سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » هەڵوێستەیەک لەبەردەم خەرمانی هونەرو خەباتی حەمەجەزا دا

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

هەڵوێستەیەک لەبەردەم خەرمانی هونەرو خەباتی حەمەجەزا دا

لەم کۆڕەی ساڵۆندا
زۆرن ئەوانەی بە هونەرو گۆرانی برەویان بە هونەری کوردی داوە و زمانی و بوونی کوردیان بە زیندوویەتی هێشتووەتەوە، زۆریشن ئەوانەی لە رێگەی خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتییەوە تێکۆشاون بۆ بە زیندوو هێشتنەوەی بەرگریی و ئاوەدانکردنەوەی سەنگەرەکانی مقاوەمەت، کەمیش نین ئەوانەی لەو رۆژگارانەدا کە هەموو پەیڤێک و وتنی راستییەک چ بە شیعر یان چیرۆک یان هەر کایەیەکی دیکەی ئەدەب و نووسین یاساغ بوو و باجەکەی سەری خاوەنەکەی بوو، بەردەوام بوون لە خەبات و قوربانیدان بۆ گەلەکەیان، بەڵام کەمن و بە پەنجەی دەست دەژمێردرێن ئەوانەی وەک حەمە جەزای هونەرمەندو پێشمەرگەو شاعیر توانیبێتیان هەموو ئەو کایانەی خەبات پێکەوە گرێ بدەن و تا دوا هەناسە لەبەرەی گەل و نیشتمانپەروەریدا بمێننەوە، بۆیە تەرخانکردنی کۆڕێکی ساڵۆنی کوردستانی نوێ لە هەشتەمین ساڵڕۆژی کۆچی دوایی حەمەجەزا، بچووکترین وەفایەو دڵۆپێک وەفایە بەرامبەر بە دەریایەک بەخششی ئەو مرۆڤە مەزنە.
لەوبارەیەشەوە لە کۆڕێکی ساڵۆنەکەدا بۆ ناساندنی کتێبی «حەمە جەزا، جیهانێک لە هونەر، هەڵوێست، هۆنراوەو بەرەنگاری» کە بۆ د. عەبدولواحید ئیدریس پێشمەرگەی دێرین و نووسەرو مامۆستای زانکۆ لە رۆژی سێشەممە رێکەوتی 2/10/2018 سازکرا، بە بەشداریی بەشێک لە خانەوادەی حەمەجەزای پێشمەرگەو هونەرمەند، ناوەڕۆکی کتێبەکە ناسێنراو بەشدارانی کۆڕەکەش هەریەکەو لە گۆشە نیگایەکەوە قسەیان لەسەر مەزنیی حەمە جەزا کرد.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

سەرنووسەر: بەڕێزان خۆتان دەزانن دوێنی ساڵڕۆژی كۆچی دوایی هونەرمەندی گەورەی گەلەكەمان و پێشمەرگە كاك حەمە جەزا بوو، هەموو ساڵێك لە یادی كاكە حەمەدا كۆمەڵێك چالاكیی هونەری سازدەكرێت، لە راستیدا ئەمساڵ ئێمە وەك كوردستانی نوێ بەشدار دەبین لەو یادەدا، ئەویش لە رێگەی خستنەڕووی كتێبێكەوە كە كاك عەبدولواحید ئیدریس ئامادەی كردووە.
كاك عەبدولواحید جگە لەوەی پێشمەرگەو نووسەرە، لە نووسینی بابەتی هونەریی و گۆرانی ‌و سرووددا دەستێكی باڵای هەیە، بەشێكی زۆر لەو نووسینانەی لەسەر هونەرمەندی گەورەی گەلەكەمان كاك حەمە جەزا نووسیوێتی لە رێگەی رۆژنامەكانەوە بڵاوبووەتەوە. ئەمساڵ ئەو نووسینانەی لە دووتوێی كتێبێكدا كۆكردووەتەوە و ئەم یادەی كۆچی دوایی كاك حەمە جەزای كردۆتە دەرفەتێك تا بڵاوی بكاتەوە.
بێگومان هیچ كەسێك هێندەی نووسەری كتێبێك ناتوانێت راڤەی حاڵی خۆی و بەرهەمەكەی بكات، بۆیە سەرەتا لەم كتێبەدا كە بەناونیشانی «جیهانێك لە هونەر، هەڵوێست، هۆنراوە، بەرەنگاریی»، كاك عەبدولواحید خۆی باسی كتیبەكە دەكات. دوای ئەوەش رێوڕەسمەكە بۆ یادی كاك حەمە جەزا تەرخان كراوە‌و كۆمەڵێك گفتوگۆمان هەیە لەسەر كارە هونەرییە شۆڕشگیڕییەكانی كاك حەمە جەزا‌و قسەی لەسەر دەكرێت ‌و دوو چالاكیشمان هەیە كە لەناو كۆڕەكەدا پێشكەش دەكرێت.
عەبدولواحید ئیدریس شەریف:
سەرەتا بەخێرهاتنی میوانە بەڕێزەكانی حەمە جەزا دەكەم، بەخێربێن سەرچاو، دیارە منیش ئەمساڵ كە هەشتەمین ساڵیادەو بە دەرفەتم زانی سەرجەم ئەو وتارانەی لەسەر ئەم هونەرمەندە گەورەیە نووسیومە بەكتێبێك كۆی بكەمەوە‌و چاپی بكەم ‌و لەهەشتەمین ساڵیادیدا دابەشی بكەم بەسەر هاوڕێ ‌و هونەرمەندان ‌و نووسەران‌و ئەدیباندا.
بەرلەوەی باسی ناوەڕۆكی كتێبەكە بكەم، دەمەوێت سوپاسی كوردستانی نوێ بكەم كە ئامێزیان ئاوەڵاكرد ئەم كۆڕە لێرە ساز بكەین كە كوردستانی نوێ بۆ من هەمیشە لاپەڕەكانی ئاوەڵا بووە، هەر كاتیك شتێكم نووسیبێت، ئەوان بڵاویان كردۆتەوە، بەتایبەتی كاك ستران كە یەكێكە لە شەیدایانی حەمە جەزاو ئەوەی توانیویانە كردویانە.
ئەم كتێبە، سێیەم كتێبی منە، كتێبی یەكەمم: هۆنراوەكانی پێشمەرگە حەمە جەزایە، دیارە لای خەڵك حەمە جەزای شۆڕشگیڕ ناسراوە، كە ئەم كتێبەمان چاپ كرد، خەڵك پرسیاری كرد كاك حەمە جەزا هۆنراوەی هەیە؟ بەڵی زۆر هۆنراوەی هەیە، بەداخەوە مەرگ رێگەی نەدا هەموویان بكات بە گۆرانی ‌و ئاوازیان بۆ دابنێت، بەڵام هەندێكیانی كردووە بە گۆرانی ‌و سروود‌و مەقام، وەك شاكارن لە مێژووی میللەتەكەماندا، وەك كاكی پێشمەرگە، مەڕۆ مەڕۆ كە هۆنراوە و ئاوازی خۆیەتی، زیاتر لە 199 هۆنراوە لەو كتێبەدا هەبوو، لەساڵی 2006 ەوە سەرجەم دەفتەرەكانی لای من دانا، خۆشەویستانی حەمە جەزا زۆر زۆرن، بەڵام ئەو دیارە گەیشتبووە ئەو قەناعەتەی كە گرنگی بە بەرهەمەكانی دەدەم، بۆیە دەفتەرەكانی لای من دانا‌و وەك شتە پیرۆزەكان دەیپارێزم، هەربۆیە لەسەرجەم ئەو دەفتەرانەدا ئەم كتێبەمان دروست كرد. لەوانەیە هۆنراوەی تریشی هەبێت.
كتێبی دووەم «چریكەی سۆزو دەنگی حەمە جەزا»، ئەمە سەرجەم گۆرانی ‌و مەقام ‌و سروودەكانێتی، لەدوای ماڵئاوایی لەیەكەم ساڵیدا چاپمان كردو بڵاومان كردەوە، سەرجەم بەرهەمەكانی لام هەبوو، من نیازی ئەوەم نەبوو، تا زیندوبوو جارێك باسی ئەوەی كرد كە برادەرێك دێتە لات ‌و هاوكاریی بكە بۆ كۆكردنەوەی گۆرانییەكان، منیش لەسەر قسەی ئەو پەیوەندیم بەو برادەرەوە كرد، بەڵام نەهات، بۆیە دوای ماڵئاوایی هەستمكرد بۆشاییەك هەیە ئەگەر ئەو گۆرانی ‌و مەقامانە چاپ نەكرێت، ئەوە بۆشاییەك لای خەڵك دروست دەكات، بۆیە یەكەم ساڵیادی دەستمكرد بە ئامادەكردنی ئەو كتێبە كە چەند هۆنراوەیەكی خاوەنەكەیانم نەدۆزیەوە، من كارەكەم كە بۆ حەمە جەزایە، ئەویش نەیوستووە رۆژێك لە رۆژان مافی كەس بخوات، چ ئاوازدانەرێك یان شاعیرێك ویستویەتی هەقی خۆیان بداتێ.
كتێبی سێیەم: كە ئەمڕۆ پێشكەشتانی دەكەین بەناوی (جیهانێك لەهونەر، هەڵوێست، هۆنراوە، بەرەنگاری). دیارە ئەم ناونیشانەی بۆ ئەم كتیبەم دامناوە، هەمووی لە حەمە جەزادا ئامادەیی هەبوو. بۆ نموونە هونەر، ئەوە كۆمەڵێك هونەرمەندی گەورە دانیشتوون، شاهیدی بۆ حەمە جەزا دەدەن كە كارەكانی چوونەتە مێژووی گۆرانیی كوردی، نابێت ئەو گۆرانییانە لەیاد بكرێن، بەتایبەتی ئەو گۆرانییانەی ساڵانی حەفتاكان لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆماری كردوون، كە بەشێوەیەكی جوان ‌و رەسەن تۆمار كراون.


ئەگەر باسی هەڵوێستیش بكەین، دیارە هەڵوێست لای حەمە جەزا، هونەرمەندی وەك حەمە جەزا كە من، هونەرمەنمان هەیە سروودی هەیە، بەڵام ژیانیان نەكەوتۆتە خەتەرەوە، لە دەرەوەی وڵات یان لە شوێنێكی ئارام سروودیان وتووە، بەڵام كە حەمە جەزا سروودی نیشتمانیی وتووە، ژیانی لە مەترسیدا بووە لەسەر شانۆكان.
ساڵی 1976 یان 1977 لەگەڵ تیپی مۆسیقای سلێمانی لە یاریگای هەولێر كە ئاهەنگی نەورۆز كرایەوە، مامۆستا ئەنوەر لێرەیە لەناو گۆرانییەكی فۆلكلۆری كە شیعرەكەی مامۆستا هێمنە دەڵێت:
دەمگری ئەما لە گرتووخانە ئەستوور ترم
دەمكوژی لەسەر داوا رەواكەی خۆم سوورترم
لێم دەدا ئەما بەگشت جەلادەكەما دێمەوە
كوردم‌و ناتوێمەوە ناتوێمەوە ناتوێمەوە
خۆتان دەزانن لە چ كاتێكدابووە! ئەوە لەوپەڕی بەهێزیی دوژمن ‌و لاوازیی كورددا ئەو گۆرانییەی وتووە. حەمەجەزا دێت بەو مەقامە جۆش ‌و خرۆش دەدا بە كورد، دیارە لەسەر ئەو كارانە بەردەوام بوو، چونكە بەتۆماركردن نەیان دەهێشت بڵاوی بكاتەوە، بەڵام لە بۆنەكاندا دەیوت، دەهات لە شیعرێكی دڵداریدا شیعرێكی هێمنی دەوت ‌و خەڵكەكەی هان دەدا.
لە كتێبی یادی بیرەوەریەكانیشی ئاماژە بەوانە كراوە كە شەش جار لەسەر ئەو گۆرانییانە دەستگیرو زیندانی كراوە، ئەمە هەڵوێستی حەمە جەزا بووە ، بۆیە جیاواز بووە لەگەڵ هونەرمەندەكانی تر. دواتریش كە بووە بە پێشمەرگە، ساڵی 1981 زیاتر خۆشەویست بووە، زیاتر توانیی كاری شۆڕشگێڕیی بكات، ئەوە دوو ئەندامی تیپی مۆسیقای شەهید كارزان لێرەن، ئەو شاهیدییە دەدەن كە تیپەكەیان بە حەمە جەزاوە چەند جوان ‌و گەورەتر بووە.
تیپی مۆسیقای كارزانیش بە حەمە جەزاوە چەند جوان بوو جوانتریش بوو، بە سروودەكانی هۆ كاكی پێشمەرگە ‌و مەتەرێزی شەرەف، سروودی مەرۆمەڕۆ كە دیارە ئەم سروودە لەپاش ئەو كارەساتانەی بەسەر كوردستاندا هاتووە، خەڵكی كورد شەهید دەبێت، ئەم سروودە لە هەموو شوێنێك ئامادەیە، ئەم سروودە لەساڵی 1988 پاش كارەساتی ئەنفال كە تایبەتە بە ژیانی خۆی، بەڵام ژیانی خۆی نموونەی ژیانی هەزاران پێشمەرگە بووە.
تیپی كارزان خۆیان لێرەن دەتوانن باسی بكەن بە چ مەینەتییەك ئەو گۆرانیانەیان تۆمار كردووە، یان فێستیڤاڵیان چۆن رێكدەخست، ئەو فێستیڤاڵەی كە لەشاری سەقز رێكیانخست، كە چەند رۆژێك لە ساڵۆنێكی سینەما لە سەقز رێكخراوە، دواتر وابڕیار بوو بیبەنە شارەكانی تر، بەڵام ئێران رێگەی نەدا.
هەروەها حەمەجەزا لە پاش نسكۆ ‌و كارەساتی ئەنفال، رێگەی هەندەرانی گرتووەو لەوێش لە هەندەرانیشەوە زیاتر هۆنراوەی نووسیوە، هەمووشی بۆ ئەوە نووسیوە رۆژێك لە رۆژان بیانكات بە سروود‌و مەقام، خۆشبەختانە ئەو دوو ئەلبوومەی لە دەرەوە تۆماری كردووە زۆربەی شیعرەكانی خۆیەتی.
دیارە لەكتێبەكەدا وشەی بەرەنگاریی تێدایە، ئێمە شاعیری بەرەنگاریمان هەیە، هونەرمەندی بەرەنگاریشمان هەیە، وا لەچارەی گەلی كورد نووسراوە هەمیشە لە بەرەنگاریدا بووەو دوژمن دەوری داوە‌و هەوڵی داوە بیتوێنێتەوە، بۆیە میللەتی كوردیش هەوڵیداوە بەرەنگار بێتەوە، بەڵام ئەگەر ئەو گیانی بەرەنگارییە بە شیعری بەرەنگاریی ‌و مۆزیكی بەرەنگاری جۆش نەدرێت، لەوانەیە ئەو تام‌و چێژەی نەبێت، بۆیە ئەو گیانی بەرەنگارییە كە شەهیدبوونی هەزاران قارەمان ‌و خۆڕاگرتنە بەرامبەر دوژمن، ئەوانە هەموو لای حەمە جەزا هەبووە، بۆیە لە هەموو كۆنسێرتەكانی پاش راپەڕیندا بە گۆرانی پێشمەرگە دەستی پێدەكرد، حەمەجەزا لەپێشەوەی هونەرمەندانی بەرەنگاریی دادەنرێت ‌و خۆشی لەنێو سەنگەرەكاندا بووە، كە چووە شاخیش، زیاتر هونەری بەرەنگاریی جوانتر كرد، بەهاوكاریی تیپی مۆسیقای شەهید كارزان.
هەروەها تیپی مۆسیقای شۆڕش كە لەساڵی 1974 كاریان تۆماركردنی سروود بووە، بەڵام تیپی مۆسیقای شەهید كارزان هەریەكەیان لەلایەك كادیر‌و پێشمەرگە بوون لە شوێنێك، لەكاتی تۆماركردندا كۆدەبوونەوە لەسەرگەڵو ‌و بەرگەڵو، پاشان دوای تۆماركردن دەچوونەوە سەنگەرەكانیان. جگە لەوەش لە ئێران كاریان دەكرد.
كتێبەكەم كە 22 بابەتی تێدایە سەرەتا وەكو وتم سەرجەم ئەو وتارانەیە چ لە كوردستانی نوێ چ لە گۆڤارەكانی تر بڵاومكردووەتەوە.
بەڕێز سەڵاح رەنجدەر نووسەر‌و پێشمەرگەی دێرین وتارێكی نووسیوە لە بەناونیشانی لەنێوان عەبدولواحید ‌و حەمەجەزادا، دەستخۆشی لێدەكەم ‌و سوپاسی دەكەم، من ئەمە بە ئەركی سەرشانی خۆمی دەزانم، خۆشم وەكو مامۆستایەكی زانكۆ زیاتر لەسەر سروودی نیشتمانی ‌و هونەری بەرەنگاری كار دەكەم، پاش ئەو وتارە، دوو وتاری ترم لەكاتی نەخۆشییەكیدا نووسیوە، باس لە هونەری حەمە جەزا دەكەم، باس لە پێویستی حەمە جەزا دەكەم بۆ كورد‌و كوردستان، پاشان چەند وتارێكی تری تێدایە كە پێش دوا ماڵئاوایی لەسەر گۆرانییەكانی ‌و سروودەكانی نووسیومە، جگە لەوەی لەهەر ساڵیادێكدا وتارێكم لەسەر نووسیوە،
لەمساڵیشدا هەشتەمین وتاری ساڵیادەكەیم نووسی، زیاتر باس لە پەیوەندیی نێوان حەمە جەزا‌و هێمن موكریانی دەكەم كە دیارە هێمن موكریانی شاعیرێكی نیشتمانپەروەر ‌و دەربەدەری كوردستانی رۆژهەڵات بوو، ئەو شیعرانەی كە كاریگەریی لەسەر خەڵك هەبووە، هەمووی لە ئاوارەیی ‌و دەربەدەریدا نووسیوە. ئەو لەگەڵ حەمە جەزادا تەواوكەری یەكتریی بوون، حەمەجەزا كە هۆنراوەكانی ئەوی دەكرد بە گۆرانی، تام‌و چێژێكی تری هەبوو.
بەشێك لە شیعرەكانی هێمن موكریانی لەسەر ئازادی ‌و ژن بوو، بەڵام لە كۆتایی شیعرەكەدا ئازادیی خۆشەویستر بوو لە ژن لەلای، چونكە ئەگەر ئازادیی نەبا، ژنیش ئازاد نەدەبوو.


هەروەها لە یەكێك لە وتارەكاندا ئاماژەم بە رۆمانسییەت ‌و ریالیزم داوە لە گۆرانیەكانیدا، حەمە جەزا هەبووە، هاتووە لەناو گۆرانییەكی رۆمانسیدا باسی نیشتمانی كردووە، بۆ نموونە شیعرێك هەیە شیعری بێدارە كە شاعیرێكی گەرمیانە، شیعرەكە بە ناوی فەلەك زەبوونم ساڵی 1978 هونەرمەند حەمەجەزا تۆماری كردووە بە مەقامێك، شیعرەكە خۆی دڵدارییە‌و چیرۆكەكەشی راستییە، بەڵام شاعیرەكە كۆپلەیەك شیعری هەیە حەمە جەزا هاتووە ئەو كۆپلەیەی كردووەتە شیعرەكەوە، بەڵام بەداخەوە كە ئەلبوومەكە دەرچوو، لەلایەن تۆمارگەكانەوە ئەو كۆپلەیەی لێ دەرهات، چونكە ئەگەر تێیدا بوایە، كاسێتە قەدەغەكراو دەبوو.
بەڵام دواتر لە هەندێك شوێن بڵاوكرایەوە، كە دەڵێت:
كەرەمكە خوایە خەم ئاوەركە
دەوای دەردی كوردی بێچارە كە
بدە یارمەتی پەروەردگار،
خەڵاس بن لە جەور شەقی رۆژگار
ئەم كۆپەلەیە شاعیر لەمێژبووە وتووەیەتی، بەڵام بۆ ئەو رۆژگارە زۆر لەجێ خۆی بووە، زۆرداریی هەبووە، من نامەوێت كاتتان زۆر بگرم، سوپاسی ئامادە بوونتان دەكەم لەم كۆڕە، دووبارە بەناوی خۆم ‌و بنەماڵەی حەمە جەزاوە بەخێرهاتنی هەمووتان دەكەم بەخێر بێن سەرچاو.
ئەنوەر قەرەداغی:
من ناسینم لەگەڵ ئەم هونەرمەندە ئازیزە لە ناوەڕاستی شەستەكاندا بوو، ئاهەنگێكمان هەبووە لەگەڵ تیپی مۆسیقای سلێمانی لە دواناوەندی سلێمانی ئەوسەردەمە، هاتمە دەرەوە لە سەیر دەكەم یەكێك لەبەردەم هۆڵەكە دێت ‌و دەڕوات ‌و گۆرانی دەڵێت، من نەم دەناسی، سەرنجی زۆر راكێشام، وتی كاك ئەنوەر حەز دەكەم گۆرانی بڵێم، وتم كەی؟ وتی ئێستا، وتم ئاخر پرۆڤەمان نەكردووە و ناتناسم كێیت، وتی فڵان كەسم ‌و دەنگیم بە دڵ بوو، دەنگی جوان بوو، وتم دەتوانیت سەردانی تیپەكەمان بكەیت دواتر بۆ ئەوەی بزانین چیت بۆ بكەین ‌و كاری لەسەر بكەین؟
دواتر راستییەكەی زۆر نەمبینییەوە، بەڵام زیاتر كاتێك لە زانكۆی سلێمانی بووم، هەندێكجار ئاهەنگ دەگێڕدرا، جوابمان بۆ دەنار دەهات بەشداریی دەكرد.
شەوێكیان لە ئاهەنگێكدا بووین، وتی كاك ئەنوەر قەسەیەكت بۆ بكەم، ئەو پیاوەی سەرچۆپیی گرتووە و قریوەی دێت بەعسییەكی پیسە‌و ئەزێتی خەڵكی دەدا، ئەوەی تەنیشتیشی دەستی، بەیانی نەجاتی ئەدەم.
وتم: ئەو قسانە مەكە،
وتی بۆ تۆی دەكەم هەقم نییە بەسەر ئەوانی دیكەوە.
لەو ماوەیەدا هەندێ گۆرانی هەبوو لەگەڵ تیپی مۆسیقای زانكۆ ‌و هەندێكجاریش لە تیپی مۆسیقای سلێمانی بەشداریی دەكرد، من ئامادەكاریی هەندێك گۆرانیم بۆ دەكرد‌و كاری هونەریم بۆ دەكرد. بەڵام جوانترینی ئەوانەبوو لە ساڵانی نەوەدەكاندا سێ گۆرانی بوو ئامادەمان كرد، زۆر بەپەلە بوو، وابڕیار بوو بەیانی بڕواتەوە بۆ دانیمارك، بەڵام گۆرانییەكەم بە نۆتە نووسیبووەوە دەنگی خۆیم بەتەنها تۆماركرد‌و هەر ئەو ئێوارەیەش لەگەڵ برادەرانی گەلی كوردستان كلیپێكمان بۆكرد لە ناو سروشت ‌و پاشان مۆسیقام خستە سەر گۆرانییەكە‌و كارمان لەسەر كلیپەكە كرد، كەچی جوانترین كاری هونەری دەرچوو.
پێش ئەوەش چەند گۆرانییەك من ئاوازم بۆ ئامادە كردبوو كە لەگەڵ تیپی هونەری هەولێر وتبووی، پاشان بڕیارماندا لە سلێمانی كۆنسێرتێكی جوانی بۆ بكەین، چەند گۆرانییەكمان هەڵبژارد ‌و كۆنسێرتێكمان بۆ كرد، كە ئەوە دەنگدانەوەیەكی زۆر جوانی هەبوو.
جگە لەوەش چەندین كۆنسێرت ‌و ئاهەنگمان پێكەوە ئەنجامداوە، لەوانەش لە هەولێر لە هۆڵی میدیا كە پێشوازییەكی زۆر جوانمان لێكرا، پاشان هەندێك لە بەرنامەی كۆنسێرتەكەمان برد بۆ شاری سنە، خەڵكەكە بە جۆش‌و خرۆشێكی زۆرەوە پێشوازییان لێكردین ‌و خوالێخۆشبوو كەریم كابان ‌و عوسمان عەلی ‌و عەبدولقادر حەسەن بوون، ئەو كۆنسێرتە بووە كۆنسێرتێكی زۆر بەناوبانگ ‌و دنگدانەوەیەكی زۆری هەبوو.
بەڕاستی هونەرمەندێكی زۆر ناوازە و بە ئیلتیزام ‌و نموونەیی بوو، هەروەها هەموو ئەو گۆرانییانەی دەیوتن، هەسێكی زۆر بەسۆز‌و نموونەیی ‌و هونەربەخشی تێدابوو.
لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە تا بڵێی كۆمەڵایەتی بوو، لەنێو برادەرەكانیدا، لەڕووی نیشتمانپەروەریشەوە پیویست بە باسكردن ناكات، هونەرمەندێكی نموونەیی بوو كە میللەتی كورد پێویستە شانازیی پێوە بكەین، هەر زیندوو بێت لە دڵماندا‌و سوپاس بۆ ئێوە.
ئاراس ئیبراهیم:
هەرچەندە من دەم‌و لەبزی قسە كردنم نییە هەر ئەوەندە دەڵێم كاكە حەمە مرۆڤێكی گەورە بوو، هیوادارم هەموومان بتوانین هەریەكەمان لە بواری خۆماندا چاو لە كاكە حەمە بكەین، چونكە بەڕاستی هێندە گەورە بوو هەرگیز خۆی لە ئاستی هیچ كەسێك بە گەورە نەدەزانی.
ساڵح بێچار:
ئەم كاتەتان باش بەخێربێن بۆ یادی پیاوێكی گەورە سمبولی رەسەنی شۆرشگێری‌ و مرۆڤایەتی مامۆستا حەمە جەزا، مامۆستا حەمەجەزا یەكەم بەركەوتنی رۆحی من بۆ ئەو پیاوە لە پاش ئاشبەتاڵ بوو، باوكم وەك پیاوێكی جەلالی مولتەزیم‌ و دڵسۆز، ئەوكاتە تازە كاسێتی كپس هاتبوو كۆمەڵێك كاسێتی هەبوو یەكێکیان هی هونەرمەند حەمە جەزا بوو بێ مۆسیقا، مەقامەكەی خوشكە لەیلای تێدا بوو، هەمیشە باوكم دەگریا بە دیارییەوە، ئەوەش هەرچەندە منداڵ بووم، بەڵام زۆر كاریگەریی لەسەم بەجێهێشت، دواتریش مەقامی جووتێ پێلاوی بەجێماوەکەی شێخ ئەنوەری مەكتەبە بوو، ئەوەش كاریگەریی زۆر هەبوو لەسەرم، پاشان كە خۆم چوومەوە نێو کایەکەوە، لەوكاتەدا من لە رێكخستنەكانی كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان هاوڕێیەكم هەبوو تەها سێكانیانی، بەناوی ماڵی باوكییەوە هەفتانە دچووەوە بۆ سەرگەڵو‌و بەرگەڵو ‌و دەچووە سەركردایەتی، جارێكیان هاتەوە وتی بێچار كاسێتێكی حەمە جەزام هێناوە، زۆر تایبەتە، بەتایبەتی بۆ بڵاوكردنەوەی نهێنی رێكخستنەكانەو بێ مۆسیقایە، ریکۆردەرم هەبوو، لەماڵەوە كاتێك گوێم لێگرت، هەندێك لە شاعیرەكانم دەناسی‌ و هەندێكی تائیستاش وێڵم بە دوای خاوەنەكانیدا، بەڕاستی زۆر كاریگەریی کردە سەرم، ئەو كاسێتە 35 ساڵە پاراستوومە، چونكە من ئۆرجیناڵەكەم هەڵگرت‌ و كۆپیەكیم دا بە برادەران، كاسێتەكە لە گوندی باران لە شەوی جەژنی قوربانی 1983دا تۆمارکرابوو، بە دواداچونم بۆ كرد، تەنانەت بێزێكی كەمی تێدایە، كاتێك پرسیارم كرد، وتی وایەری موەلیدەكەمان كورت بووە، نزیكبووە لە خێمەكەوەو دەنگی موەلیدەكەش تۆزێك هەست پێدەكەیت، هەندێك مەقامی تێدایە، شەیدایانی حەمە جەزا گوێیان لێ نەبووە، ئەوەی كە گرنگە بیڵێم وێناكردن‌ و بۆچوونی ئەو پیاوە گەورەیەیە لە یەك دوو مەقامدا. راستە شیعری شاعیرێكە، بەڵام وتنەوەی شیعر وەكو نووسینەوەی وایە، چونكە ئەو كەسە ئەگەر پێی مورتاح نەبێت‌ و بە رای خۆی نەزانێت، ناتوانێت بیڵێت.
یەك لەوانە كە رێك لە 1983 پێنج ساڵ پێش ئەنفال ئەنفالت بۆ باس دەكات دەڵێت:
ئێوارە بوو نیگام ریزكرد
مانگا زەرد‌و باجی زارا
هەموو ئاواییان تێكرد
ئاگریان نا بەباخەوە
كانیەكانیان ژەهر خوارد كرد
كە كەوتنەڕێ‌ و گوندیان جێهێشت
لە دوورەوە پێچی دووكەڵی سەر ماڵان
لە هەورەكانی دەنووسی
بمرێ بەعسی فاشی، بمرێ بەعسی فاشی..
ئەو كاسێتە لە ماڵەكەتدا بگیرابا تەنهاو وشەیە بەس بوو ئەوەی تیا بچیت.
ئەم كاسێتە ویستمان لە یادی هەشت ساڵەیدا بیكەین بە سی دی‌ و بڵاوی بكەینەوە، دواتر كاك هونەر وتی هەڵیدەگرین بۆ یادی 10 ساڵەکەی، ئەگەر تەمەن مەودامان بدات‌و بیكەین بە سی دی.
من تەنها‌و تەنها ئەوەندەم دەوێت لە گۆشەیەكی ئەو سیدیە بنووسرێت لە ئەرشیفی ساڵح بێچار‌و شانازیی پێوە دەكەم.
بشمبوورن رەنگە زۆرم وتبێت، بەڵام ئەوەم پێ دەبڕێت بەرامبەر گەورەیی ئەو پیاوە، شیعرەكەشم هەر بەناوی كاك حەمە جەزاوەیە:
خورپەی دڵ‌و
چرپەی دڵدار‌و دەستگیران
شنەی شەماڵ، ترپەی باران
یەكیان گرت‌و بوون بەئاوازێك بۆ ژیان
لوتكە‌و شاخ‌و بووكی بەفر
دووكەڵی دێ بەرگی خاكی‌ و
سیمای بە سامی پێشمەرگە
شكۆی شەهید تێكچڕان ‌و
بوون بە شیعر
بوون بەگۆرانی كەڵەگەت
سروودی جەربەزە‌و ئازا
هەمووش تێكڕا
بوون بەگەرووی حەمەجەزا
زۆر سوپاس بۆ هەمووتان‌و بمبورن ئەگەر سەرم ئێشاندن.
سەڵاح رەنجدەر:
دەستخۆشی لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ دەكەم، بێگومان من ناتوانم هیچ لەسەر لایەنی هونەریی گۆرانییەكانی كاك حەمەجەزا بڵێم، لەبەرئەوەی من شارەزاییم نییە لە هونەرو موزیك، بەڵام هەمومان دەزانین لە ساڵانی حەفتاكاندا حەماسەتێك لەناو گەنجاندا هەبووە، ئەو حەماسەتەش بەهۆی گۆرانییەكانی حەمەجەزا بوو و هەموومان ئەوە دەزانین كە چۆن گەنجان بەو جۆش ‌و خرۆشەوە رووبكەنە شاخ ‌و ببن بە پێشمەرگە بۆ درێژەدان بەخەبات.
دیارە لە كتێبەكەیدا كاك عەبدولواحید بابەتێكی منی تێدا بڵاوكردۆتەوە، من باسی هەوڵەكانی كاك عەبدولواحیدم كردووە لەم بوارەدا، بەڕاستی من شتێكی سەیرم بینی لە كاك عەبدولواحیددا بۆ هونەرەكەی حەمە جەزا. كاك عەبدولواحید گەنجێكی رۆشنبیری دەڤەری هەولێرەو روودەكاتە پێشمەرگایەتی ‌و تا هونەرمەند حەمە جەزا دەناسێت ئاشنایەتیی لەگەڵدا پەیدا دەكات ‌و پاشانیش كە دەگەڕێـتەوە بۆ شار، ئەو بایەخەی كە بە هونەرمەند حەمە جەزای داوە زۆر بێ وێنەیە، من بابەتێكم نووسیبوو كە بەدواداچوونێك بوو لە وەڵامی كاك عارف قوربانی كە گلەیی كردبوو لەسەر ئەوەی گرنگی بە هونەرمەندان نادرێت، بەڵام گرنگی كارەكانی كاك عەبدولواحید لەوەدایە باسی هونەرمەندێك دەكات كە هێشتا لە ژیاندا مابوو، نامەی ماستەرەكەی لەسەر هونەركەی حەمە جەزا بووە.
لەساڵی 1995 وە من كاك عەبدولواحید دەناسم، هەركاتێك ئەو دەبینم، حەمە جەزام بیردێتەوە، چونكە لەهەموو نووسینەكانی خۆیدا باسی هونەرمەند حەمەجەزای دەكرد، جێی سەرسوڕمانە چونكە عەبدولواحید هونەرمەند نەبووە، ئەو نووسەرو رووناكبیرێكە، بۆیە دەستخۆشی لە كاك عەبدولواحید دەكەم ‌و پێویستە كارەكانی لەلایەن هونەرمەندانەوە تەواو بكرێـت، وەك كتێبەكانی مامۆستا عادل كە بۆ مامۆستا حەسەن زیرەك ‌و شەماڵ سائیب نووسراوە، پێشنیاز دەكەم ئەو كارەش بۆ كاك حەمە جەزا بكەن.
بابەكر دڕەیی:
سڵاوتان لێبێت بەڕێزان، خۆشحاڵم دەستخۆشی لە مامۆستا عەبدولواحید دەكەم، دیارە كارێكی گرنگی كردووە ‌و سوپاسی كاك ستران دەكەم بۆ ئەو كارە باشانەی لە ساڵۆنی كوردستانی نوێدا دەیكات، راستییەكەی كاك حەمەجەزا بە نەزەری من كەسێكی تایبەتە، هەم بەو حوكمەی لە خانەوادەیەكی نەجیبە، هەم لەخانەوادەیەكی تێكۆشەریشە، ئەوە لەكەم كەسدا هەڵدەكەوێت، ئەوان هەر بەبنەماڵە تێكۆشەرو ناسراون، وەك برەران وتیان باسكردنی كاك حەمە جەزا لە تەمەنی ئێمەدا لەكۆتایی حەفتاكاندا، دوو گۆرانی ئەو «خوشكە لەیلا «و «جووتێ پیڵاوی بەجێماو»، بەڕاستی بۆ من كاریگەربوون، تێڕوانینی من وایە كە حەمە جەزا باری شۆڕشی ئەوسای بەرزكردەوە، دوای ئەو كاك ناسر هاتووە لەلادێكەی ئێمە هەموو هەفتەیەك گۆرانیی خوشكە لەیلا لێدەدرا. گرنگیی مەسەلەكە لەوەدایە گۆرانیی یەكەم مەسەلەیەكی نەتەوەییە، خوشكە لەیلا، گۆرانی دووەم مەسەلەیەكی كۆمەڵایەتیی چینایەتییە، كاكە حەمە هەردوو لایەنەكەی گرتووە، ئەو كاریگەریی لەسەر نەوەیەك هەبوو كە ئێمە بووین، ئەو سەردەمانە من 17 ساڵ بووم، بۆیە كاریگەریی ئەو مێژووەیە من تا قیامەت لە بیرم ناچێت.
گلەییەكم هەیە لە رۆشنبیرانی وڵاتەكەم، كەسایەتی حەمە جەزا هەقە زۆری لەسەر بنووسرێت، ژیانی ئەو لە سلێمانی ، لەهەولێر ، لە شاخ، لە سەقز، دیسانەوە سلێمانی، ئەمانە هەمووی قۆناغی گەورەن، من نازانم بابەتی زۆر هیچ دەنووسرێت، بەڵام كاكە حەمە وەك پێویست هیچی لەسەر نەكراوە، ژیانی چۆن بوو؟ پێشمەرگایەتیی چۆن دەكرد؟ هاوڕێكانی كێبوون ، لە قزلەر چیی دەكرد؟ ئەمانە هەمووی وانەیە‌و ژیانی ئەو پیاوە بەرز بنرخێنین، زۆر سوپاس بۆ هەموولایەك.
جەمیل مەلا قەرە:
زانیارییەكی كورت وەك بیرەوەریی باس دەكەم، سەرەتای حەفتاكان كاك حەمە هاتە هەولێر لە دەواجن بوو، بابم لەوێبوو، تەختە بەست بوو، رۆژانە دەهاتەوە دەیووت كوڕێكم لەگەڵە زۆر دەنگی خۆش و نەجیبە، بەڵام كێشەیەكم هەیە من زۆر حەز لەدەنگی دەكەم، عوسمانی موهەندیس دێت موحاسەبەی من دەكات، یوسفی ئامۆزام كە بەداخەوە ئەویش بەهەمان نەخۆشی كۆچی دوایی كرد، بە بابمی وت: رۆژێك دەعوەتی بكە، دیارە ئەو نیوەڕۆیە هاتن لەماڵی یوسفی ئامۆزام كوڕێكی لەگەڵدا بوو ناوی سیامەند بوو، بە دوو سەعات كاسێتێكیان پڕكردەوە، ناوی حەمە جەزا نەبوو لە هەولێر، بە كاكە حەمە مەشهور بوو، دوای ماوەیەك دەنگی كاكە حەمە جەزا بڵاو بۆوە لەناو گەنجانی هەولێر وەك ئاگر بنێی بە پووشەوە وابوو، دوای ئەوە من بەراوردم كرد، وتم بابە ئەو كاكە حەمەیە هەمان ئەو كاكە حەمەیەیە كە خۆمان دەیناسین وا ئێستا مەشهور بووە.
كاكە حەمەجەزا گەورەترین شۆڕش بوو بۆ هەولێر، خەڵكی هەولێر وەك جیڤارا سەیریان دەكرد. دوو هونەرمەند زۆر خۆشەویست بوون لە هەولێر، یەكەمیان كاك حەمەجەزا ئەوی تریشیان تاهیر تۆفیق بوو.
دكتۆر حسێن محەمەد:
من لە منداڵییەوە كاكە حەمە دەناسم، كوڕی گەڕەكێكین كانێسكانین، ماوەیەكی زۆر لەگەڵ باپیرم شەریك بوون، بەڵام خۆشترین شت ئەوەبوو كاك حەمەجەزام بەوە تووڕە دەكرد، كە لە جێگایەك دەوەستاین، دەموت باشتێكتان بۆ بگێرمەوە، ئەموت: وەختی خۆی من منداڵبووم لە بازاڕە بچكۆلە، نەمدەوێرا بپەڕمەوە، كاكە حەمە دەستی دەگرتم دەیپەڕاندمەوە، ئەویش توڕە دەبوو دەیوت ئەوەتەی پیاو داهاتووە تۆ پیاوی، ئێستا وا بەمن دەڵێی، كاكە حەمە جەزا ئەوەتەی ژیانی هەیە، زیانی بۆ كەس نەبووە زۆر سوپاس.
رەهبەر سەید برایم:
زۆر سوپاس یادی بەخێر، من و كاك حەمە جەزا لە پێشمەرگایەتییەوە یەكتری دەناسین، ئەو بوارەی كە باس نەكراوە كاك حەمە جەزا پێشمەرگە نەبوو، فەرماندەی كەرت بوو لە تیپی 47ی پیرەمەگروون لە دۆڵە رووت، جگە لەوەش پەیوەندییەكی زۆر فراوانی هەبوو لەگەڵ خەڵكی هەولێر و كۆیە، وەك ئەوەی زۆر نوكتە باز بوو، شێوەزاری هەولێریی دەزانی، قسەی دەكرد بڕوا بكەن گۆرانیی سێوەی دەوت بەو لەهجەیە، دەیان نوكتەی رەسوڵ بێزار گەردیی دەگێڕایەوە. من شتێك دەگێڕمەوە بۆ كاك عەبدولواحیدم گێڕاوەتەوە، عەبدولواحید ناوی رەوەند بوو لە پێشمەرگایەتی، لەوكاتەوە دەیناسم. چەند كەسێك بووین چوینە ئەوروپا، میوانی شێخ محەمەدی سەرگەڵو بووین، شیعرێكی دانا لەسەر 31ی ئاب ئەو شیعرەی بۆ خوێندینەوە، ئێوارە كاك نەوشیروان هات هەر لەماڵی ئەوان یەكەمجار بوو كاك نەوشیروان ببینم چەپڵە لێبدات، ئەو بێ زەوقە كەوتبووە جۆش ‌و خرۆشەوە، ئەوە شۆڕش حاجی ماوە لەم دواییەشدا جارێك دەعوەتی كردین، شێخ بایزیشی لێبوو، ئەو پیاوە زلە ئەوەندە دەنگی خۆشبوو دەتوت بولبولە، حەمە جەزا گۆرانیی دەوت، كاك عەتا قەلی لێنابوو تا ئاوڕیان دایەوە هیچ نەمایەوە، كاك عەتا وتی ئێوارە نان ناخورێت. ئیتر سوپاس.

print

 89 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*