سەرەکی » زانست » پلاستیك و نایلۆن به‌ڵای ئه‌م سه‌رده‌مه‌ن

پلاستیك و نایلۆن به‌ڵای ئه‌م سه‌رده‌مه‌ن

ئاماده‌کردنی: سه‌ربه‌ست عه‌بدولره‌حمان

نایلۆن و پلاستیك له‌و پێكهاته‌ كیمیایه‌ نامۆیانه‌ن، كه‌ ئێستا له‌ درووستكردنی زۆرینه‌ی كه‌لوپه‌ل و جل وئامێره‌كانی ئاماده‌ كردن و هه‌ڵگرتنی خوارده‌مه‌نیدا به‌كاری دێنین .
نیوه‌ی ته‌واوی ئه‌و پلاستیكه‌ی له‌ جیهاندا به‌رهه‌م دێت ته‌نها بۆیه‌كجار به‌كار دێت و دواتر فڕێ ده‌درێت .
ئه‌م مادانه‌ گه‌رچی سه‌ره‌تای دۆزینه‌وه‌و به‌كارهێنانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1868، كاتێك زانایه‌ك به‌ناوی (جون هیسلی هیوت) ماده‌یه‌كی به‌رهه‌مهێنا بۆ درووستكردنی فلیم و تۆپی بلیارد به‌كار ده‌هات . دواتر چه‌ند جۆڕێكی تر له‌و ماده‌ نامۆیانه‌ به‌رهه‌مهات، كه‌ توانای ئه‌ویان هه‌یه‌ به‌گه‌رمیه‌كی كه‌م بتوێنرێنه‌وه‌و له‌ هه‌رشێوه‌و قاڵبێكا بمانه‌وێ دای بڕێژین . هه‌رچۆن ده‌توانرێ ڕیشاڵی زۆر باریكی لێ درووست بكرێ و پاش ڕستنی بۆ درووستكردنی قوماش به‌كاربێت، هاوشێوه‌ی لۆكه‌و خوری وئاوریشم . ئه‌م ماده‌ نامۆیه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ لایه‌ك سووك و هه‌رزان بوو، له‌ هه‌مانكاتدا نه‌گه‌یه‌نه‌ربوو بۆ كاره‌با وگه‌رمی، له‌زۆرینه‌ی ئامێره‌ كاره‌بایه‌كاندا به‌كاردێت، وه‌ له‌ زۆرینه‌ی ئامێره‌كانی ناو مه‌تبه‌خ و كه‌لو په‌لی ناوماڵدا جێگه‌ی ته‌خته‌و كانزاكانی گرته‌وه‌، وه‌ له‌ ئۆتۆمبیل و فڕۆكه‌و جانتاو پێڵاو ….هتد، جێگه‌ی پێسته‌و چه‌رمی گرته‌وه‌ . تا ئه‌وه‌ی وه‌ك كه‌ره‌سه‌یه‌كی بیناسازی، له‌ تۆڕه‌كانی ئاوو ئاوه‌ڕۆ، دیكۆر و ڕوپۆشكردنی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی، وده‌رگاو په‌نجه‌ره‌كانیدا به‌كار بێت.
هه‌رزانی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ پلاستیك و نایلۆن درووست ده‌كرێن، به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ماده‌ خامه‌كانی هه‌رزانه‌، وه‌ كارگه‌كانی درووستكردنیان تێچووی كه‌مه‌، وه‌كارگه‌كانی ووزه‌یه‌كی كه‌میشی ده‌وێت له‌چاو ئه‌وكارگانه‌ی ئامێرو كه‌لو په‌ل ‌له‌ كانزا یان ته‌خته‌ درووست ده‌كه‌ن، یان قوماشی خوری و لۆكه‌ و ئاوریشم، كه‌به‌رهه‌مهێنانی تێچووی زۆربوو، وای كردووه‌ كه‌ خه‌ڵك پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌ به‌كارهێنانی فڕێی بدات .
ئێستا جگه‌له‌ و شتانه‌ی باسمانكرد نایلۆن وفلین و بلاستیك، له‌ قتو كیسه‌‌ و سه‌به‌ته‌ پێچانی خۆراك و هه‌موو به‌رهه‌مه‌ پیشه‌سازی و كشتوكاڵی و ئاژه‌ڵه‌كانیشدا به‌كاردێت، كه‌ له‌گه‌ڵ كڕینی ئه‌وشتانه‌دا له‌ لایه‌ن به‌كاربه‌ریه‌وه‌ فڕێ ده‌درێت، جاران زۆرێك له‌مانه‌ له‌شوشه‌ دابوو، هه‌ندێكیش گوێنی و توره‌كه‌یی خام، یان سه‌به‌ته‌ی له‌ پوش و لاسكی دار، چه‌ندین جار به‌كار ده‌هێنرانه‌وه‌ چونكه‌ تیچویان زۆربوو . هه‌ندێك شتیش ده‌كرایه‌ زه‌رفی كاغه‌زه‌وه‌،كه‌ كێشه‌ی ژینگه‌یی نه‌بوو له‌ پێكهاته‌ ڕوه‌كیه‌كان درووست كرابوو .
ئه‌م ماده‌ نامۆیانه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی زینده‌ورانی تر له‌ به‌كتریاو كرمو وورده‌ زینده‌وه‌ران‌، تا هه‌موو زینده‌وه‌ران به‌شێك نیه‌ له‌ زنجیره‌ی خۆراكیان، وه‌له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌شو هه‌وا كاریگه‌ریه‌كی كه‌می هه‌یه‌له‌سه‌ریان، وه‌ك ماده‌ سروشتیه‌كان نین و به‌ ئاسانی و ماوه‌یه‌كی كه‌م شی نابنه‌وه‌، بۆیه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بن، خۆ ئه‌گه‌ر ووردیش ببن هه‌ر به‌نامۆیی ده‌مێننه‌وه‌، جا له‌به‌رسوكیان وبه‌هۆی باوه‌ لێره‌ وله‌وێ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بن و زۆریشی ده‌كه‌وێته‌ ناو چه‌مو ڕوباره‌كانه‌وه‌، جا یان له‌ ناو به‌نداوه‌كاندا كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بن، یان ده‌گه‌نه‌ ده‌ریاكان .
وه‌ك باسمان كرد نایلۆن و پلاستیك خۆراك نین بۆ هیچ زینده‌وه‌رێك، به‌ڵام كه‌ ناو كۆئه‌ندامی خۆراكی باڵنده‌و ئاژه‌ڵ و ماسیه‌كان ده‌پشكنین، زۆربه‌یان ئه‌م مادانه‌یان تیایه‌ . چونكه‌ له‌ئه‌نجامی تێك ئاڵانی به‌ خۆراك و ووردبوونی له‌ ئاودا قوتیان داوه‌ .
له‌ هه‌مان كاتدا زۆربه‌ی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی كه‌ ئێستا ده‌كرێت ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ ماده‌ی فینول ( BPA) كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ پێكهێنه‌ره‌كانی پلاستیك و نایلۆن له‌ ناو خوێن و هۆرمۆن و خانه‌كانی زۆربه‌ی مرۆڤدا هه‌ن . تا ئه‌و كۆرپه‌لانه‌ش كه‌ هێشتا له‌ سكی دایكیانان .
وه‌زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن،كه‌ ئه‌م ماده‌یه‌ هانده‌ره‌ بۆ گه‌وره‌ بوون و كه‌رت بوونی خانه‌ وگه‌شه‌ی نائاسایی . وه‌ هۆیه‌كه‌ بۆ كه‌مبونه‌وه‌ی تۆوی پیاوان( سپێرم ) له‌ كۆئه‌ندامی زاوزێدا و تێكدانی ڕه‌حم له‌ ژناندا و نه‌زۆكی، هه‌رچۆن له‌ درووستبونی گرێی مه‌مك و شێرپه‌نجه‌ی مه‌مكدا هۆی سه‌ره‌كییه‌.
له‌ دواین ڕاگه‌یاندنی ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانیدا، فینول وه‌ك ماده‌یه‌كی زۆر ترسناك له‌سه‌ر ته‌ندرووستی خه‌ڵك ئه‌ژمار كراوه‌، كه‌ كاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر كۆبونه‌وه‌ی چه‌وری و قه‌ڵه‌و بوون، و تێكچونی هۆرمۆنه‌كان و ڕژێنه‌كان .
نایلۆن و پلاستیك جگه‌له‌وه‌ی كه‌ڵه‌كه‌ بوونی تێكدانی ژینگه‌یه‌، له‌هه‌مانكاتدا دیمه‌نێكی نادرووست و شێواو درووست ده‌كات، ده‌بێته‌ هۆی گیرانی ئاوه‌ڕۆ و كۆبونه‌وه‌ی ئاووله‌كاتی باران باریندا و درووست بونی لافاو . سوتانی ئه‌م ماددانه‌ش دوكه‌ڵی ژه‌هراوی و كوشنده‌ ده‌كاته‌ هه‌واوه‌ .
ئێستا هه‌وڵێكی زۆر هه‌یه‌ بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ی به‌كارهێنانی پلاستیك ونایلۆن، به‌تایبه‌ت ئه‌و عه‌لاگه‌و كیسانه‌ی كه‌ خۆراكی تێده‌كرێت، هه‌روه‌ها ئه‌و جام وده‌بانه‌ی كه‌ ئاو یان هه‌ر خواردنه‌وه‌یه‌كی تری تێده‌كرێ، چونكه‌ ‌ ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی كه‌له‌ ئه‌نجامی به‌كارهێنانی ئه‌م مادانه‌ درووست ئه‌بن، جگه‌له‌وه‌ی ته‌ندروستی تێك ده‌ده‌ن، تێچویه‌كی زۆری ده‌وێت گه‌ر چاره‌سه‌ر بكرێ .
بۆئه‌وه‌ له‌هه‌ندی وڵات، باجی زۆر ده‌خرێته‌ سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی كه‌له‌ نایلۆن وپلاستك درووست كراون، تا نرخیان به‌رز بێته‌وه‌ و كه‌متر خه‌ڵك بیان كڕن، له‌هه‌ندێكی تر هه‌موو ئه‌و ده‌به‌و نایلۆنانه‌، له‌ لایه‌ن ماركێته‌كانه‌وه‌ كۆ ده‌كرێنه‌وه‌ به‌ كڕینه‌وه‌ی به‌ بڕێك پاره‌،تا خه‌ڵك تێكه‌ڵ خاشاكیان نه‌كات .
عه‌لاگه‌ی نایلۆن یاساغ ده‌كرێت و هه‌ركه‌س به‌كاری بێنێ به‌ غه‌رامه‌ی زۆر سزا ده‌درێت .
له‌ ژماره‌یه‌كی به‌رچاوی وڵاتانی جیهان، هه‌ڵمه‌تێك به‌ر پا كراوه‌ بۆ به‌كار نه‌هێنانی پلاستیك، به‌تایبه‌ت له‌ و شتانه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ خۆراكه‌وه‌ هه‌یه‌ . بۆ نمونه‌ له‌ به‌نگلادیش له‌ ساڵی 2002 وه‌، به‌هۆی درووست بونی لافاو به‌كارهێنانی عه‌لاگه‌ی نایلۆن یاساغ كراوه‌، هه‌روه‌ها ئێرله‌ندا سزای غه‌رامه‌ی داناوه‌، بۆ هه‌ركه‌سێك عه‌لاگه‌ی نایلۆن به‌كار بێنێ، له‌ چین سالی 2008 یاسای قه‌ده‌غه‌ كردنی عه‌لاگه‌ی نایلۆن ده‌رچووه‌، له‌ میانمار ( بورما ) ی جاران 2009 ، له‌ ساڵی 2013 وه‌ له‌ ئیماراتی عه‌ره‌بی ‌و فلیپین له‌ شاره‌كانی مانیلا و ماكاتی، پاكستان، هه‌روا له‌ ولاتانی یه‌كێتی ئه‌ووپا كه‌ بڕی عه‌لاگه‌ی به‌كار هاتوو له‌ ساڵێكدا، به‌ 100ملیار خه‌مڵێنراوه‌ له‌ 2014 وه‌ یاسای یاساغ كردنیان ڕاگه‌یاندووه‌ . شایانی باسه‌ هه‌ندی عه‌لاگه‌ی به‌كار هاتووله‌ لایه‌ن هاووڵاتیه‌كی فلندی و دانیماركی به‌ 4 عه‌لاگه‌ له‌ ساڵێكدا و ئه‌لمانی به‌ 70 له‌ ساڵێكدا خه‌مڵێنراوه‌ .
له‌ كۆریای باشور له‌ هه‌ر دوكانێكی به‌قاڵی یان سوپر ماركێتێك عه‌لاگه‌ به‌كار بێنن، ته‌نیا بۆ گۆشت و ماسی و به‌سته‌نی نه‌بێت ، سزای 3ملیۆن یه‌ن كه‌ ده‌كاته‌ 2650 دولار ده‌درێت، له‌ جه‌زائیر له‌ مانگی حوزه‌یرانی 2018 وه‌ یاسای یاساغ كردنی ڕاگه‌یاندووه‌، گه‌رچی ناوه‌نده‌ ئابوریه‌كان ڕایانگه‌یان كه‌ 450000 هه‌لی كار نامێنێ، كه‌ كار له‌ دروست كردن و مامه‌ڵه‌كردن به‌و عه‌لاگانه‌وه‌ ده‌كه‌ن .
له‌ وڵاتی مه‌غریب هه‌شت ساڵ له ‌مه‌وبه‌ر مامه‌ڵه‌و به‌كارهێنانی عه‌لاگه‌ی ڕه‌ش، ڕا گه‌یه‌نرابوو، به‌ڵام له‌سه‌ره‌تای ساڵی 2015 دا یاسای به‌كارهێنان و مامه‌ڵه‌ی هه‌موو جۆرێك له‌ عه‌لاگه‌ی نایلۆن ده‌رچوو ، وه‌ حكومه‌ت ماوه‌ی شه‌ش مانگ واته‌ تا سه‌ره‌تای مانگی ته‌مووزی دانا بۆ ئه‌و بڕه‌ی له‌ بازاڕایه‌ تا به‌كاربێت، ئه‌گه‌رچی ده‌سكه‌وت له‌ مامه‌ڵه‌و درووستكردنی عه‌لاگه‌ی نایلۆن بڕی 240 ملیۆن دۆلار داهاتی هه‌بوو وه‌ نزیكه‌ی 50000 په‌نجا هه‌زار هه‌لی كاریدابین كردبوو، وه‌زاره‌تی پیشه‌سازی و بازرگانی ئه‌و وڵاته‌ ڕایگه‌یاند كه‌ مامه‌ڵه‌ی پیشه‌سازی پلاستیك بایی 450 ملیۆن دۆلاره‌ و 211 كارگه‌ی به‌رهه‌مهێن ساڵی 212 هه‌زار تۆن پلاستیك به‌رهه‌م دێنن .
یاساكه‌ سزای هه‌ركارگه‌و كه‌سێك ده‌دات كه‌عه‌لاگه‌و زه‌رفی نایلۆن درووست بكات به‌ بڕی 20000بیست هه‌زار تا 100000 سه‌د هه‌زار دۆلار له‌هه‌مان كاتدا هه‌ركه‌س عه‌لاگه‌ بفرۆشێ یان بیدا به‌خه‌ڵك به‌ بڕی 1000 دۆلار تا 50000 دولار غه‌رامه‌ ده‌كرێت .
رواندا له‌ ئه‌فریقا، به‌ یه‌كه‌م وڵات داده‌نرێت كه‌ عه‌لاگه‌ی نایلۆنی یاساغ كرد ووه‌،دواتر كینیا و ئۆگه‌ندا و ئه‌ریتریا
بڕی عه‌لاگه‌ی به‌كارهێنراو له‌ جیهاندا له‌ هه‌ر ده‌قیقه‌یه‌كدا به‌ دوو ملیۆن و له‌ ساڵێكدا به‌ 500 ملیار عه‌لاگه‌ خه‌مڵێنراوه‌، كه‌ یه‌ك ملیۆن به‌رمیل نه‌وت، له‌ دروستكردنیا به‌كار دێت، هه‌ر نۆ عه‌لاگه‌ هێنده‌ی وزه‌ ده‌وێت كه‌ ئۆتۆمبیلێك ماوه‌ی كیلۆمه‌ترێك پێی بڕوات . جاله‌ به‌رئه‌وه‌ی تێچووی درووست كردنه‌وه‌ی زیاتری تێ ده‌چێت له‌ دروستكردنی هه‌مووی فڕێ ده‌درێت.
ئاخۆ كه‌ی په‌رله‌مانی كوردوستان ده‌ په‌رژێ وده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی بڕیار له‌سه‌ر یاساغ كردنی ئه‌م به‌ڵایه‌ بدات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

جه‌مسه‌ری باشوور، دۆزینه‌وه‌ی ده‌ریاچه‌یه‌كی گڕكانیی

زانایانی به‌ریتانیی جۆرێكی ده‌گمه‌نی ده‌ریاچه‌یه‌كی گڕكانیان له‌ دورگه‌یه‌كی دووره‌ ده‌ستی ...