سەرەکی » راپۆرت » هه‌واڵ و راپۆرت » رێكەوتنی ئەمریكا- تالیبان، ماڵئاواییە لە ستراتیژ؟

رێكەوتنی ئەمریكا- تالیبان، ماڵئاواییە لە ستراتیژ؟

پاش چەند خولێكی دانوستانی ژێربەژێر ‌و ئاشكرا بە نێوەندگیریی قەتەر ‌و ئیماراتی عەرەبی، ئەمریكا ‌و بزووتنەوەی تالیبانی ئەفغانستان رێككەوتنیان ئیمزاكرد لەسەر چوارچێوەیەكی گشتی بۆ كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەو وڵاتە و بەشداریكردنی ئەو بزووتنەوەیە لە پرۆسەی سیاسییدا.
ستراتیژ یان خۆڵ كردنە چاو؟
ئەگەرچی هەمیشە سیاسەتی ژێربەژێرو پیادەكراو و ئەوەی لە میدیاكان ‌و كۆڕو كۆمەڵە نێودەوڵەتییەكانەوە ئاماژەی پێ دەدرێت دوو شتی جیاوازن، بەڵام هەموو ئەوانەی گرنگیی بە دۆخی سیاسی دەدەن، ئەو دەستەواژەیەی ئەمریكایان ئەزبەرە كە هەمیشە رایگەیاندووە ئەو وڵاتە لە سیاسەتكردنیدا ستراتیژێك پەیڕەو دەكات كە بەهیچ شێوەیەك دانوستان لەگەڵ «تیرۆر و رێكخراوە تیرۆریستییەكان»دا ناكات، ئەو دەستەواژەیە ئەگەرچی بەلای شرۆڤەكاران ‌و ئاگایانی سیاسییەوە تەنها بۆ ئیستیهلاكی محەلی بووە‌و ئەگەری هەیە خەڵكی سادەی پێ لەخشتەبرابێت، بەڵام لەگەڵ دەستپێكردنی دانوستانە ئاشكراكانی چەند مانگی رابردووی نێوان ئەمریكا‌و بزووتنەوەی تالیبان ئەو دروشمە بۆ خەڵكی سادەو بێ ئاگا لەسیاسەتیش بووە دەستەواژەیەكی ئێكسپایەر‌و لێرەوە دەكرێت چەندین خوێندەوەی بۆ بكرێت.
تالیبان ‌و ئەمریكا لە سێ قۆناغدا
هەرچەندە تالیبانی ئێستا رۆڵە یان نەوەی بزووتنەوە چەكدارییە ئیسلامییەكانی كۆتایی حەفتاكانی سەدەی رابردووە كە هەر ئەوكات لەلایەن ئەمریكاوە بۆ دژایەتی رژێمی «كۆمۆنیست»ی ئەفغانستان و دەرپەڕاندنی هێزەكانی سۆڤێت لە ئەفغانستان دەستگیرۆیی دەكران ‌و گەورەكران ‌و ناوی «موجاهیدینی ئەفغان «یان لێنرا، ئەو خۆڵ لەچاوكردنە كە بۆ ئەوێ رۆژێ بەسەر گەلی ئەمریكادا تێپەڕیی هۆكارەكەی ئەوەبوو كە لەو رۆژگارەدا دوژمنی پلەیەكی ئەمریكا‌و مەترسی لەسەر بەرژەوەندییە سیاسی ‌و ئابوورییەكانیان هەژموونی سۆڤێت ‌و حزبە كۆمۆنیستەكان بوو.
لە قۆناغێكی دیكەدا‌و لە ناوەڕاستی نەوەدەكانی سەدەی رابردوودا، تالیبان هێزێكی بچووكی ئیسلامی سیاسی چەكداربوو لە خوێندكارانی حوجرە ئیسلامییەكانی پاكستانەوە پەروەردە ببوون، بەڵام بەهۆی ئەوەی 52%ی گەلی ئەفغانستان لە پێكهاتەی پشتۆ پێكهاتووەو لەڕووی ئایین ‌و مەزهەبەوە موسوڵمانی سوننە مەزهەبن ‌و ئەو هێزانەی ئەفغانستانیش كە كابوڵی پایتەخت‌و ناوچەكانی دیكەیان بەدەستەوەبوو لەدوای رووخانی رژێمی نەجیبوڵڵاوە لەسەر قەڵەمڕەویی لە جەنگێكی ماڵوێرانكەری ناوخۆییدا بوون، بەسەركردایەتی «گوڵبەدین حیكمەتیار‌و بورهانەدین رەبانی ‌و ئەحمەد شا مەسعود ‌و جەنەراڵ رەشید دۆستم»‌و بەهۆی پێگەی ئێرانیشەوە بەتەنیشت ئەفغانستانەوە، بەهێزترین هێزی چەكداریی گروپەكەی حیكمەتیار بوو، بۆیە ئەمریكا پێیوابوو لە دوای نەمانی سۆڤێتەوە روسیا چیتر ناتوانێت كاراكتەرێكی بەهێزبێت لەناوچەكەدا، ئەوەش دەرفەتی بۆ ئێران رەخساندووە كە هەژموونی لە ئەفغانستاندا بەهێزتربێت، بۆیە بەجۆرێك پشتیوانیی تالیبانی كرد كە لەماوەی چەند رۆژێكدا نەك هەر ئەفغانستانی كۆنترۆڵكرد‌و لە هێزی چوارەم ‌و پێنجەمەوە كردیە هێزی یەكەم، بەڵكو لەناو مەزار شەریفی پێگەی شیعەی ئەو وڵاتەدا هەڵیانكوتایە سەر كۆنسوڵخانەی ئێران ‌و 9 دیپلۆماتكاری ئێرانیان لەوێ گوللەباران كرد، بەڵام ئێران لەوان زۆرزانانەتر سەیری تابلۆكەی كرد‌و نەكەوتە ئەو بۆسەیەوە كە بۆی دانرابووەوە.
كلك هەڵكردن و ناچاركردن
گەورەبوونی كتوپڕی تالیبان بەجۆرێك بوو كە خۆشیانی شاگەشكەكرد، بەجۆرێك تەنها لەدوای دوو بۆ سێ ساڵ كلكیان لە ئەمریكا هەڵكرد ‌و ئەفغانستان بووە پێگەیەكی مەحكەم بۆ قاعیدە‌و مەڵبەندی كۆبوونەوەی ئەو هێزە ئیسلامییانەی كە گوایە ئەمریكا خستوونییەتە «لیستی تیرۆر»ەوەو كاتێك لەدوای رووداوەكانی تەقینەوەكانی نایرۆبی ‌و دارولسەلام ‌و ئوردن و دواهەمیشیان 11ی سێپتەمبەر كە تێیدا ئەمریكا داوای لە تالیبان كرد ئوسامە بن لادان رادەست بكەن یان لە ئەفغانستان دەری بكەن، تالیبان ئەو داوایەی رەتكردەوە، ئیتر ئەمریكا كەوتە خۆ‌و بە پشتبەستن بە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش و بەپشتیوانیی نەیارە ناوخۆییەكانی تالیبان لە ئەفغانستان، توانی تالیبان وەك رژێمی فەرمانڕەوا لە ئەفغانستان بڕووخێنێت، بەڵام ئەوەی نەیتوانی ئەوە بوو كە تالیبانی پێ لەناو نەبرا، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو راستییەی كە تایپی تالیبان، تایپێكە كە پێكهاتەی خێڵەكی ‌و هۆزگەرایی ‌و زۆرینەی سوننە مەزهەب لە ئەفغانستاندا بەلایەوە قبوڵكراوە، بەڵگەی ئەوەش لەدوای 17 ساڵ لە رووخانی ئەو رژێمەو هاتنە سەركاری رژێمێكی پاڵپشتكراو لەلایەن ئەمریكاوە، تالیبان نەك هەر مایەوە بەڵكو ئەمریكای بۆ جاری سێیەم ناچاركردەوە كە نەك ژێربەژێر، بەڵكو بەبەرچاوی دنیاوە دانوستاندنی لەگەڵدا بكات‌و رێكەوتنیشی لەگەڵدا ئیمزا بكات.
ئاماژە مەترسیدارەكانی ئەم رێكەوتنە
رەنگە هەموو رێكەوتن‌و ئاگربەستێك لە جیهاندا، لە بەرژەوەندیی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی ‌و خەڵكی سڤیل بكەوێتەوە، بەڵام ئەوەی بۆ ئەو خەڵكە سڤیلە «نەك بۆ بازرگانانی جەنگ» مایەی مەترسیی و نیگەرانییە، ئەوەیە كە بەهۆی ئەو ستراتیژە ساختەیەوە بەهەزاران سەربازی ئەمریكایی ‌و ئەفغانی ‌و عیراقی ‌و خەڵكی مەدەنی لە هەموو جیهاندا بوونەتە قوربانی دەستەواژەیەك كە گوایە دانوستاندن لەگەڵ «گروپە تیرۆریستییەكان»دا ناكرێت، كە رەنگە هۆكارێكی ئەو پرۆسە‌و ئۆپەراسیۆنانەی بە «تیرۆریستی» لەجیهاندا ناوزەدكراون بەپێوەرەكەی ئەمریكا، بۆ ناچاركردنی بەرامبەرەكانیان بێت بە دانوستاندن ‌و بەركەوتنی بەشێك لە كێكی دەسەڵات‌و دەستكەوتی سیاسی ‌و ئابووری. هەروەك چۆن ئەو رێكخراوانەش بە هەزاران مرۆڤ دەگەیەننە قەناعەتی تەقاندنەوەو خۆ تەقاندنەوە بەناوی غەزاو جیهادەوە دژی «كوفرو شیرك»ەوە، بەڵام لەكاتی دانوستاندنەكاندا سەركردەی ئەو گروپانە هەموو ئەو دەستەواژانە لەبیر دەكەن، وەك چۆن ئەمریكاش ستراتیژەكەی خۆیی لەبیركردووە.
ئەگەر ئەمە ببێتە ستراتیژی نوێ
ئەم رێكەوتنەی تالیبان ‌و ئەمریكا، دوورنییە ئاماژەبێت بۆ ئەو مقۆمقۆ میدیاییەی كە ئێستا باسی لێوە دەكرێت سەبارەت بە گێڕانەوەی حزبی بەعس بۆ سەر شانۆی سیاسیی عیراق.
ئەگەر وەكو گەلی كورد و عیراق «ئەوانەی قوربانیی سیاسەتەكانی بەعس بوون لەرابردوودا» سەیری ئەگەری گێڕانەوەی بەعس بۆسەر شانۆی سیاسی بكەین، مایەی مەترسی ‌و نیگەرانییە، بەڵام ئەگەر وەك چاودێرێكی دۆخی سیاسیی عیراق ‌و لەدەرەوەی گەمەكە تەماشای بكەین، راستییەك بەرجەستە دەبێت ئەویش ئەوەیە كە سەرەڕای ئەوەی نزیكەی 16 ساڵە حزبی بەعس وەك رژێمی فەرمانڕەوا رووخێنراوەو زۆربەی سەركردەكانی ریزی پێشەوەی ئەو حزبە بە خودی سەدام حسێنیشەوە لەسێدارە دراون یان مردوون، بەڵام هێشتا بەشێك لە خەڵكی عیراق «بەتایبەتی ناوچەكانی نشینگەی عەرەبە سوننەكان» بە سەركردە سیاسییە نوێیەكانیشیانەوە هەمان ستراتیژی بەعس بەسەر بیركردنەوەو خوێندنەوەیاندا زاڵە، بۆیە بەدوور نازانرێت ئەو مقۆمقۆ میدیاییە سەبارەت بە هێنانەوەی بەعس بۆ سەر شانۆی سیاسی لەعیراقیش لەخۆڕا نەبێت ‌و ئەو دوكەڵە ئاگرێك لەبنییەوە ناڵە بكات، بەتایبەتی كە حزبی بەعس لەلایەن ئەمریكاوە نەشخراوەتە لیستی تیرۆرەوە.
وانەكانی ئەم هەنگاوە
وەك ئاماژەمان پێكرد ئەم هەنگاوەی ئەمریكا چەندە بەدرۆخستنەوەی ئەو ستراتیژەیە كە پێشتر بانگەشەی بۆكردووە بەناوی دژایەتیی تیرۆرەوە، ئەوا بۆ تالیبانیش بەهەمان پێوەرەو زیاتریش كە بەدرۆخستنەوەی دروشمەكانی دژایەتی كوفرو شیركەو خۆیان وتەتی «جەنگی پیرۆزە دژی خاچپەرست ‌و زایۆنیزم»، بۆیە دەكرێت ئەو وڵاتانەی كە بەناوی پابەندبوون بە دەستوور‌و ستراتیژەوە لەڕوودا داماون، پێداچوونەوە بەو سیاسەتانەدا بكەن، ئەگەرنا دەبێت تا ماون لە بازنەیەكی داخراودا بسووڕێنەوەو هەموو جارێك بێنەوە سەر خاڵی سفر.

print

 17 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*