سەرەکی » دۆسێ » کاریگەریی کۆیە و مام جەلال لەسەر یەکتری

کاریگەریی کۆیە و مام جەلال لەسەر یەکتری

لەم دووتوێیە دا

سەرۆکی نەمر مام جەلال جگەلەوەی کاریگەریی بەسەر کۆی پرۆسەی سیاسییەوە هەیە لەسەر ئاستی کوردەواریی و کوردایەتی و بگرە بەسەر کۆی پرۆسە و خەباتی  سیاسیی و دەوڵەتداریی لەسەر ئاستی عیراقیش، کۆچی دوایی ئەو کارێزمایەو پەرۆشیی و دەربڕینی خەم و پەژارە لەسەر ئاستی کوردستانی و عیراقی و ئیقلیمی و جیهانییش بۆ ئەو کۆستە گەواهیدەری ئەو راستییەن کە چۆن توانیوێتی کاریگەریی لەسەر دەوروبەرەکەی دابنێت و خەسڵەتە متەوازیع و خاکیبوون و کۆمەڵایەتییەکاشی وایکردووە هەرزوو کارلێک لەگەڵ دەوروبەرەکایدا بکات،، نەخاسمە لەو شوێنێکی وەک شاری کۆیە کە سەرەتاکانی تەمەنی منداڵی و مێردمنداڵیی لەو شارەدا بەڕێکردووە.
بۆ رۆشنایی خستنە سەر کاریگەریی کۆیە لەسەر مام جەلال و کاریگەریی مام جەلال لەسەر کۆیە رۆژی یەکشەممە 29/10/2017 ساڵۆنی کوردستانی نوێ بۆ ئەو مەبەستە میوانداریی سەڵاح شێخ شەرەف خەباتگێڕی دێرین و کەسایەتیی کۆیەی کرد تا بەشێک لە مێژووی مام جەلال لەو شارەدا روون بکاتەوە.
سەرنووسەر: کوردستانی نوێ ئەمڕۆ دانیشتنێکی دۆستانەو بیرەوەریانە دەکات، پێش ئەوەی کۆڕەکەمان دەستپێبکەین وەکو هەموو دانیشتنەکانی ترمان دەقەیەک وەستان بۆ گیانی بەرێز مام جەلال و هەموو شەهیدانی رێگەی کوردستان و بەتایبەتی شەهیدنای ئەم دواییەی کەرکوک و هەموو شەهیدانی رێگەی رزگاری.
دانیشتنی ئەمڕۆمان تۆزێک تایبەت دەبێت خۆتان دەزانن لەوەتەی بەرێز مام جەلال ماڵئاوایی کردووە زۆر لەو کەسانەی لەو تەمەنە درێژەی تێکۆشانەی جەنابی مام جەلال هەر لە کۆیە  بۆهەموو کوردستان بۆ عیراق و ناوچەکە ئەوەی مام جەلالی ناسیوەو رۆژێک لە رۆژان ئاشنای بووە لە سەنگەرێکدا لە رووبەروبونەوەیەکدا لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ مام جەلال تێروانینی خۆی قسەی خۆی وتوە بۆیە ئێمە لەم بوارەدا بۆ راگەیاندنی خۆمان و هەم بۆ راگەیاندنی کوردستانی و عیراقیش خەزینەیەکی زۆر لەسەر ژیان و تێکۆشانی مام جەلال پەیدابووبێت. ئێمە لە راستیەکەی ماوەی رابردوو ئەوەی لە رۆژنامەیەکی رۆژانە چاوەڕێدەکرێت هەوڵمانداوە چمکێکی زۆر بچووک لەو تێکۆشانە دوورودرێژە و لەو رەوتە شاخە بەرزەی کوردایەتی کە لە ٧٠ ساڵی رابردوودا کردویەتی باسی بکەین. ئەمڕۆ دانیشتنەکەمان تۆزێک تایبەت دەبێت لەگەڵ کاک شێخ سەڵاح کە هەموتای دەیناسن یەکێکە لە تیکۆشەرانی ریزەکانی یەکێتی و هاوکارێکی رۆژنامەی کوردستانی نوێ .ئەمرۆ لەم دانیشتنەدا  جانبێکی تایبەتیتری مام جەلال باس دەکەین ، کاریگەری شار لەسەر کەسایەتیەکان و سەرکردەکان بەتایبەتیش کاریگەری شاری کۆیە ، هەموو دەزانن رەنگە کۆیە تاکە شوێن بێت لە وڵات وەکو مەڵبەندێگی گەورەی زانست و عیرفان و تێکۆشانی سیاسی و مەڵبەندێکی گەورەی روناکبیری کە مام جەلال لەوێ لە دایکبوەو لەوێ گەورەبووە دواتریش تیشکی تێکۆشانی بە هەموو کوردستاندا بلاوبۆتەوە . ئەمڕۆ کاک شێخ لە دوو بەشی ئەم کۆڕەدا بەسێکیان خۆی قسەدەکات لەسەر کاریگەری کۆیە لەسەر مام جەلال و کاریگەری مام جەلال لەسەر کۆیە دواتر ئێمە وئێوەش پرسیار ئەکەین بۆ ئەوەی بابەتەکەمان دەوڵەمەندتر بێت. بۆ ئەوەی بڵاوی دەکەینەوە لەکوردستانی نوێ و هەم برادەرانیشوەری دەگرن بۆ تەلەفیزۆنەکان.
سەڵاح شێخ شەرەف:
 هەمووتان بەخێربێن ، من هاوتەمەنی مام جەلال نیم بەڵام لەبەر ئەوەی ئە بیئانەی ئەوی لێ ژیاوە چ لە کۆیە و ج لە کلکان منیش لەویا ژیاوم ، باسێک لە ژیانی سەرەتای مام جەلال دەکەم بە تایبەت کاریگەری کۆیەو و تەکیەی تاڵەبانی و ئەو جەو کە لەوێ دروست بووە بۆ ئەوەی بزانن ئەم پیاوە جگە لەوەی پیاوێکی زیرەکی هەڵکەوتویی ماندونەناسی چالاکی هەرچی سیفەتی جوانە تیادابووە، بەڵام لە هەموو کەشوهەواو زەمینەی کە لێی دەبێت کاریگەری خۆی دەبێت. دیارە من دەمەوێت ئیشارەت بە شتێک بدەم کە بەراستی زۆر کەم باسی لێکراوە ئەوەیە کە بنەماڵەی تاڵبانیان کاریگەریەکی بۆماوەیی (ویراسی) یان تیابووە و خەڵکی زیرەکیان تیاهەڵکەوتوە یانی خەلکێک نەبوون هەروا ئاسای دەبینی لە زەمانی شیخ ئەو رەحمان وشیخ رەزاو عەلی و دوای ئەوەش چەندین دکتۆر و موهەندیسی گەورەیان هەبووە وەکو شێخ موکەڕەم تاڵەبانی واتە رێچکەیەکی زیرەکی لەو بنەماڵەیەدا هەیە. رەنگە ئەمە کاریگەرییەکی لەسەر مام جەلالیش هەبووبێت. راستیەکی تریش هەیە کە کەس باسی ناکات ماڵی دایکیشی ()مەنگوڕ ئەوانیس پیاوی زیرەکبون کوێخاو ریش سپی  بنەمالەکانی خۆیان بون و دەریشکەوتوە لە خاڵۆزاکانی کورەزاکانی  حاجی رەسل خاڵی و ئەمانە هەموویان موهەندیس و دکتۆرن، واتە لەهەردوو دیوەوە ئەم پیاوە بۆماوەییانە ئەم زیرەکییەی بۆ ماوەتەوە. دیارە مام جەلال وەکو هەموومان دەزانین لە کلکان لە دایکبووە ، گلکان گوندێکە لە بناری کۆسرەت بە پێیان پێنج شەش سەعات لە کۆییەوە دووربوو هەم عایدی کۆیە بووە هەم موڵکی کۆییان بووە هی شیخەکانی تاڵەبانی بووە. ئەم گوندە راستە چەپەک و دووربوو ئەو کاتە بەلام لە ساڵی ١٨٩٠ کە شێخ نوری باپیرە گەورەی مام جەلال کڕیویەتی  لەوێ پەیوەندیەک لەنێوان کۆیەو گوندەکە پەیدابووە بەهۆی شێخەکان لە کۆییەوە چوونەتە کلکان  ماڵیان لە کۆیەوە بووەو  هاتون لە کلکان کەسابەتیان کردووە ئەمەش وەکو دەڵیی لەچاو گوندەکانی تر هەندێک جیاوازی هەبێت. ئینجا لە ساڵی١٩٣٧ کەچوونەتەوە کۆییە  مام جەلال لە ٣٣ لەدایکبووە خۆی کە مامی باوکی شێخ عیزوڵا پۆستەنشینی تەکێبووە شیخی تەکێ بووە عەمری خوای کردووە برازاکانی کەسیان لە باوکی مام جەلال گەورەتر نەبوون ناچار ئەو بۆتەوە پۆستنشینی تەکێ و بەجێی هێشتووە برایەکی شێخ ئەشرەف هاتۆتە کلکان بۆسەر موڵکەکان ئەوانەدا بووە. بۆیە ئەو ماوەیە ئەو ئینتیقالەش ئینتیقاڵێکی گەورەیە لە لادێوە بۆ شارێکی وەکو کۆیە کە کۆیە پێویست ناکات زۆر تەعریفی بکەم هەموو ئێوە پیاوی خوێندەوارن شتی لەسەر دەزانن  شارێکە دەمێک ساڵ بوو تەفاعولێکی ئاوێتەبوونێکی شارستانی لەم شارە روویدابوو، لە رووی ئەوەی عیلاقاتی سارستانی پەیداکردبوو ،عیلاقاتی خێڵەکی کەمتربووە هەتا بە زۆری ساحیب موڵکو ئاغاکانی لە شارەکە دانیشتوون جگە لەوەی شارێک بووە مەرکەزێکی تیجاری و پیشەسازی و سەقافی بووە. زۆر کاریگەری حاجی قادری کۆیە لەوێوە بڵاوبۆتەوە جارێکیکە کە هاتوە مەلای گەورە هەموو ئەو ئەدیب و ڕۆشنبیر و ئەمانە جەوێکیان لە کۆیە دروستکردبوو  ئەم جەوەوش بۆ ئینسانێکی زیرەکی هەڵکەوتوی وەک مام جەلال زۆر شوێنێکی بە بەرەکەتە بۆیی بتوانێت زوو نەشونما بکات زوو دەرکەوێتو هەڵبستێ.  جگەلەوەش کۆیە شارێکی موعارەزە بووە لە دوای هاتنی ئینگلیزەوە کۆیە بۆتە شارێکی موعارەزە هۆکاریش ئەوەیە کۆمەڵێک لە کۆییەکان بەرشەڤییان پێوتون هاتوون ئینگلیزەکانیان گرتوەو  دەریانکردون لەبەر ئەوە ئینگلیز کە جاری دووەم هاتۆتەوە  قوەتی هێناوەو هاتۆتەوە کۆیە  ئیتر غەزەبی لەم شارەگرتوە  هەرئەوەیە ئیستاش هەر کۆییەک دەبینی دەڵێن کۆییە مەغدورە لە نەتیجەی ئەمەوەبووە جا ئەمانە غەلەتیان کردووە یان وەتەیەتیان کردووە ئەوا مێژوو بۆ خۆی حوکم دەکات  لەبەرئەوە کۆیە نەکرا بە لیوا  هەر بە قەزا مایەوەو  هەر بە قەزایەکی ئیهمالکراو  مەحبوب نەبوو لای ئینگلیزەکانو  دەسەڵاتی مەلەکیەوە لەبەر ئەوە شارێکی مەعارەزەشی تیابوە و کۆیەش  جگە لەوەش لە بیستەکانەوە  هەر حیزبێکی سیاسی  کوردی دروستبووە  (ئازادی) لە سلێمانی دروست بووە لە کۆیە فەرعی هەبووە ( خۆیبوون) لە حەمدون وسوریاو کوردستانی تورکیا دروستبووە  فەرعی هەبووە لە کۆیە (هیوا) لە کۆیە سکرتێرەکەی کۆیی بوە کە کاک (دڵداری) شاعیر بوو، حیزبی شیوعی لە سیەکانەوە پەیدابوە لە کۆیە کادری موتەقەدیم و خەڵکی هەبووە وەکو ماۆستا کەریم ئەحمەدو فاتیح رەسوڵ کۆمەڵێک لەو قیادییانەی حیزبی شیوعی لەوێ بوون دوای ئەوەش حیزبە قەومییەکان کە (رزگاری و شۆڕش ) و ئەمانە پەیدابوونە بەشی زۆری  قیادەکانیان لە کۆیە بوون کاک عومەر دەبابە کاک عەلی عەبدوڵا کەریم تۆفیق حەمەدئەمین مەعروف ، بۆیە دەبینی کۆیە جەوێکی سیاسی پڕ لە شوعلەو کەهرەبائیاتی  سیاسی تیایە و مام جەلال وەکو کوڕێکی گەنجی هەڵکەوتوی ئەو سەردەمە و کە لە کۆیە کتێبخانە هەبوو کتێبخانەی حاجی قادرو کتێبخانەی شیوعیەکان و پارتیەکان ئەمانە هەموو هۆکارن بۆ ئەوەی بتوانێت نەشونما بە فکری خۆی بدات ئەمە جگە لەوەی خۆی پیاوکبوو ئەگەر هەزار جار بڵیم هەڵکەوتوبووە کەمە ئەمە جەوی کۆیە بووە. کۆیە لەگەڵ مەهاباتدا عیلاقاتێکی فراوانی هەبووە  هاتووچۆیەکی زۆریان هەبووە ئێستاش هەندێک عایلەکانی کۆیە مەهاباتی و موکریانین وەکو ماڵی کاک عومەردەبابە وان ئەوان. ئەم عیلاقاتەش  مەهاباد دایمەن وەکو خۆتان دەزانن کە موکریان ئاخیر ئەمارەتی کوردییە دوای قازی محەمەد و شۆڕش و ژێکافی لێ دروست بووە ئەم عیلاقاتە زۆربووە لەگەڵ کۆیەدا  شۆرشی مەهابادیش  بۆخۆی شوعلەیەک بوو بۆ کوردستان  ئەوسا بۆ هەموو خەڵک بەتایبەتی لە کۆیە  کۆمەڵێک خەڵک بەشدارییان کردووە  لەوانە عەقید بەکر عەبدولکەریم  مستەفا خۆشناو  توفیق وردی  دڵشادی رەسولی  مەجموعەیەک لە کۆییەکان  ئەمانە چونەتە مەهاباد و لە شۆڕسەکە بەشداریان کردووە دوای ئەوە گەڕاونەتەوە کۆیە  دواتر کۆمەڵێک لەوانەی مەهاباد کە هەڵهاتبوون  هاتونەتە کۆیە لەوانە  هەژاری موکریانی  سدیقی حەیدەری  مام سەعید کە دوای بە مام قادر  لە کۆیە ناسراوە ئێستا کوڕەکانی لە رانیەن  دکتۆر خەسرەو ئەوان  ئەمانە هاتوونەتە کۆیە تا ئەو شیعرەی  ژە هەژار نووسیویەتی  « بەدەربەدەری یان لە ماڵی خۆم
لە خاکی عەرەب لە ئێران و رۆم»  تا دەگاتە ئەوەی کوردم و لە پێناوی کوردو کوردستان  ئەمە لە تەکیەکی ماڵی مام جەڵال لەسەر کۆشکەکە بە بیجامە لەگەڵ سدیق حەیدەری رەسمێکیان گرتبوو لەبن ئەو رەسمە نووسیویەتی بەڵام بەداخەوە لە ٦٣ ئەو کاتەی تەکیەو ماڵەکانیان سوتا  ئەوانە هەمووی فەوتان، هەتا ئەو شیعرەی تری کە « کوردێکم دەوێ چاپوکو پتەو     کۆترێکی سپئ تیژباڵ بەسەر رەو نامە بەرێتە کۆنگرەی وارشۆ ”  ئەویسی بۆ مام جەلال نوسیوە کە چۆتە کۆنگرەی مۆسکۆ دواتر وارشۆ و ئەوانە ئەمانەش کارگەرییەکی باشیان هەبوو سەچاوەو ئیلهام بوون بۆی  کە لەو جەوەی سیاسیەی کۆیەدا بووە، بەراستیش ئەو پیاوانەی وەک کاک عومەر دەبابە و کاک عەلی عەبدوڵلا  مامۆستا مەجید شێخ نوری  مامۆستا حەمەدەمین مەعروف و  مامۆستاکانی مەکتەب و  من مامۆستا مەجیدو حەمەدئەمئن مەعروفم دیوە  بەراستی لە مەکتەبیش دەرسی کوردایەتیان پێدەوتینەوە  ئەم شیعرانەی هێمن و ئەوانە پێ لەبەردەکردین دیارە سەردەمی  پێشوش هەروابووە دەمەوێت یەک شت بۆ مامۆستایان بڵێم  پێم باشە  لە هەموو ئیدارەی مەکتەبێک  ئەو رەسمەی مام جەلال و  ممۆستا مەجید شێخ نوری کە مامجەلال دوای راپەڕین هاتەوە مەجیدە فەندی زۆر نەخۆش بوو چوینە خزمەتی هەر مام جەلال بوو دوایس بوو بە سەرۆک کۆمار  دانەویەوەو دەستی ماچکرد ئەمە بۆ رێزو وەفا بۆ مامۆستا  حەقە ئەمە بکرێت بە رەمز بۆ مامۆستا، و مامۆستا حەمەد ئەمین مەعروف کە عەمری خوای کرد مام جەلال  لەعیراق نەبوو سوتفە کە هاتەوە دەستەو دایرەی کۆیە لەگەڵیا چووین  زۆر باسی کردو وتی من زۆر وانە  فێربووم  بەڵام وانەی ئەخلاق لە مامۆستا حەمەد ئەمینەوە فێربووم . لەلایەکی تریشەوە کۆیەش زوو مەکتەبی لێکراوەتەوە  و نەورۆزی لێکراوە لە چلەکان حەرەکاتی سیاسی لێکراوە موزاهەرات کراوە بەراستیش بنەماڵەی تاڵەبانیەکان  بەتایبەتی کۆیە  ئەوانیش ببون بە موعارەزە لەوکاتەدا هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە ئینگلیزەکان هاتوون ئەوان پێیان قبوڵنەبووە بە فیتی ئنگلیزەکان دوو شێخیان لە بتوێن لێکوژراوە شیخ بورهان و شێخ ئەفزەڵ  ئەمانەش لە دڵیان ماوەتەوەو وەکو موعارەزەیەک  وەستاون بەرامبەر حوکمەتی ئەوسا بۆیە  وەکو مام جەلال دەڵی ئەم دەرسەم لە ئەوان وەرگرتوە. زۆر نەبوون شێخەکانی کۆیە بەلام  زۆریان خوێندەواربوونە  هەموویان مەلای چاکبونە  هەر لە فەترەی ئەخیردا من بیرم دێت  سێ محامیان هەبو کە ئەوسا کەس حقوقی نەخوێندبوو  مام کاکەسور ، رەشید  دواتر جەنابی مام جەلال، ئەوانی تریش هەموویان خوێندەواربوون. شێخ نەسرەدین وشێخ جەنگی  هەمووی بای خۆیان خوێندەواریان هەبوو و لەگەلیشیادا بیروباوەڕی سیاسی تێکەڵ ببون، دیوەخانی تەکیەی کۆیە  دیوەخانێکی سیاسی بووە بەشاهیدی هەموو ئەوانەی کە لەو سەردەمەدا سیاسەتیان کردووە، بیرم دی دەچووین دادەنیشتین لەوێ قسە سیاسەت بوو  شیوعیەکان دەهاتن پارتیەکان دەهاتن لەوێوە کاک عەلی مەولود بوو بە قیادیەکی شیوعی گەورە دوای هەر  لە گوندەکانی شێخ حیسامەدینەوە هاتە تەکی و دوای لەگەل ئەوا توشی سیاسەت بوو دواتر  لە ئینشیقاقەکەی یەکەمی کاک هەمزە عەبدولا  چوو بۆلای شیوعیەکان و بوو بە عونسورێکی قیادی و  شەهیدبوو. ئیستاش منداڵەکانی هەمووی پێشمەرگەو خەڵکی تێکۆشەرن.  ئینجا دەموێت هەندێک میسال لەسەر مام جەلال خۆی بهێنەموە کە دەلالەتە بۆ زیرەکی مام جەلال، لەسەرەتای بووە  وابزانم سەعید قەزاز موسەریف بووە لە هەوڵیرحافیز بووە  هاتۆتە کۆیە جۆتە  مەکتەبی ئولا کە هەر ئەو مەکتەبەس هەبووە  پرسیاری کردووە تراموا چیە  کە قیتار بووە بە ولاخ رادەکێشرا کەم کەس ئەوەی دەزانی مام جەلال دەستی بلند کردووەو  جوابی داوەتەوەو بە جوانی باسیکردوە ئەویش وتویەتی ئەمە کییە ئەم مندالە  وتویانە ئەمە کوڕی شیز حیسامەدینی  تالەبانیە. دیارە کاک سەعید قەزاز لەگەل شێخ حەسیبی تالەبانی ئەویس بە سوعبەتەوە وتویەتی ئەوە خزمی حەسیبە کوێری بۆیە وازیرەکی مام جەلالیش جوابی داوەتەوە قوربان بۆ وا دەڵییت کاک شێخ حەسیب پیاوێکی گەورەیە وەکو تۆ ئەوەیکردوە ئەویش وتویەتی کاکە سوعبەتەم هەیە لەگەڵی برادەرمە  بە تەعنە وای پی ناڵێم. شتێکی تریان بۆ گێڕامەوە کاکە حاجی فەیسەڵی چەلەبی تائێستا بنەمالەیەکن لە کۆیە  بۆ خۆی پیاوێکی خوێندەوار و تاجر و زیرەک بووە  هەشت نۆ کوڕیشی هەبوو وتی منداڵبووین لەگەڵ  باوکم ئەچووین لە تەکێ  جێژنەبوو  ئەوکاتە ئوسوڵ وابوو خەڵکی دەجوونە دیوەخانەکان و مزگەوتە گەورەکان  وتی ئیمەش سێ جوار برابووین لەگەڵ  باوکمدا جووین  وتی کە چووین شێخ لەوێ نەبوو،  ویستمان بگەریینەوە  مام جەلال منداڵ بوو لە شەشی سەرەتای بوو  هاتە دەرێ وتی مام حاجی  بۆ نایەیت چایەک بخۆیتەوە  دابنیشی  وتی ئێوە لێرەبن من لەبەر ئەو کورە  چایەک دەخۆمەوەو دیمەوە دەرۆین  وتی باوکم سەعاتونیوێکی پی چوو  وتی کە هاتەوە وتمان باوکمە ئێمەت لێرەراگرت و ئەوانە  وتی کوڕم ئەمە پیاوێ زۆر گەورەی لێ دەردەجێت  پیاوێکی زیرەکە من بەو تەمەنەی خۆمەوە  بەو هەموو تەجروبەو دنیا بینیەمەوە  سەعاتونیوێکە قسەم بۆدەکات من گویی لی ڕادەگرم . شاهیدیەکی تریشم هەیە ئەوەیە  ئێستا ماوە مامۆستا کەریم ئەحمەدی حزبی شیوعی  لە کۆیە دادەنیشێ  مامۆستا کەریم وتی لە کۆنگرەی بەغدا ٤٨ بوو وتیان خویندکارێک بنێرین بۆ بەغدا  وتی ئێمە شیوعی بووین مام جەلالیان نارد نە ئێمەو نە پارتی کەسمان نیە لە ئەو زیاتر  و دواتر جەواهیری ناسیوەو مەوزوعێکی دوورو دریژە ئەوە. جا ئەو جەوانە جەوی تەکێ هەم وەکو جەوێکی سیاسی و جەوی کۆیە  ئەمانە موساعیدبوون بۆ ئەوەی ئەم پیاوە زیرەکە بتوانێت سود وەربگرێت. مام جەلال لە رووی کۆمەڵایەتیشەوە  لە تەکێ و لەگەل خەڵکی فەقیرو  پەیوەندی باش بوو دایم تەنانەت سوعبەتیان لەگەڵ کردووە مەلائەحمەدی حافز هەبوو موقەلید بوو لاسای زمانی دەکردەوە  زۆر لاسای مام جەلالی دەکردەوە. عەلی خان گەڵاڵیەکانی هەولێر بوو  ئەمە جوێنی پێدەداو  هەموویان قسەیان لێ قبوڵدەکرد  نوکتەیەکی هەیە لە شۆڕشدا  ٨٣ و ئەوانە  مام جەلال لە خەتێک بوو مام عەلی خانیش بەدزیەوە هاتبوو بۆ لای  مام جەلالیش زۆر هیلاکەو مام عەلیش  هەر قسەدەکاو دەپرسێ  ئەویس دەڵیم وەڵای زۆر ماندوم  ئەویس دەڵیت جەلال  پێم نەگوتی واز لەو بێ ئەقڵیە بێنە بەقسەو نەکردم.  دوای ئەوەش مام جەلال بەراستی  هەر لەوساشەوە  لەگەل مەسیحیەکانی کۆیە  لەگەڵ جولەکەکانیش  کە لە پەنجاکان رۆشتون عیلاقاتی باشبووە  زۆر پاریزگاری لیکردون بیرمە بە منداڵی مەسیحیمان لەگەڵ بوو لە مەکتەب  هەندێ منداڵی موسوڵمان غەدریان لێدەکردن  مام جەلال بە ئێمەی گووت لەسەریان بکەنەوە  ئەگەر یەکیک غەدریان لیکردن لییان قبوڵمەکەن  لەم دوایەس کە هاتەوە کەنیسەیەکی نویی لە هەرمۆتە دروستکرد  کەنیسەی کۆییەیان لەبنەڕەتەوە دروستکردەوە  دایم دەیوت من محامی ئەو مەسیحیانەم. جگە لە کۆیەو زیرەکی خۆی لە بنەمالەکەشیان هەمووی لە خزمەتی مام جەلالدا بوون. پیاوێک بوو هەموو هەستیان کردبوو دەبێت بە شتێکی گەورە  کە لە بەغدا دەیخوێند هەموو براو کەسو مام هاوکاریان دەکرد. بەقسەیان دەکرد کە جاربەجار دەهاتەوە لیگەل هاوڕێ خوێندەوارەکانت بۆ کلکان خزمەتیان دەکرد. مام جەلال هەردەم سومبولێک بووە بۆ کورد و تیکۆشان لە کۆیە  بەتایبەتی بۆ پارتیەکان ، هەر لە سەرەتاوە رێکخراویکی خوێندکارانیان داناوە کەی پی ئێکس  کە لەوانە کەریم شێخانی ماوە  مامۆستا برایم شابیرمەلی ماوە  عەزیز سەربەست لەم سالانە کۆچی دوایکرد ئیتر لەو مەجموعانە بۆ مەسەلی خویندنو سیاسەت  دوایش لەسەر دەستی کاک عومەر دەبابەو عەزیز کاکە سوری ئامۆزای باوکی  چۆتە ناو پارتی و  پارتایەتی کردووە.  جگە لەوە مام جەلال کاریگەری ئەوەشی لەسەر بوو هەموو ئەو بیرمەندو تێکۆشەرانەی دەچوون بۆ تەکێ تەکێ بەس دیوەخان نەبوو ناوەندێکی سیاسی و سەقافی بوو زۆر جار بینیومە دکتۆر خالیدی رەحمەتی دەهات  مەجموعەیەک کادر لەسەر دەستی ئەو پێگەیشتن   دکتۆر خالیدی شەهید جەمالی حاجی قادری خدری ئێستا ماوە لە هەولیر ئەم پیاوە مامۆستای ریکخستنی حیزبایەتیە حەزدەکەم دیداریکی لەگەڵ بکەن زۆر هاوڕی مام جەلال بووە یان کەمال محیدین  بوو بە ئەندامی سەرکردایەتی لە  باڵی مەکتەبی سیاسی  کۆمەلیکی تر واحیدی مام سەعید  ئیستا لە دوکانە جەمالی حاجی قادری یاسین لەگەل کۆمەلیک کەسی خوێندەوارو ئەوانەسی بوون بە پێسمەرگە  لە بیدایەتی شەستەکان ئەوانە هەموویان نزیکی مام جەلال بوون ە ئەوانەی کۆچیدوایان کرد دەیانوت مام جەلال دەیبردین لە تەکی کۆبونەوەی پیدەکردین  لە بیرمە  مام حاجی کەریمی عەباس و حەمەی فەقێ محەمەدو  مام بەکری سەرەخۆرەو مکۆمەلی لەوانەی کاسبکارو خەلکی ناوبازاربوون  کۆمەلیکیان لە شەڕی ئەیلول  لەگەل مام جەلال بوون بە پێشمەرگە. کەواتە مام جەلالیش کاریگەری لەسەر کۆیە هەبووە ب ئەوەتا کۆیە دایمە کەسە لیهاتووەکانی هەموو حیزبەکانی تیا هەڵدەکەوێت .لەگەڵ ئەوانەشدا مام جەلال بە جوهدی خۆی پیگەیشتوە جگە لەو هاندەرانەی کە باسم کرد  بە خوێندنەوە  بە سەقافەت  من بیرم دی  لە تەکیە  مالی باوکی  دوو سی جەواڵی گەورە  کتێب و مجەلەی هەبوو  لە ٦٣ لەگەل خانوەکان سوتان شەورۆژ دەیخویندەوە  ئەوەندەی کە لەوێ بوایە  لە پەنجاکان زۆربەی کات یان دەگیرا یان دەربەدەر دەبوو  زۆربەی کات لە بەغدا بوو  کە وەختێ ئینشیقاقەکە بوو  لە مەقەڕی جەریدەی خەبات لەوێ خەڵکی کۆ دەکردەوە دەوریکیان بینیو بە ساڵح خۆیان ئینشیقاقەکەیان حەسم کرد، ئەم پیاوە سیفاتی زۆر گەورەی تیابوو  لە ئازایەتی نەبەزین  لە سووربوون لەسەر ئیشی خۆی  بەراستی خوێندواەێکی گەورەبوو  تەنانەت جەژنان خەلک هەموو دەچوون بۆ دەروە ئەو گەنجیش بوو هەر دەیخوێندەوە  خۆی مەکتەبەیەک بوو لە سەقافەت و زانست  دوایش دیارە تەجروبەی لە شۆڕشی ئەیلولو  مام جەلال ئەو شۆڕشەی لە چەمت زێزانو کەرکوک دروست کرد . گەورەترین ئیش بۆ کۆیە کرا دروستکردنی زانکۆی کۆیە بوو ئەویس مام جەلال کردی جون دایم کۆیە مەغدور بووە ئەمە جگە لە زانکۆکانی سلیمانی و هەولێر و هەمووی
ئەم کۆیە شاری زانستە  دەیان زانکۆی حەڵالە
 گشت زانکۆی کوردستان هزری مام جەلال
بۆ یەکەم جار لە کۆیە کە قەزایەک بوو زانکۆ کرایەوە زۆر مەشاریعی هەبوو بەلام زەمانە رێگەی نەیا تەواوی بکات . مام جەلال وەختی خۆی کاریگەری لە هەڵبژاردنەکانی کاک مەسعود محەمەد دا هەیە کە یەکەم جار بوە لە عیراقدا  میللەت نوێنەری خۆی هەڵبژێرێت بنێرێت بۆ پەرلەمانی عیراق مام جەلال بە بەفرو باران دیعایەی بۆ دەکردن. من شیعر نازانم بەیتان دەزانم
تا دەوران دەدات دەورانی زەمان
 فەلەک دەگەرێت بەشەورؤژان
  نە دایکە زەوی نە باوکە عوسمان
رۆڵەیەکی وا ناهێنیتە جیهان
ستران عه‌بدوڵڵا:
 مه‌سه‌له‌كه‌شمان بۆ بگێڕه‌وه‌
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
 ساڵی 1984 بوو، كاتی مفاوه‌زارته‌كه‌، مام جه‌لال ‌و پێشمه‌رگه‌كانی هاتنه‌ كۆیه‌ بۆ ماڵی شێخ حه‌مه‌ ساڵح ‌و كچه‌كانی، ئه‌وكات كاك مه‌سعود محه‌مه‌د له‌ به‌غدا بوو، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی زۆری له‌گه‌ڵ جه‌لیلزاده‌كان و ته‌كیه‌ و ئه‌وانه‌دا هه‌بوو ئه‌ویش هاتبووه‌ كۆیه‌، هه‌م مام جه‌لالیشی خۆش ده‌ویست. له‌ ماڵی مه‌جید ئه‌فه‌ندی میوان بوو، ئه‌و مه‌جید ئه‌فه‌ندییه‌ی كه‌ باسمكرد ئامۆزای كاك مه‌سعود بوو و له‌ولای ماڵی شێخ جه‌نگییه‌وه‌ بوو. جه‌نابی مام جه‌لال پێی وتین كه‌ مامۆستا مه‌سعود هاته‌ده‌رێ و زانیتان ده‌ێته‌لامان پێم بڵێین تا به‌پیرییه‌وه‌ بچم.
 منیش له‌به‌ر ده‌رگا راوه‌ستام،  دیتم كاك مه‌سعود و خزمه‌كانی جه‌لیلزاده‌كان له‌ماڵی مه‌جید ئه‌فه‌ندی هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ منیش وتم: مام جه‌لال ئه‌وه‌ كاك مه‌سعود هات، مام جه‌لال-یش هاته‌ ده‌ره‌وه‌و خزمه‌كانی  به‌ پیرییه‌وه‌ چوون و كه‌ ته‌وقه‌یان كرد، مام جه‌لال وتی: كاك مه‌سعود من هه‌ر موخلیسم بۆ جه‌نابت، كاك مه‌سعودیش پیاوێكی زۆر زیره‌ك بوو، وتی: مام جه‌لال هه‌ر باوه‌ڕم به‌ قسه‌كه‌ت هه‌یه‌، ئه‌گینا هیچ نیشانه‌ی دیار نییه‌ .
ستران عه‌بدوڵڵا:
ده‌ستت خۆشبێ یا شێخ، بۆ ئاگاداریتان ئه‌و مامۆستا مه‌جیده‌ی كه‌ كاك شێخ باسی كرد، ئێمه‌ له‌ ساڵی ١٩٩٧ له‌گه‌ل سۆران داودی چاوپێكه‌وتنێكمان له‌گه‌ڵیدا كرد، كه‌ ئه‌وه‌ ده‌رفه‌تێكه‌ جارێكی دیكه‌ بڵاوی بكه‌ینه‌وه‌.
كه‌ باسی مام جه‌لال و چیرۆكه‌كانی ئه‌وكاته‌ بوو، ئێمه‌ ده‌رگای گفتوگۆ و پرسیاریش ده‌كه‌ینه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ كاك شێخ باسی لێوه‌كرد، ئه‌گه‌ر هه‌ر براده‌رێكی تریش ده‌توانێت گۆشه‌نیگایه‌كی تری هه‌بێت له‌سه‌ر مام جه‌لال، ده‌توانێت باسی بكات، ئێمه‌ ئه‌م بابه‌ته‌مان به‌تایبه‌تی ته‌رخانكرد بۆ ئه‌م باسه‌،  له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ راستیدا زۆر بواری تری مام جه‌لال له‌ شوێن و وێستگه‌ی دیكه‌وه‌ باس كراوه‌، ئه‌مه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قۆناغێكی گه‌نجایه‌تی مام جه‌لال ده‌گێڕێته‌وه‌.
مسته‌فا ساڵح كه‌ریم:
سه‌ره‌تا زۆر سوپاس بۆ كاك سه‌ڵاح ‌و بۆ ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ی بۆمان ره‌خسێنراوه‌ كه‌ گوێمان له‌ قسه‌كانی بوو، دوای ئه‌وه‌ كاك سه‌ڵاح جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئامۆزای مام جه‌لاله‌، خۆشی تێكۆشه‌رێكی ناسراوه‌و له‌ خه‌باتدا رۆڵێكی گرنگی هه‌بووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ قۆناغه‌ جۆراوجۆره‌كانی ژیانی مام جه‌لالدا شاره‌زایه‌، ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا باسی كرد، ته‌نها به‌ركوڵێك بێت له‌ خه‌رمانێكی گه‌وره‌و چه‌ند مه‌ڵۆیه‌كه‌ له‌م خه‌رمانه‌ گه‌وره‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی.
له‌ قسه‌كانیدا بێگومان زۆر شتی جوان و رێكوپێك فه‌رامۆشكرا، هه‌ندێك بابه‌ت هه‌یه‌ پێویستی به‌ تۆزێك روونكردنه‌وه‌ی زیاتره‌. ده‌رباره‌ی ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ باسی كرد، له‌ساڵی ١٩٤٨دا مام جه‌لال خۆی گه‌لێك جار باسی ئه‌وه‌ی كردووه‌، بێگومان له‌ ١٤ی نیسانی ئه‌و ساڵه‌دا له‌ ساحه‌ی سیباع  بۆ یه‌كه‌مجار له‌ عیراقدا كۆنگره‌ی گشتی قوتابیانی عیراق گیرا كه‌ ئه‌وه‌ی راستی بێت حزبی شیوعیش هاتبوو بۆ كۆنگره‌كه‌ و كادرانی شوعیش ده‌رچووبوون، مام جه‌لال به‌ حوكمی گه‌نجێتی و رووناكبیرێتییه‌كه‌ی خۆی، له‌و سه‌رده‌مه‌دا په‌یوه‌ندییه‌كی جۆراوجۆری له‌گه‌ڵ ماركسییه‌كاندا هه‌بوو و ئه‌ڵقه‌ رۆشنبیرییه‌كانی ماركسی هه‌بووه‌و گوێی لێ گرتوون ‌و حه‌زی كردووه‌ تێكه‌ڵ بێت به‌و بیروڕا نوێیانه‌ی كه‌ هه‌بووه‌، له‌و چه‌پایه‌تییه‌ی له‌ كۆیه‌دا دروست بووه‌، له‌ ئه‌نجامدا وه‌ك كاك سه‌ڵاح شاره‌زایه‌ مام جه‌لال له‌گه‌ڵ كاك فاتیح ره‌سوڵدا مشتومڕێكی  هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كورد نه‌ته‌وه‌یه‌ یان نه‌ته‌وه‌ نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ لێی ترازاوه‌، به‌ڵام كاك كه‌ریم ئه‌حمه‌د كه‌ ده‌یگێڕیته‌وه‌ و  باسی ده‌كات ده‌ڵێت له‌ كۆیه‌ له‌و باشترو زیره‌كتریان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ ببێت به‌ سیمبولێك بۆ كۆیه‌ و بچێته‌ ئه‌و كۆنگره‌یه‌وه‌، به‌و منداڵییه‌ كه‌ بێگومان مام جه‌لال ته‌مه‌تی ١٥ ساڵ بووه‌ كه‌ چۆته‌ ئه‌و كۆنگره‌یه‌وه‌، كۆنگره‌ی سیباع یه‌كێك بووه‌ له‌و كۆنگره‌ گرنگانه‌ له‌ عیراق كه‌ پیاوانی گه‌وره‌ی وه‌ك دكتۆر قوته‌یبه‌ شێخ نوری و ئه‌مین زه‌كی‌و جه‌عفه‌ر له‌بان و ئه‌وانه‌ بوون به‌ قیاده‌ی كۆنگره‌كه‌، مام له‌وێ گوێی له‌ شیعره‌كه‌ی جه‌واهیری گرتووه‌ كه‌ بۆ جه‌عفه‌ر له‌بانی وتووه‌، له‌و قسه‌یه‌وه‌ ئیتر مام جه‌لال وتوویه‌تی: من موریدو ده‌روێشی جه‌واهیریم، له‌به‌ر ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیان به‌هێز بووه‌.
 بۆ مه‌سه‌له‌ی نه‌ورۆزیش یه‌كێك له‌وانه‌ی كه‌ بیری له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌ نه‌ورۆز له‌كۆیه‌ بكرێته‌وه‌ مام جه‌لال بووه‌، ته‌نانه‌ت دیمه‌نێكی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ باوكی حاكم وریا كانیمارانی كه‌ وێنه‌یان گرتووه‌‌و رۆڵ له‌ شانۆییه‌كدا ده‌گێڕێت.
بێگومان مام جه‌لال له‌ ناو شاری كۆیه‌دا رۆڵێكی گرنگی له‌ گه‌لێك بواردا گێڕاوه‌، بۆ نموونه‌ وه‌ك ته‌ئكیدكردنه‌وه‌یه‌ك له‌و مه‌سه‌له‌یه‌ی كه‌ كاك سه‌ڵاح باسیكرد، دكتۆر فوئاد مه‌عسوم ده‌یگێرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ سیفاتی قیادی و سه‌ركردایه‌تی تێدا بووه‌‌و ده‌ڵێت: به‌و منداڵییه‌ پێشمان ده‌كه‌وت بۆ پرسه‌و بۆنه‌كان.به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌ كۆیه‌دا پیاوی هه‌ڵكه‌وتووی زۆر تێدا بووه‌و مام جه‌لال یه‌كێكه‌ له‌و سیمبولانه‌ی كه‌ له‌ كۆیه‌دا پێگه‌شتووه‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئێستا ناویان له‌ مێژوودا باس ده‌كرێت، گه‌وره‌یی ئه‌و دیاره‌.
 له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی ١٩٥٤دا بۆ كاك مه‌سعود محه‌مه‌د وه‌ك خۆی باسی ده‌كرد ئه‌سڵه‌ن كاك مه‌سعود به‌س پاره‌كه‌یان بۆ داوه‌و ئاگای له‌ هیچ نه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت پاره‌كه‌ش حزب بۆی داوه‌، ده‌ڵێت: له‌ ناو پارتیدا دوو را هه‌بووه‌، رای یه‌كه‌م پێی وابووه‌ كه‌ په‌رله‌مان به‌ده‌ستی نوری سه‌عید و ئه‌وانه‌وه‌یه‌ و رایه‌كی دیكه‌ی ئێمه‌ش كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی چه‌پ و به‌تایبه‌ت رای لینیندا بووین به‌وه‌ی  له‌ خراپترین و زه‌ردترین په‌رله‌مانی دونیادا به‌شداریی بكرێ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگت هه‌بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ ئێمه‌ هانمانداو چووینه‌ ناو په‌رله‌مانه‌وه‌ .
عه‌بدولواحید دوكانی:
 ده‌ستت خۆش بێت كاك شێخ روونكردنه‌وه‌یه‌كی زۆر باش بوو، ره‌نگه‌ گێڕانه‌وه‌ی میژوو وه‌ك ئه‌وه‌ی گوێت لێی ده‌بێت، جیاوازییه‌كی زۆری هه‌یه‌ له‌ خویندنه‌وه‌ی كتێب، به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌ی ئێمه‌ خه‌ڵكی كه‌ڵكه‌سماق بوون و بنه‌ماڵه‌یه‌كی دیار بوون، په‌یوه‌ندیه‌كی توندو تۆڵیان له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌ی ماڵی مام جه‌لال دا هه‌بووه‌، چ له‌ ده‌شتی كۆیه‌ و چ له‌ كه‌لكان، دواتریش باوكم به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی هه‌م فارسی و هه‌م فه‌ره‌نسی ‌و هه‌م عه‌ره‌بیشی زانییوه‌ ‌و له‌گه‌ڵ مام جه‌لال-یش چوونه‌ته‌ هه‌مه‌دان ‌و  لێی نزیك بووه‌.
من له‌سه‌ره‌تاوه‌ شتێكم به‌ر گوێ كه‌وتووه‌ كه‌ تا ئێستاش جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌ كتێبدا ده‌یخوێنینه‌وه‌، هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ زهنی باوكم و كه‌سوكاره‌كه‌دا بووه‌ له‌ ناسینی مام جه‌لال، مه‌سه‌له‌ی جورئه‌ت بووه‌ لای مام جه‌لال، واته‌ هه‌میشه‌ جورئه‌تی مام جه‌لال جیاواز له‌ ته‌نیشته‌كه‌ی و جیاواز له‌ هاوڕێكانی ده‌ستبردن بووی‌ بۆ هه‌ر شتێكی تر. ئه‌وه‌ش خه‌سڵه‌تێكی گرنگ بووه‌ له‌ مام جه‌لالدا كه‌  هه‌میشه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ پشتی بوون و ره‌نگه‌ به‌شێكی تریشیان ئه‌و هه‌سته‌یان هه‌بووبێت، به‌ڵام مام جه‌لال بوێرانه‌ ده‌ستی بۆ شته‌كان بردووه‌ و ئه‌وه‌ی منیش زانییومه‌ واته‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ لادێ كه‌ كاری هه‌ره‌وه‌زیی و پێكه‌وه‌ییان هه‌بووه‌، مام جه‌لال هه‌میشه‌ هه‌وڵیداوه‌ بۆ ئه‌وه‌ كه‌ لایه‌نگریی هه‌ژارن بووه‌، زۆرجار من بیستوومه‌ كه‌ ره‌نگه‌ پێچه‌وانه‌ی بیروڕای براكان و كه‌سوكاره‌كه‌ی كردووه‌، له‌وه‌ی كه‌ ئه‌وكاته‌ هه‌ڵسوكه‌وتی نیوان جووتیار‌و  ئاغا و شێخ و ئه‌وانه‌،  مام جه‌لال هه‌میشه‌ رای له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ بووه‌ واته‌ وه‌ك بوێریی له‌و خاڵه‌شه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بووه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكه‌ هه‌ژارو گشتییه‌كه‌دا بووه‌ كه‌ مافه‌كانی خۆیان به‌ ته‌واوه‌تی بدرێتێ، بۆیه‌ ئه‌مه‌ خاڵی بوێرییه‌ له‌ ژیانی مام جه‌لالدا كه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ كه‌ هێناویه‌تی هه‌م له‌ گه‌نجیدا خاڵیكی زۆر دره‌وشاوه‌ بووه‌ له‌ژیانیدا.
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
 زۆر راسته‌، وه‌ك خۆی جارێك له‌گه‌ڵ براده‌ره‌ ئیسلامییه‌كاندا وتوویه‌تی: ئه‌گه‌ر وا نه‌بوومایه‌، نه‌ ده‌بوومه‌ مام جه‌لال، ئه‌گه‌ر بووێر نه‌بووایه‌، نه‌ده‌بووه‌ مام جه‌لال، مام له‌ هه‌موو قیاده‌كانی پارتی بچووكتر بووه‌.
ئاودێر شێخ عومه‌ر:
 روونكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ مام چی به‌ كۆیه‌ به‌خشییووه‌ یاخود كۆیه‌ چی به‌ مام جه‌لال به‌خشییووه‌، بێگومان یه‌كه‌م وێستگه‌ی وه‌رچه‌رخان له‌ ژیانی مام جه‌لالدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دێت خۆشی باسی ئه‌وه‌ ده‌كات له‌ كه‌لتووری كه‌لكان كه‌ كه‌لتووری وه‌ك كاك شێخ باسی كرد دێیه‌كی داخراوی دووره‌ شار بوو، له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ ده‌ریاچه‌ی دوكان نه‌بووه‌، نزیكترین شوێن لێوه‌ی رانیه‌ بووه‌ كه‌ به‌ راسته‌ڕێدا (٣٥) كیلۆمه‌تر بووه‌ ‌و سێ كه‌سی خوێنده‌وار له‌ دێیه‌كه‌دا هه‌بووه‌، واته‌ باوك و مامه‌كانی خوینده‌وار بوون، له‌و رۆژگاره‌دا له‌ كه‌لكان مام جه‌لال كه‌ دێت، ده‌چێته‌ شار، یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه‌ خۆی باسی ده‌كات، زاڵبوونی كه‌لتووری لادێیه‌ له‌سه‌ری، له‌و ته‌مه‌نه‌دا كه‌ ده‌چێته‌ مه‌كته‌ب ‌و یه‌كێك له‌و كێشانه‌ی كه‌ بۆی دروست ده‌بێت، قبوڵ نه‌كردنێتی له‌لای منداڵی كۆیه‌، شێوه‌زاره‌كه‌ی و جلوبه‌رگی مام جه‌لال له‌و رۆژگاره‌دا راسته‌ له‌ عایله‌یه‌كی كۆیی له‌ دایك بووه‌، به‌ڵام كاریگه‌ریی دایكی به‌سه‌ره‌وه‌ بووه‌ كه‌ شێوه‌زاری موكریان بووه‌، له‌وه‌وه‌ تووشی به‌ریه‌ككه‌وتن ده‌بێت له‌گه‌ڵ ژیانی شاردا، به‌ڵام به‌ وشیاری مام جه‌لال ئه‌وه‌نده‌ زوو تێیده‌په‌ڕێنێت ده‌بێته‌ كه‌سێك كه‌ رامی براده‌ره‌كانی و موعاریزه‌كانی ده‌كات ‌و  هونه‌ری ده‌سته‌مۆكردنی ده‌وروبه‌ر و راكێشانی لێره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، بۆیه‌ نه‌ك وه‌كو منداڵێكی لادێی  قبوڵ ده‌كرێ، به‌ڵكو دێت و ده‌بێته‌ پێشه‌وای كۆمه‌ڵگه‌ی كۆیه‌ و پێشه‌وای نه‌وه‌كه‌ی خۆی كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری بوون.
یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه‌ مام به‌ كۆیه‌ی به‌خشییوه‌، شانازیی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یه‌كه‌م رێكخراوی ناحوكمی یان رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ كۆیه‌ پێش هه‌ر شارێكی دیكه‌ دروست ده‌بێت، كه‌ ئه‌وه‌ش فه‌زلێكی مام جه‌لاله‌ به‌ كۆیه‌ی به‌خشییوه‌ وه‌ك منداڵیك كه‌ له‌ كلتووری لادێوه‌ ده‌بێته‌ پێشه‌وایی خه‌ڵكی كۆیه‌ و له‌ دروستكردنی رێكخراو و خه‌باتی مه‌ده‌نیدا.
 یه‌كێكی دیكه‌ له‌و شتانه‌ی كه‌ شانازییه‌ و مام به‌ كۆیه‌ی به‌خشتییوه‌ به‌كارهێنانی پێگه‌ی ئاینییه‌ بۆ خزمه‌تی بزووتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی و نه‌ته‌وه‌یی له‌ نموونه‌ی به‌كارهێنانی ته‌كیه‌كه‌ی تاڵه‌بانی، بۆیه‌ پێویسته‌ كاتێك باسی ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ مام به‌ كۆیه‌ی به‌خشییووه‌ باس له‌و دوو خاڵه‌ بكه‌ین.
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
له‌م دواییه‌شدا به‌ پیری كه‌ توڕه‌ ده‌بوو به‌ كۆییانی قسه‌ی ده‌كرد.
ستران عه‌بدوڵڵا:
 كاتێك قسه‌ی ده‌كرد به‌ شێوه‌زاری سلێمانی قسه‌ی ده‌كرد، به‌ڵام مام كه‌ توڕه‌ ده‌بوو، یه‌كسه‌ر به‌ خێرایی ده‌یگۆڕی به‌ كۆیی.
د. چرۆ شه‌هاب:
 ده‌ستت  خۆش و سوپاس كاك شێخ، ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر بكه‌م، یه‌كه‌م ئه‌و هه‌موو پڕۆسه‌یه‌ی ژیانی مام جه‌لاله‌، له‌ كۆیه‌ و ده‌وروبه‌ری كاریگه‌ریی تا چه‌ند له‌سه‌ر پێگه‌ی سیاسیی ژن هه‌بووه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، دووه‌میش خۆزگه‌ بتوانین ساڵۆنێكی تایبه‌ت به‌و به‌هایانه‌ بكه‌ین كه‌ مام جه‌لال به‌ژنی به‌خشیووه‌‌و لایه‌نه‌ جیاجیاكانیشی به‌رده‌وامیی هه‌بێت،پێگه‌ی ژن له‌ كۆیه‌ وه‌ك ده‌زانین كاریگه‌ریی زۆری هه‌یه‌، ئه‌و ژنانه‌ی له‌ كۆیه‌ بوون به‌تایبه‌ت سیاسییه‌كان چۆن پشتیوانیی كردوون، كۆیایه‌تی و خۆیایه‌تی له‌ سیاسه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ ژن هه‌بووه‌ یان نه‌بووه‌؟.
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
 دیاره‌ ئه‌گه‌ر بڵێی كۆیه‌ شایه‌دی یه‌كه‌م نه‌جیبه‌ خانه‌ كه‌ له‌ بیسته‌كاندا چووه‌ته‌ مه‌كته‌بی كوڕان، یه‌كه‌م كه‌س وه‌ك ده‌ڵێن مه‌لای گه‌وره‌ بووه‌ له‌و فكرانه‌، ئه‌وه‌ زۆر گرنگ بووه‌ بۆ مه‌لایه‌كی ئایینی دوای ئه‌وه‌ له‌ كۆیه‌ زوو مه‌كته‌بی كچان كراوه‌ته‌وه‌ له‌ سییه‌كانه‌وه‌ كۆمه‌لێك ژنه‌ به‌ڕێوه‌به‌ر هه‌بوون، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كۆمه‌ڵێكیان كۆچی دواییان كردووه‌و وابزانم هه‌ندێكیشیان ماون، ئه‌مانه‌ له‌و مه‌كته‌به‌دا بوون، مام جه‌لال له‌وانه‌دا به‌ڕاستی فكری زۆر فراوان بووه‌ و مامۆستاش ده‌زانێت كه‌ ئه‌وكات پارتیش له‌ژێر كاریگه‌ریی بیری چه‌پدا بوو، له‌ كۆیه‌ ژنی زۆر له‌ هه‌موو حزبه‌كاندا هه‌بوو، بۆنموونه‌ حزبی شوعی فریشته‌ خان و ئه‌مه‌ش ژنێكی شاعیرو هه‌ڵكه‌وتوو بوو، و له‌ پارتیش نه‌جیبه‌ خان كچه‌كانی مه‌لای گه‌وره‌ و سوره‌یا خان و هه‌تا خوشكه‌كانی خۆشی له‌ ژنان و ئه‌وانه‌ ئیشیان ده‌كردو گوێیان نه‌ده‌دایه‌.
عایشه‌ گوڵكه‌ش هه‌بووه‌ له‌ شوعییه‌كان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ كۆیه‌ش بۆ خۆی شارێكی كراوه‌ بوو له‌و لایه‌نه‌وه‌, مام جه‌لال ئه‌وه‌نده‌ی توانیبێتی پارێزگاریی له‌وانه‌ كردووه‌ له‌ مه‌سیحی و جوله‌كه‌ و ژنان و زۆر دیفاعی كردووه‌ و له‌م دواییه‌دا زۆر هاوكاریی یه‌كێتیی ژنان و جه‌ماعه‌تی كۆیه‌ی ده‌كرد بۆ چوونه‌ ناو رێكخستن و پارێزگاریی مافه‌كانیان. له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێموایه‌ هیچ بوارێك نییه‌ له‌ كوردستان كه‌ مام جه‌لال كاریگه‌ریی له‌سه‌ر نه‌كردبێ و كاریگه‌رییه‌كه‌ش له‌ كۆیه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ بۆ خۆییایه‌تییه‌كه‌یه‌.
ستران عه‌بدوڵڵا:
ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ چرۆ خان خستییه‌ڕوو، ئیشی له‌سه‌ره‌ ده‌كه‌ین، به‌ڕاستی ئێمه‌ له‌ 12 رۆژی رابردوودا هێشتا شۆكی كۆچی مام جه‌لال كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌موو خه‌ڵكی كوردستان و یه‌كێتییه‌كان كرد، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ فریا كه‌وتین له‌ رۆژنامه‌ بڵاوی بكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ده‌یكه‌ین به‌ ده‌رفه‌تێك بۆ زنجیره‌ گفتوگۆیه‌ك، ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ مام جه‌لاله‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ڕاستیدا پێویستی به‌ له‌توپه‌تكردن هه‌یه‌، بۆئه‌وه‌ی بتوانین ئیشی له‌سه‌ر بكه‌ین، ئه‌گه‌رنا ره‌نگه‌ له‌ چله‌كه‌یدا هۆڵی گه‌وره‌و كۆڕی گه‌وره‌و ئه‌وانه‌ش بكرێ، به‌ڵام بۆ ئێمه‌ ئێستا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لایه‌نێك یان گۆشه‌یه‌ك له‌ بابه‌تێك وه‌ربگیرێت بۆئه‌وه‌ی به‌ تێرو ته‌سه‌لی باسی بكه‌ین له‌ رۆژنامه‌كه‌ماندا. ێگومان ئه‌و به‌هایانه‌ی كه‌ مام جه‌لال بره‌وی پێداوه‌ له‌ كوردستاندا له‌ مێژووی سیاسیی خۆیدا، باسیده‌كه‌ین كه‌ ئه‌وه‌ بابه‌تێكیشه‌ ئه‌مه‌ خاڵی یه‌كه‌م، خاڵی دووه‌میش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاك مسته‌فا باسی كرد مه‌سه‌له‌ی هه‌ڵبژاردنی كه‌مپینكردن بۆ مامۆستا مه‌سعود محه‌مه‌د كه‌ له‌راستیدا  بێگومان ئه‌و هه‌موو شتانه‌ی كه‌ مام له‌ كۆیه‌ فێری بووه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانداو له‌ هه‌موو شوێنه‌كاندا به‌كاری هێناوه‌ته‌وه‌ . من له‌بیرمه‌ كاتی هه‌ڵبژادنی ساڵی ٢٠١٠ كاتێك كه‌ یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستان بارودۆخێكی ناجۆری هه‌بوو، به‌هۆی رێژه‌ی ده‌نگه‌كانمانه‌وه‌، له‌بیرمه‌ مام جه‌لال له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كیدا له‌گه‌ڵ مه‌ڵبه‌ندی كه‌ركوك وتی: بۆ حزبه‌ شۆڕشگێره‌كان هه‌ڵبژاردن هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ باش نییه‌ ده‌نگ و كورسی بهێنیت، به‌ڵكو ده‌رفه‌تێكه‌ بۆ نوێكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی خۆت له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكداو جارێكی دیكه‌ خۆت وه‌ك حزب ده‌ناسێنیته‌وه‌، واته‌ بۆ نموونه‌ كۆیه‌ و كوردستان رێژه‌كه‌ی هی ئه‌وه‌ نه‌بوو یه‌ك نوێنه‌ر یان دوو نوێنه‌ریان هه‌بێت له‌ په‌رله‌مانی عیراقدا كه‌ هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵك بێت، به‌ڵام وه‌ك چه‌پ و شۆڕشگێڕێك وێستگه‌ی هه‌ڵبژاردن یه‌كێكه‌ له‌و وێستگانه‌ی كه‌ بۆ نوێكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی خۆت له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك و بۆ ناساندنی خۆته‌ و له‌پاڵیدا تۆ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ی كه‌ مه‌سعود محه‌مه‌د كاندیدی ئێمه‌یه‌وه‌‌و  حزبه‌كه‌شمان ئه‌وه‌ی یاخود قه‌ناعه‌ت و بیروباوه‌ڕمان ئه‌وه‌یه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ من پێموایه‌ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی كه‌ له‌ په‌نجاكاندا نیمچه‌ دیموكراسییه‌ك هه‌بووه‌، ئه‌مانه‌ ده‌بنه‌ ئه‌زموون كه‌ مام جه‌لال دوای كه‌وتنی سه‌دام حسێن له‌ زۆر نموونه‌دا باسی خۆی بكات.
یه‌ك خاڵی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش شوێنه‌وارو كاریگه‌ریی كۆیه‌یه‌ له‌سه‌ر مام جه‌لال، له‌ نووسیندا ئێمه‌ ده‌زانین كه‌ كۆیه‌ خۆی په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سلێمانی كه‌ ئه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێنێت كه‌ گوایه‌ كۆیه‌ به‌شێكه‌ له‌ پارێزگای هه‌ولێر، واته‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌ی نێوان كۆیه‌ و سلێمانی، مام جه‌لال ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ی به‌ كه‌لتوریی كرد له‌ بواری نوسینیشدا زۆربه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ په‌نجاكاندا شتیان ده‌نووسی له‌ بواری سیاسی و ئه‌ده‌بیدا و به‌تایبه‌ت له‌ بواری سیاسیدا به‌و شێوه‌زاره‌ی سلێمانی بووه‌ كه‌ كه‌له‌پووره‌كه‌ی سلێمانی پێی ناسراوه‌ كه‌ بڵێین كه‌له‌پووری بابانه‌.
مام جه‌لال هات ئه‌م كه‌له‌پووره‌ی ته‌عمیم كرد، به‌ تایبه‌تی له‌و شوێنه‌ی كه‌ زمانی سلێمانی په‌كی ده‌كه‌وت له‌ وه‌رگێڕانی ده‌سته‌واژه‌یه‌كدا بۆ نموونه‌ عه‌ره‌بی یان فارسی یان هه‌ر زمانێكی بێگانه‌، مام جه‌لال ده‌سته‌واژه‌یه‌كی خۆی ده‌خسته‌ ناوه‌وه‌و ئێستاش زۆر ده‌سته‌واژه‌ هه‌یه‌ كه‌ مه‌سه‌له‌ن ئێمه‌ به‌كاری ده‌هێنین له‌ نوسوینی خۆماندا له‌ كوردستانی نوێ یان پێشتر له‌ رۆژنامه‌كانی تردا به‌كار هاتووه‌، هی كۆیه‌ن، بۆ نموونه‌ «باغرنه‌بوون»، واته‌ هه‌ندێك ده‌سته‌واژه‌ی مام جه‌لال هه‌یه‌ كه‌ من پێموایه‌ هاتوونه‌ته‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی سیاسیی كوردییه‌وه‌و دواتر بوون به‌ ده‌سته‌واژه‌ی هه‌موو كوردستان، له‌ ته‌نها كۆیه‌ حه‌سر نه‌بوو، ئه‌وه‌ش ره‌نگه‌ لایه‌نێك بێت پێویستی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی زیاتر هه‌بێت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زیاتر له‌ ئه‌ده‌بی سیاسیدا شاره‌زان.
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
 دكتۆره‌ به‌داخه‌وه‌ بۆ ئه‌و پرسیاره‌ی به‌ڕێزت، سوره‌یا خانی مه‌لای گه‌وره‌، خێزانی كاك عومه‌ر ده‌بابه‌ كه‌  ئه‌مساڵ كۆچی دوایی كرد، ئه‌مه‌ یه‌كێك بوو له‌ ژنانی كۆیه‌ و مامۆستای ئاماده‌یی و كچی مه‌لای گه‌وره‌ بووه‌و دواتریش خێزانی كاك عومه‌ر ده‌بابه‌ بووه‌و له‌ یه‌كێتیی ئافره‌تاندا بووه‌ له‌ كۆیه‌، له‌گه‌ڵ نه‌جیبه‌خانی خوشكی و ئه‌وانی دیكه‌دا، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌مساڵ كۆچی دوایی كرد.
له‌تیف حسێن:
 زۆر سوپاس كاك شێخ، به‌ڕاستی ئه‌وه‌ی ئاماژه‌ت پێكرد، شتێكی زۆر تایبه‌ت بوو، به‌تایبه‌تی به‌ڕێزت وه‌ك نزیكایه‌تی نزیك بوویت له‌ جه‌نابی مام جه‌لال و ئه‌و بارودۆخ و كه‌لتووره‌ی كه‌ له‌ كۆیه‌ هه‌بووه‌ و كاریگه‌ریی كۆیه‌ و خۆی له‌سه‌ر یه‌كتر  بێگومان ئێمه‌مانان كه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌ زمانی كه‌سانی وه‌ك ئێوه‌و له‌ زمانی خۆشییه‌وه‌ كه‌ زۆر جار باسی ده‌كرد، زۆر شت هه‌یه‌ فێری بووین و گه‌یشتوینه‌ته‌ ئه‌و راستییه‌ی كه‌ مام جه‌لال به‌ڕاستی خۆی كه‌له‌پوورێكی گه‌وره‌ بووه‌، به‌ڵام ئه‌و راستیه‌ش ده‌زانین كه‌ ئێستا ئه‌گه‌ر له‌م بارودۆخانه‌دا سه‌یر بكه‌یت، مام جه‌لال مه‌سه‌له‌ی حزبایه‌تیشی تێپه‌ڕاندووه‌و ئیستا وایلێهاتووه‌ مام جه‌لال له‌تایه‌كی ته‌رازووی تایبه‌تدایه‌و ئینجا حزبه‌كان، ته‌نانه‌ت خۆشمان یه‌كێتین، واته‌ ببینه‌ كه‌ یه‌كێتی له‌و هه‌موو گله‌یی و ره‌خنه‌ و شتانه‌شی له‌سه‌رێتی، به‌ڵام مام جه‌لال شتێك بوو یه‌كێتی تێپه‌ڕاند، به‌ڕاستی ئه‌مه‌ بابه‌تێكی زۆر گرنگه‌ كه‌ ئێمه‌مانان ده‌بێت هه‌وڵبده‌ین‌و  كاربكه‌ین بۆئه‌وه‌ی ئه‌م كه‌له‌پووره‌ بپارێزین. قسه‌مان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ كاك سه‌لاح دێت لێره‌ ئه‌م بابه‌تانه‌ بۆ ئێمه‌ باس ده‌كات، ده‌بێت هه‌وڵ بده‌ین كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی فیعلیی به‌سه‌ر ره‌وشتماندا بێنێت، ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ میدیاوه‌ هه‌بێت، یه‌كیك له‌ دێڕه‌ گرنگه‌كانی مام جه‌لال له‌ مه‌سه‌له‌ی میدیاو ره‌خنه‌گرتنه‌ له‌ حزبایه‌تی و بۆئه‌وه‌ی بتوانین گه‌شه‌ی پێبده‌ین بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كاری له‌سه‌ر بكه‌ین، پێموایه‌ ده‌بێت ئه‌م ئیشانه‌ی ئێمه‌ یان ئه‌م ئیشانه‌ی ساڵۆنی كوردستانی نوێ و یه‌كێتییه‌كان به‌شیوه‌یه‌كی گشتی كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر مام جه‌لال ده‌كه‌ین، هه‌وڵبده‌ین ره‌نگبداته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ كراون له‌ رابردوودا دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و قسانه‌ی مام كه‌ له‌سه‌ر كه‌ركوك ده‌یكرد یان ئه‌و كارانه‌ی كه‌ مام بۆ ناوچه‌ دابرێندراوه‌كان ده‌یكرد، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ قسه‌مان له‌سه‌ری بكردایه‌، وامان به‌سه‌ر نه‌ده‌هات، كاتێك مام جه‌لال دێت له‌ كه‌ركوك ده‌ڵێت تكایه‌ ئه‌گه‌ر پاره‌یه‌كتان بۆ هات بۆ ئیداره‌ی كه‌ركوك له‌ پێشدا بیده‌ن به‌ عه‌ره‌ب و توركمان، واته‌ به‌ڕاستی كه‌س گوێی له‌م پیاوه‌ نه‌گرت بۆئه‌وه‌ی بتوانێت ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ ئێستا به‌سه‌رماندا رۆیشت دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ قسه‌كه‌ی من له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ئیتر ئه‌م قسانه‌ی مام جه‌لال و ئه‌و كه‌له‌پووره‌ی مام جه‌لال كه‌ بۆ ئێمه‌ به‌جێماوه‌ بیكه‌ینه‌ كردار، بۆئه‌وه‌ی لانیكه‌م وه‌فایه‌ك بێت بۆ ئه‌و پیاوه‌ كه‌ به‌دریژایی خه‌باتی خۆی كه‌ كاری بۆكردووه‌و نه‌یتوانیوه‌ هیچ بوارێك له‌ بواره‌كانی ژیان فه‌رامۆش بكات. یه‌كێك له‌ شته‌ زۆر جوانه‌كانی مام جه‌لال كه‌ توانیویه‌تی بیكات، مه‌سه‌له‌ی لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌، واته‌ بابێین هه‌موو ئه‌و شیكردنه‌وه‌ و شرۆڤانه‌ بكینه‌ سه‌ر لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تی و په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی، مام جه‌لال له‌گه‌ڵ هه‌موو چین و توێژه‌كاندا بووه‌، له‌وانه‌یه‌ ئه‌م قسانه‌ی من دووباره‌ بێت‌و هه‌موومان ئه‌م شتانه‌ بزانین، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ نایزانین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن بتوانین ئه‌مه‌ له‌كارو كرده‌وه‌ماندا ره‌نگ بداته‌وه‌ به‌سه‌ر ژیانی حزبایه‌تی و كۆمه‌ڵایه‌تیماندا. یاخود كاری میدیاییمان  یان هه‌ر كارێك كه‌ مام جه‌لال وه‌ك كه‌له‌پوور بۆ ئێمه‌ی به‌جێهێشتووه‌‌و بێین فێری ببین.
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
 من پشتگیریی قسه‌كه‌ی جه‌نابت ده‌كه‌م ، ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بكرێت من نازانم كه‌ له‌ناو یه‌كێتیدا چی ده‌كه‌ن، سه‌نته‌رێك یاخود شتێك دروست بكرێت بۆ دیراسات و فیكری مام جه‌لال و ره‌فتاری مام جه‌لال له‌م قۆناغه‌دا بۆ ئه‌وه‌ی سوودی لێ ببینرێت، من ئه‌وه‌نده‌ی خۆم وه‌ك مام هێمن ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر ته‌مه‌ن مه‌ودا بدات» ئه‌وه‌ی خۆم ده‌كه‌م به‌ شتێك.
مام جه‌لال به‌كردار زۆر بابه‌تی تێپه‌ڕاندبوو، ژیانیشی خراپ نه‌بوو،  كه‌ ٨٠ ساڵێك بوو له‌سه‌رده‌می شۆڕشیشدا، شۆڕش خه‌ڵك دروست ده‌كات، له‌وانه‌ش ئه‌و رۆڵی زۆری هه‌بووه‌.
 ئه‌گه‌ر بوار هه‌بێت من دوو قسه‌ی دیكه‌یش ده‌گێڕمه‌وه‌ به‌ كورتی: یه‌كیكیان به‌سه‌ر خۆمدا هات له‌ پۆلی یه‌كه‌می سه‌ره‌تایی بووم  له‌ كه‌ڵكانه‌وه‌ چووبوومه‌ كۆیه‌، له‌ماڵی ئه‌وان ده‌مخوێندو كاتێك كه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی سه‌ری ساڵ هات، هه‌رچه‌نده‌ قوتابییه‌كی چاكیش بووم، به‌ڵام نازانم ره‌سم و شتم خراپ ده‌زانی ٩ یان بۆ دانابووم، بۆیه‌ دووه‌م بووم، منیش چه‌پڵه‌یان بۆ لێدام، وامزانی ئه‌وه‌ هه‌موو شتێكه‌، به‌ڕاكردن چوومه‌وه‌ ته‌كیه‌، كه‌ چوومه‌وه‌ زۆر له‌ زه‌وقدا بووم، چه‌پڵه‌یان بۆ لێدابووم و دووه‌م بووم. مام جه‌لال له‌سه‌ر كۆشكه‌كه‌ ده‌یخوێنده‌وه‌، هاته‌ خواره‌وه‌ وتی: «چه‌نده‌م بووی؟» وتم: «دووه‌م بووم»،  گوێی گرتم ‌و وتی: «ده‌بێت ساڵێكی دیكه‌ یه‌كه‌م بیت» وه‌ڵا ئیدی هاتمه‌وه‌ سه‌ر سفر.
 یه‌كێكی دیكه‌ش ئه‌وه‌بوو زۆر به‌ وه‌فابوو، به‌راستی ئه‌و عه‌زیز سه‌ربه‌سته‌ی ناوم هێنا، له‌و رێكخراوه‌ی ئه‌و بووه‌،  كاك عه‌زیز پیاوێكی تێكۆشه‌رو ساده‌ بوو، له‌١٩٦٤ه‌وه‌ له‌ دوو كه‌رتبوونه‌كه‌ی پارتیدا چووبووه‌ لایه‌كه‌ی تر، مام جه‌لال هاته‌ كۆیه‌ دوایی كه‌ خانووه‌كه‌یان ته‌عمیر كردبوو، هه‌ندێ بینایان دروست كردبوو بۆ دكتۆره‌كان، كاك عه‌زیزیش له‌وێ له‌ عیاده‌ی پزیشكێك كاتب بوو، هاته‌ لای من و وتی: به‌س به‌ مام جه‌لال-م بناسێنه‌ره‌وه‌ كه‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌ ئیشێكم پێی هه‌یه‌، ئه‌وكاته‌ مام جه‌لالیش له‌گه‌ڵ د. محه‌مه‌د خۆشناودا چووه‌ ژووره‌كان سه‌یری ده‌كرد، كاتێك هاته‌ ده‌ره‌وه‌، منیش وتم: «مام جه‌لال ئه‌وه‌ عه‌زیز سه‌ربه‌ستی براده‌رته‌»، خوا ئاگاداره‌ هاوڕێیان، پیاو برای خۆی په‌نجا ساڵ نه‌بینیبێت وا ناكات، باوه‌شی پێداكردو ماچیكرد، ئیدی له‌ قسه‌دا مام وتی: وه‌زعت و ئیشت یاخود ئه‌مرت، ئه‌ویش وتی: «وه‌ڵا مام جه‌لال به‌س به‌ دكتۆر بڵێ ساڵیك خانه‌نشینییه‌كه‌م رابگرێت منداڵیكم ماوه‌ كه‌ مه‌كته‌بی ته‌واو نه‌كردووه‌، دوای ئه‌وه‌ی ئیتر قه‌یناكه‌». ئه‌وسا  مام جه‌لال سه‌رۆكی هه‌رێم بوو، له‌ئیداره‌ی ئه‌ملا، یه‌كسه‌ر فه‌رمانه‌كه‌ی بۆ ده‌ركردو دواییش بانگی منی كردو یارمه‌تییه‌كی باشیشی دا. كاك عه‌زیز به‌ ره‌حمه‌ت بێت ئه‌ویش به‌م دواییانه‌ كۆچی دوایی كرد، وتی: «من هه‌ڵه‌ بووم، كه‌ هه‌رگیز ئه‌و پیاوه‌م نه‌ناسیووه‌.
مسته‌فا ساڵح كه‌ریم:
 خۆی ئه‌م دانیشتنه‌ سنوورداره‌، ئه‌گه‌رنا شت یه‌كجار زۆره‌ له‌سه‌ر مام جه‌لال، به‌ڵام ته‌نها له‌ سنووری ئه‌وه‌ی كاك سه‌لاح باسی كۆیه‌و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر مام جه‌لال كرد، من هه‌ندێك شتم بیركه‌وته‌وه‌ له‌گه‌ڵ سوره‌ییا خاندا كه‌ ناوی هێنا، له‌گه‌ڵ سوره‌ییا خان له‌ جامیعه‌ی موسه‌ته‌نسه‌رییه‌ له‌ ده‌وره‌ی ئیشرافی ته‌ربه‌وی بووین، مامۆستایه‌كمان هه‌بوو د.نه‌عیم سه‌لافه‌، وانه‌ی پێده‌وتین، كه‌ زانیی ئه‌و كۆییه‌ و كچی فڵان كه‌سه‌، وتی: به‌ بیره‌وه‌ریی من دوو شار قه‌زا بوون و موته‌وه‌سیته‌یان تێدا بووه‌، نه‌جه‌ف و كۆیه‌، ئیتر زۆر ئاماژه‌ی به‌وه‌دا‌و له‌ ناوه‌كاندا كه‌ باسی ده‌كرد دوو ناو هه‌یه‌ زۆر دیارن له‌ كۆیه‌، یه‌كێكیان مام جه‌لال ‌و یه‌كێكیشیان حسامه‌دین ته‌ییبه‌ كه‌ پێی ده‌وترێت «شعب» كه‌ پیاوێكی تێكۆشه‌ر بوو له‌ قه‌ڵادزێ ده‌مناسی، كه‌سێكی دیكه‌ش ئه‌گه‌رچی له‌وێ نه‌ده‌ژیا، به‌ڵام كۆییه‌ كه‌ ئه‌ویش حه‌مه‌ی حاجی تاهیری كۆیی ئێستاش ماوه‌و زۆر دۆستی مام جه‌لال بووه‌. كه‌سایه‌تییه‌ك هه‌بوو هه‌موو كه‌س ده‌زانێ مامۆستا عومه‌ر ده‌بابه‌ كه‌ خوێندكاری كۆلێجی حقوق بوو ئه‌و له‌ ناوه‌ندیی بووه‌، له‌ خۆپیشاندان دا به‌ره‌وڕووی ده‌بابه‌ بۆته‌وه‌، مام جه‌لال له‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌ودا بووه‌و قیاده‌ی مام جه‌لالی كردووه‌، به‌ڵام له‌دواییدا كاك عومه‌ر سوێندی به‌سه‌ری مام جه‌لال ده‌خوارد. من شتێكم خوێنده‌وه‌ ده‌ڵێن خاڵه‌ شیهابیش كه‌ خوێندكار بووه‌ به‌و حوكمه‌ی باوكی وه‌كیلی مودیر ناحیه‌ بووه‌ له‌ ته‌قته‌ق، له‌ ته‌كێكه‌ی ئه‌وان ماوه‌ته‌وه‌.
سه‌ڵاح شێخ شه‌ره‌ف:
مام شێخ نوری وه‌كیلی مودیر ناحیه‌ بووه‌ له‌ ته‌ق ته‌ق مه‌كته‌ب نه‌بوو  هێنابووی بۆ كۆیه‌.
ستران عه‌بدوڵڵا:
ده‌ستت خۆش بێت یا شێخ، ئه‌مه‌ هه‌ڵبه‌ت با چله‌ی مام جه‌لال-یش تێپه‌ڕبێت كه‌ هه‌ڵبه‌ت دیاره‌ بۆنه‌یه‌كی گه‌وره‌ ده‌بێت، جا ئێمه‌ دێینه‌وه‌ سه‌ر دیوه‌خانه‌ بچووكه‌كه‌ی خۆمان و كۆبوونه‌وه‌یه‌كی تایبه‌تی ده‌كه‌ین هێنده‌ی خنجیلانه‌یی دیوه‌خانه‌كه‌ی خۆمان، به‌ڵام وردی ده‌كه‌ینه‌وه‌‌و سوپاس بۆ ئیوه‌ش.
print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شیكاری سەربازیی: كەركوك‌ و ئەوەی دەتوانرا رزگار بكرێ

پەیڤێک ماوەیەکی زۆرە قسەوباسی بێ مانا و ناڕەوا لە بارەی ...