۆ نمونە ماڵ نییە دەرچووی زانكۆ‌و پەیمانگای تیا نەبێت، ماڵ نییە خوێندەوارێكی تیا نەبێت، ئێستا لە كوردستان وایە، ئەوەی لە ئەوروپا ئەو پێشكەوتنەی دیووە چینی ناوەڕاستی نوێیە، لەكوردستان دروست بوو ئەو ئەزمە ئابووریە كاریگەری هەبوو، بەڵام دیسان پەیدا دەبێتەوە.
لێكۆڵینەوەیەكی تر: سەرەتایە بۆ سیستم و دەسەڵاتی یاسایی، بۆ نمونە بۆ لەكوردستانا یاسا جێبەجێ ناكرێ تەنانەت ئەو یاسایانەی كە حكومەت خۆی دەری كردووە بۆی جێ بەجێ ناكرێ، بۆچی؟ لەبەرئەوەی دیسان سیاسەت هەژموونە.
سیاسەت یاسا نییە هەتا كۆمەڵگایەك دوو جۆر یاسا جێبەجێ نەكات ناتوانی ببێت بە كۆمەڵگایەكی پێشكەوتوو، هەم یاسا جێ بەجێ بكات‌و هەم مافەكانی مرۆڤ بەیاسا جێبەجێ بكات، تەماشا بكە هەموو شتێك لە ململانێدایە خەڵك هەیە ژیانی باشە لەبەرئەوەی دەوڵەمەندە یان سیاسەت پشتیوانی دەكات، بەڵام بەشێوەی گشتی یاسایەك نیە پشتیوانی بكات، خەڵك هەیە ئازادی قسەكردن‌و بیروباوەڕیان هەیە، بەڵام ئەو هەزاران خەڵكە هەیە ئازادی بیروڕا یان باوەڕیان نیە، بۆیە هەموو كۆڕ‌و كۆبوونەوەكان هەمووی ئەوانەن كە خۆمان هەین كۆمەڵگای كوردی خەڵكی سادە‌و ئاسایی‌و لاواز‌و یەك دانەی ئازاد نەكردووە، لەبەرئەوەی یاسا نییە ئازادكردنی خەڵك بەیاسا‌و ماف دەكرێت بەشێوەی گشتی.
ئێمە‌ومانان لە كۆمەڵناسی سیاسی پێمان دەوترێت بكەری نوێ، ئازادین‌و سیاسەت‌و دەسەڵات دەرەقەتمان نایەت یان حزبێكی سیاسی حكومەت دەرەقەتی نایەت، لەوانەیە دەرەقەتی حزبە ئیسلامیەكە نەێت بەڵام سنوور بۆ كەسە داپۆشراوەكە دادەنێت‌و ئیمتیاز بە حزبە ئیسلامیەكە ئەدات.
لێكۆڵینەوەیەكی تر: پۆپۆلیزم‌و فاشیزم لە كوردستانا كە ئەمە لەسەر گۆڕان نووسیومە، بەراستی من بڕوام وایە ئەم بزوتنەوەیە ئەگەر بۆی بكرایە بەرەو فاشیزم دەڕۆشت، چونكە مەبەستەكەی تێكدانی(گل ما هو كائین) بوو لە كوردستانا ئەگەر بۆی بكرایە، هەموو ئەو شتانەی لەكوردستانا دروست بوو تێكی ئەیا، كێشەی ئەم بزوتنەوەیە ئەوەیە خۆی بەبەدیلی پارتی‌و یەكێتی دەزانێ، رەئی بەدیل رەئێكی خراپە هەموومان تەربیەتی سیاسیمان لەسەرەتاوە وابووە، ئەم بۆچوونە بۆچوونێكی هەڵەیە، كاتێك دەچێ بۆ ئەوروپا لەوپەڕی مەلەكییەتەوە تا ئەوپەڕی چەپ هەیە‌و رێگەشیان پێدراوە، ئەم بۆچوونە هەڵەیە كە ئێمە لەململانێدا سیاسەت بكەین، ئەمە دوژمنایەتی دروست دەكات، ستالینزم‌و لینینیزم‌و ماركسیزم وابوو ئەم بۆچوونە زیانی گەورەی داوە، ئێمە هیچمان بەدیلی یەك نین، دیموكراسی جێگەی هەموومانی تیا دەبێتەوە، من بۆچوونم وایە لە سوشیالیزمیشدا جێگەی هەموومان دەبێتەوە، سۆشیالیزم یەعنی ململانێی چینایەتی نا، یەعنی چینی كرێكار نا، سۆشیالیزم یەعنی پێكەوە بوون،ئاخر قسەم ئەوەیە ئەم كتێبە لەبەینی ساڵی 2010 بۆ 2014 نووسراوە زۆر بەخێر بێن سەرچاو.


ئاوات ئەبوبەكر:
سوپاس هەموو كاتێك هاتووین بەدیل بین ئەی بۆ نەڵێین هاوكار بین، بۆ كاتێك حزبێك دروست دەبێت كەسایەتیەك دروست دەبێت یا هاوكاریان بین نەك بەدیل چونكە ئەو كەم‌و كوڕییانەی كە لەو كەسایەتیەدا هەیە هاوكاری بووی دەتوانی پێشكەوێ جوانتر دەبیت.
مهاباد محەمەد ئەمین:
دەست خۆش بەرێزت باست لە مەسەلەی ژن كرد هەر بۆنەیەك دەكرێ كۆمەڵێ كەسی دیار بانگ دەكرێ ئەمە یەكێكە لە هۆكارەكان، ئێستا دەبینین ژن كەم بەشدارە، ئەگەر بكرایە دابەشكردنی ئەم كتێبە لەجێگایەكی گەورەتر بوایە تا خەڵكی زیاتر بەشدار بونایە باشتر دەبوو، هۆكارەكەی خۆمانین.
عادل عەلی:
دەست خۆشی لە دكتۆر دەكەم، من هەندێك تێبینیم لەسەر وشە‌و زاراوە هەیە كە بەكاری دەهێنی، بۆنمونە پەیوەندی دیموكراسیانە لەنێوان دەوڵەتەكانا ڕەنگە ئەمە لەرووی یاسای نێودەوڵەتی وەك پێویست دروست نەبێت. دووەم: سیاسی كورد یان سیاسیەكانی كوردستان زیاد لەپێویست سەرمایەدارن رەنگە دكتۆر لەهەموومان باشتر بزانێ سەرمایەداری كۆمەڵی ئەساس‌و پەیوەندی‌و شت دێنە بەرچاوت، شكڵی دەوڵەت‌و دەوڵەتداری بەبڕوای من سەرمایەداری دروست نەبوو باشتر بوو بڵێت سیاسیەكان چاوچنۆكن، چەوسێنەرن، یاخود بتوتایە بازرگانی دەكەن نمونەی كۆڕ‌و كۆبوونەوەكان، ئەی دەوری نوخبە لە كوێدا ببینین مەسەلەی بەدیلیش ئاساییە ئەو هەموو جیاوازیە هەیە بەدیل ئەوە نیە حساب بۆ بەرامبەرەكەی نەكەیت‌و زۆر سوپاس.
ئەكرەم میهرداد:
پەیوەندی نێوان سیاسەت‌و سیاسەت
لەهیچ شوێنێكی دونیا دیموكراسی نیە، ئەمە هەژموونە بەرژەوەندیە یان ئاسایشە، دیموكراسی پەیوەندی نێوان سیاسەت‌و خەڵكە بۆیە یەكێك لە كێشە گەورەكان خراپ تێگەیشتنە. تۆنابێت چاوەڕوانی ئەوە بكەیت پەیوەندی گۆڕان‌و یەكێتی دیموكراسیە. ئەمە هەژموونە، بەرژەوەندیە، ئاسایشە لەبەینی یەكێتی‌و پارتی هەروایە، ئەوەی كە لێپرسراوی كورد دەیكات سەرمایەداری كورد دەیكات تۆ ناوی دەنێی بازرگانی ئێ سەرمایەدارییە بوونی قازانج چاوچنۆكی‌و سەرمایەداریە. تۆ تەماشا ئەو هەموو زەوی‌و مەشروعانە دراوە بە فڵان دەوڵەمەند خانوویەك 4 دەفتەری تێچووە ئەیا بە تۆ بە 10 دەفتەر ئێ ئەمە سەرمایەداری نیە. ئەی ئەمە پشتیوانی‌و شەراكەتی دەوڵەت نیە. یاسای كاری دیموكراسی هەیە هەم سەرمایەدار‌و كرێكار بەرژەوەندیان تیا هەبێ، بەڵام لەكوردستان ئەمە نیە هەموو لەژێر رەحمەتی خاوەن كار دایە، ئێستا من لێرە كاردەكەم دەتوانن بڵێن بڕۆ، دادگای كار، دادگای تەندروستی كوا هەیە،من دڵنیام فكری بەدیل هەڵەیە. من هاوكاری تۆم فرەیی، ئازادی، ئەوەیە من خۆم بەبەدیلی تۆ نازانم من مەبەستم سیاسیەكەیە. كێشەی گەورەی سیاسەت ئەوەیە كە من بەدیلی تۆم، خەسارەی دروستكردووە ئەبێت ئەو فكرەیە لابەرین.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
كتێبەكەت لەرووی زانستی سیاسەت‌و میدیاوە راستە خستنەرووی تێزی بەدیل پروپاگەندەیە. ئەوەش مافێكی هەم سیاسی‌و راگەیاندن‌و دەستوریە، ناولێنان دیارە زۆر گرنگە ئەوەی تۆ گرێت دایەوە بەبزوتنەوەی گۆڕان. گۆڕان ناڵێ من بەدیلی ئێوەم.ئەو بە لۆژیكی اقصا‌و سیاسەت دەكات. بەدیل وشەیەكی دیموكراسی پەیوەندی بە حەرەكاتی پۆپۆلیستی وە نیە. حەرەكاتی پۆپۆلیست هەمووی نەزعەی اقصا‌و تەعامول دەكات ئەمە قابیل بەوەیە بوونی نەبێت، كێشەی لەگەڵ وجودا هەبێت ئەوەی هەیە لەتەجروبەی گۆڕان نەزعەی ئیقصائی بوو دوای چوارساڵ وتیان نا دەبێت بچینە دەسەڵات دەبێت تەعامولیان لەگەڵ بكەین‌و حكومەتیان لەگەڵدا پێك بهێنیت ئەوكاتە دەركەوت لەیەكەمدا زۆر رادیكاڵ بوون بۆیە ئەبێ واقیعی تر بن. خستنەرووی وشەی بەدیل زۆر ئاساییە. زۆر دیموكراسیە‌و مافیشە ئەما ئیقصا خەتەرە نمونەیە بە توراسی حەرەكاتی پۆپۆلیستی چونكە ئەو حەرەكاتانە باوەڕیان وایە خۆیان هەن كەسی تر لەوان باشتر نیە. لەبنەڕەتدا خۆیان وەك نمونەیەكی مێژوویی پێشكەش دەكەن. خاڵێكی تر وەك نمونەیەكی میعیاری ئاماژەت بە رۆشنبیر كرد بۆنمونە یەك ئەدەبیاتی دوورودرێژمان هەیە لەسەدەی حەڤدەوە لەگەڵ رووداوەكەی دریفۆرسا سەرهەڵ ئەدا لای فۆكۆش شتێكە لای ساتر شتێكە زۆر لێی وردبینەوە بە لوژیكی دینی مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت، ئەساسی چەمكاندن وا تێگەیشتم لایەنگری مەفهومەكەی فۆگۆی كە دەڵێ خەریكی ئینتاج كردنی مەعریفەت ئەوە روونە تاكە فەیلەسوفێك ئەو قسەی كردبێت وتبووی شتێك نیە ناوی موسەقەف بێت، موسەقەف هەر وجودی نیە ئەوە ریكلامێكی گەورە بوو لەگەڵ سارتەر هەرچەند هاوڕێی خۆی بوو. قەناعەتی وا بوو موسەقەف لە حەقلی تایبەتی خۆیا خەریكی دەرهێنانی زانستی بێت، بەڵام ئەم نموونەیەش رەخنەی زۆری لێگیرا وتیان تۆ دەرهێنانی مەعریفە دەكەیت قابیلی ئەوەیە دەوڵەت سودی زیاتری لێ ببینێ تا هاوڵاتی، بۆیە ئەم مامەڵەكردنە لە مەفهومی موسەقەف لای بەشێك لەوانەی رەخەیان لەم ئەدەبیاتە گرت پێیان وابوو نموونەیەكە لەو ئایدۆلۆژیا بورژوازیە كە هەیە ئەو بورژوازیە كە دەیەوێت مەعریفەش لە خزمەت سوڵتەیا بێت. بۆیە نەخێر لەپاڵ ئەو نمونەیەی جەنابت چەندین نمونەی تریش هەیە ئیدوار سەعید پێی وایە موسەقەف زۆر نیە ژیانیان تەرخان دەكەن تا حەدی لەناو ببرێت پێشی وا نیە ئەو نمونانە زۆر كەمن پێی وانیە موسەقەف خاوەن جورئەتە ناولێنانە لەدیاردەكان بە سروشتی حاڵ موسەقەف ئەگەر توانای نوێنەرایەتی چینە جیاوازەكانی هەبێت. توانای قسەكردنی هەبێت لەگەڵ سوڵتەیا. بۆیە ئەم مەفهومە مقاومەكردن‌و بەرگریكردن تۆ رۆژانە شتی خراپ دەبینی دەتوانی بوونی خۆت هەبێت،وە بەهایەك دەگێڕیتەوە بۆ موسەقەف بوون،دەوڵەت هەیە عیلم بەكار دەهێنێ بۆ خۆشگوزارنی كۆمەڵگا وەك وڵاتانی ئەسكەندەناڤی‌و هەندێ وڵاتی ئەوروپی، دەوڵەتیشی هەیە وەك ئەم وڵاتانەی خۆمان عیلمی بەكارهێناوە، بۆ ئەوەی حەدی اقصائی هەیە لەسەر كۆمەڵگا.

ئەكرەم میهرداد:
سەبارەت بە فیكری بەدیلل من گەشتومەتە ئەو باوەڕەی كەس بەدیلی كەس نیە لەسیاسەتدا باشترین شت ئاشتی‌و هاوكاریە لەنێوانماندا.سەبارەت بە روناكبیر هەموو ئەو روونكردنەوانەی باست كردووە لەم كتێبەدا هەمووی تیایە، بەڵام من دیسان وەكو تۆ قسەم كرد وتم روناكبیر بەرهەمهێنەری زاناییە‌و هەڵوێستیشی وتنی رشاستیە بەرامبەر هەموو شت‌و هەموو دەسەڵاتێك.
مستەفا ساڵح كەریم:
سەرەتا دەستخۆشیت لێدەكەم، وەك ئاشكرایە دوو جۆر دیموكراسی هەیە یەكیان دیموكراتی موەجەهە كە ئەوە دیموكراتی رەخنەیە، ئەوی تریان دیموكراتی لیبرالیە، ئێمەی كورد كام جۆر دیمەكراتی بەكار ئەهێنین؟
ئەكرەم میهرداد:
سوپاس كاك موستەفا سەبارەت بە بابەتی سەرمایەداری من بە وردی لەم كتێبەدا گوتومە خۆی رایەك هەیە كە رای رۆبەرت داڵ سەبارەت سەرمایەداری‌و دیموكراسی پێنج شتە دوانی سەرمایەداریە سیانی سۆسیالیزمە ئەوەی پێی دەوترێت دیموكراتی پەرلەمانی ئەمە سەرمایەداریە بازاری ئازادایش سەرمایەداریە بەڵام ئازادی سەرمایەداری نیە چونكە هی هەموو خەڵكە، ماف سیۆسیالیستە كە بەمانا ماركسیەكەی نا بە مانا دادپەروەریەكەی، رۆبەرت داڵ یەكێكە لەدامەزرێنەرانی قوتابخانەی ئینگلیزی ئەمریكی ئەم قوتابخانەیە جۆرێك خوێندنەوەی سۆسیالیستانەیە بۆ دیموكراسی دوای جەنگی جیهانی دووەم ئەكەن، بۆیە دیموكراسی توخمی سۆسیالیستی زیاتر تیایە وەك لە توخمی سەرمایەداری بەڵام لە كوردستان هەر توخمە سەرمایەدارەكەیە دیموكراسەكە لە خزمەتی چینی سیاسیدایە
خاڵێكی تر كتێبێك هەیە بەناوی شەپۆلی سێهەم كە باس لەدیموكراتی پورتوگال‌و ئیسپانیای دوای ساڵی حەفتاكان دەكات، دەڵێت هەموو وڵاتێك وەكوو ئەو وڵاتانەی پێیان دەوترێت نیوە دیموكراسی دەتوانێت بە سێ شێوە ببێت بە دیموكراسی یەكەم: ئەوەی چینی سیاسی ئەو سیستەم‌و یاسایە بەكار بهێنن لە رۆژئاوا بەكار هاتووە، دووهەم: فشاری گەل ئەوەی وڵاتانی پەیوەندیدار سووربن لەسەر ئەوەی مافی مرۆڤ جێبەجێ بكرێت.بۆیە دەڵێم ئەم دیموكراسیە قابیلی ریفۆرم نیە چونكە چینی سیاسی ئەمە ناكەن نەك هەر چینی دەسەڵاتدار بەڵكوو چینی رەخنەگرەكەشی.
بورهان رەئوف:
ئایا ناتوانین ئەم قۆناغە ناوبنێین گواستنەوە بەرەو دیموكراسی چونكە ئێمە لەماوەی چوار ساڵدا باسی هەڵبژاردن‌و دەستور دەكرێت هەروەها رێگەی دیموكراسی گوڵ‌و رێحانە نیە كێشەی لەبەردەم دروست دەكرێت ناكرێت ئەم ئەزموونە پێشبخرێت ئەمە قۆناغێكی راگوزەرە بەرەو دیموكراسی.
قادر عەزیز:
زۆر سوپاس بۆ كاك دكتۆر دەستخۆشی لێدەكەم من لەسەرەتای فرە حزبیەكەوە دەست پێدەكەم، من خۆم پێم وا نیە تا ئێستا لەكوردستان فرەحزبی راستەقینە هەبێت، كە زادەی سیستەمی دیموكراسی بێت یان لەئەنجامی گۆران‌و گەشەكردنێكی ئابووری كۆمەڵایەتی لەكۆمەڵگا بێتە كایەوە، ئەمە نەبووە شۆرشی ئەیلول رووخاوە شۆرشەكە یەك حزب بووە كۆمەڵێك حزبی لێدروست بوون، تەنانەت شەری ناوخۆش بەهۆی زۆری حزبەوە بووە هەڵبەتە زۆری مەبەست لە ژمارە نیە یادی بەخێر هەمیشە مام جەلال دەیگوت حزبە رەسەنەكان با لەوانی دیكە جیا بكرێنەوە ئەمەش پەیوەندی بە دیموكراسی‌و سیستەمی دیموكراسیەوە هەیە لەكوردستان تا ئێستاش ئەوەی پرسیارە ئەوەیە بە راستی سیستەم هەیە؟ حوكمرانیە یان سەرمایەداری؟ئەمانە بابەتی گرنگن ئەگەر لە كوردستان باسی بكەین كوردستان بە چەند قۆناغێكدا تێپەڕیوە لەپاش راپەڕین زۆر جیاواز بوو لەگەڵ ئێستادا دەستەكەوتەكانی راپەرین بێگومان كاریگەریان زیاتر بوو ئەو كات.تەنانەت كاتی هەڵبژاردن رێژەیەكی زۆریان دانا بۆ گەیشتن بە پەرلەمان كەئەمەش زۆر نا دادپەروەری بوو، كە پرسیارمان كرد بۆ وایە پارتی گوتی ئێمە بۆیە ئاستەنگەمان دروست كردووە، بۆ ئەوەی مستەشارەكان حزبە بچووكەكان نەگەنە پەرلەمان یەك حزب نەگەیشت تەنانەت ئێمە بەهاوپەیمانی لەگەڵ یەكێتی چووینە پەرلەمان.
لەم دواییەشدا بینراوە پێوەرەكانی دیموكراسی چییە؟
جەوهەری دیموكراسی دەستاودەستكردنی دەسەڵاتە كە كۆتاییان پێهێنا رێگەیان نەدا ئاڵوگۆڕی دەسەڵات بكرێت تەنانەت دوای هەڵبژاردن دەرگای پەرلەمانیان داخست، لەئێستادا لەكوردستان كۆمەڵێك گەڕانەوە بەرەو دواوە روویداوە، قۆناغی گواستنەوە گرنگ بو بەڵام ئەگەر ئیشمان بۆ بكردایە، پاش راپەڕین‌و دروستكردنی دام‌و دەزگاكان بەراستی دەكرا حكومەت بەشێوەیەكی راگوزاری كر بۆ هێنانەكایەی سیستەمێكی دیموكراسی بكات كە ئێستا زۆر كێشە هەبوو تووشی نەدەبووین، ئگەر یاسا سەروەر بوایە تۆ كێشەت نەبوو حزب خیلافی هەیە یان نا پەنا بۆ چەك دەبات یان نا.
لە كوردستان ئەو دیموكراسەی كە ئێمە قسەی لەسەر دەكەین بەشێكی پەیوەندی بە ئازادیەكەوە هەیە ئازادیش دوو بەشە لەكوردستان بەتایبەتی پارتی رێگە بەهیچ جوڵانەوەیەكی مەدەنی نادەن هەموو جوڵانەوەیەكی مەدەنی بەتون‌وتیژی وەڵامدەداتەوە‌و ئەمەش دەكات پاساوێك بۆ تاوانباركردنی ئەم‌و ئەو بۆ پەلاماردانی.
قەشەنگ عەبدوڵڵا:
ئایا لەو كتێبەی بەچاپت گەیاندووە رۆڵی ئەدیب‌و نوسەران‌و شاعیران چەند رۆڵیان هەبووە بۆ سەر كۆمەڵگە ئایا توانیویانە هیچ گۆڕانكاریك بكەن؟ بۆ رووناكبیران نەیانتوانی شۆرش بەرپا بكەن ؟
ئەكرەمی میهرداد:
دیموكراسی كوردی كە قۆناغی راگوزەرە من دژی ئەو وشەیەم چونكە ئەمجۆرە دیموكراسیەی پێی دەڵێن دیموكراسی دیفاكتۆ یان دیموكراسی لانی كەم لە ئەمریكا‌و ئەورپا سەد ساڵی خایاندووە كە هەموو دیموكراسی حۆی دوو سەد ساڵە دیموكراسیەكە كەهێزە چەوسێنەرەكان تێدا حاكمن هەر بەو بەڵگەیەی ماركسیزم لەو ماوەیەدا دروست بوو، بۆیە وا باوەر مەكە زوو تەواو ببێت، ئەوەی تەواوی دەكات بوونی بزوتنەوە كۆمەڵاتیە جدیەكانە كە تا ئێستا لەوڵاتی ئێمە دیار نیە ئەوەشی پێدەگوترێت رێكخراوی كۆمەڵی مەدەنی‌و ژنان‌و لاوان‌و ژینگە هەمووی سێبەری حزبەكانە، یەكێكیشیان نیە دەسی لە گیرفانی حزبێكدا نەبووبێت، تەنانەت رۆژنامە‌و سایت‌و گۆڤارەكانیش.
ئەم سیاسەتەش سیاسەتێكی تەواو هەژموونخوازیە كە مانای ئەوەی نوێترین حزبی كوردی بەهەمان میكانیزمی كۆنترین حزبی كوردی ئیش دەكات كە بنەماڵە‌و سەروەت‌و سامانە.
سەبارەت بە قسەكانی قەشەنگیش بەشێكی كتێببەكە بەتایبەت لەسەر ئەوەیە‌و بەروونی باسكراوە.

print

 313 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*