سەرەکی » ئابووری » هەنگاوی داهاتوو لە سیاسەتی نەوتی هەرێم

هەنگاوی داهاتوو لە سیاسەتی نەوتی هەرێم

پ.ی.د. محەمەد حەسیب زەنگەنە*

سێ ساڵ لەمەوپێش لە 2014 لە رۆژنامەی هاووڵاتی ژمارە (1436)، بابەتێكم بڵاوكرایەوە لەژێر ناونیشانی (هەڵسەنگاندنێك بۆ سیاسەتی نەوتی هەرێم)، ئەویش لە سەروبەندی راگەیاندنی ئابووریی سەربەخۆ و چۆن نەوت و غازی هەرێم خرایە سەر نەخشەی وزەی جیهان. دیاربوو هێشتان پاشكەوتی مووچە باسی لێ نەدكرا.
لەسۆنگەی هەستكردنم بە بەرپرسیارێتی، لە زیاتر لە 2500 وشەداو لەچوارچێوەی كۆمەڵێك بنەمای زانستی ویستم وەڵام بو كۆمەڵێك پرسیاری زۆر گرنگ بدۆزمەوە لەوانە: ئایە پێویست دەكات نەوت دەربكەین؟ كەی دەستپێبكەین؟ چەند نەوت دەربكەین؟ شێوازی دەركردن و فرشتنی نەوت و چۆن گەشە بەكەرتی پیشەسازیی نەوت بدەین؟. تا بەكۆی گشتی ئەو سیاسەتەی پەیڕەو دەكرا لە بواری نەوت و غاز لە هەرێم هەڵسەنگاندنی بۆ بكەم بۆ ئەوەی بزانین خاڵی بەهێز و لاوازی ئەو سیاسەتە چییەو دیاربوو بە شێوازێك نووسیبووم بۆ ئەوەی لایەنی پەیوەندیدار لەو شوێنانەی جێی رەخنەیە وەك رەخنەیەكی بنیاتنەر وەریبگرن.
روونە، كە ناكرێت گشت وردەكارییەكانی سیاسەتی بواری وزە لەڕێگای مێدیاكانەوە بڵاوبكرێنەوە، بۆیە پێموابوو لایەنی پەیوەندیدار زیاتر بەدواداچوون بكات بۆ ئەوەی بتوانن سوودی لێ وەربگرن، بەڵام دیاربوو ئەو سیاسەتەی پەیڕەو دەكرا بەردەوامی هەبوو، لەئەنجامدا سوودێكی ئەوتۆی نەگەیاندە میللەتەكەمان.
هەر ئەوكات بە دەق نووسیبووم: «وەڵامی ئەم پرسیارانە دەبێت لەسەر بنەمای واقیعی كوردستان بێت كە ئایە ئێمە خاوەن وڵاتێكی سەربەخۆین؟. بە دڵنییایەوە وەڵامەكەی نەخێرە، چونكە ئێمە هەرێمێكین لەوڵاتێكدا كە پێی دەوترێت عیراقی فیدڕال، ئەوەیش لە دەرئەنجامی سیاسەتی زۆرێك لە وڵاتانی دونیا دێت كە لانیكەم ئێستا بەو ئاراستەیە كە وەك خۆیان دەڵێن پشتگیری دەكەن لە عیراقێكی یەكگرتوودا».
ئێستاش دوای رووداوەكانی (16ی ئوكتۆبەری 2017)، باس لە دانوستان دەكرێت لەبواری ئیدارەدانی نەوتی هەرێم و داهاتووی ئەو سامانە سرووشتییە. سامانێك كە لەسەر بنەما زانستیەكان تەمەنی بە چەندین ملیۆن ساڵ مەزەندە دەكرێت و بەشێویەكی سرووشتی بە باشترین شێوە پارێزراوەو لەشوێنێكدایە بە بەراورد بە زۆرینەی وڵاتانی دونیا بە تێچوویەكی كەمتر دەتوانرێت دەربكرێت‌و سوودی لێ وەربگیرێت‌و لەگەڵ ئەوشدا ئەو سامانە بە دەركردنی لەگەڵ كاتدا كەم دەبێتەوەو دەكرێت رۆژێك تەواو بێت. هەروەها دەبێت ئەوەمان لە بیر نەچێت كە ئەو سامانە موڵكی نەوەكانی ئێستاو نەوەكانی داهاتووە، بۆیە پێویستە مامەڵەیەكی واقیعیانەی لەگەڵدا بكرێت‌و هەرێمی كوردستان بەسوود وەرگرتن لە خەڵكانی شارەزای ئەو بوارە، سیاسەتێكی دروست‌و ژیرانەی بۆ دابڕێژێت كە دەكرێت هێڵە گشتییەكانی بەم شێوەیە بێت:
1- سەقفی دەركردن‌و بەرهەمهێنانی نەوت‌و غاز لەهەرێمی كوردستان ئەگەر قەول بێت بودجەی هەرێم لەلایەن بەغدا دابینبكرێت، ئەوە دەبێت لەو بڕە بودجەیەی كە دابین دەكرێت زیاتر نەبێت تەنانەت بەو بڕەشەوە كە بۆ پێداویستی ناوخۆیی كوردستان بەكاردێت.
2- هەرێم نەچێتە ژێرباری فرۆشتنی نەوت بەشێوەیەكی راستەوخۆ، بەڵكۆ باشتروایە دوای رەچاوكردنی خاڵی یەكەم، نەوتی هەرێمی كوردستان بە هەمان شێوازی نەوتی عیراق بفرۆشرێت.
3- دوای گفتوگۆكردن لەگەڵ كۆمپانیاكانی نەوت‌و غاز لە هەرێمی كوردستان، كار بكرێت بۆ دۆزینەوەی میكانیزمێك بۆ ئەوەی بتوانرێت شایستە داراییەكانی ئەو كۆمپانیایانە دابین بكرێت. تا كۆتایی ماوەی ئەو گرێبستانەی كە حكومەتی هەرێم لەگەڵیان ئەنجامیداوە تەنانەت دەكرێت راستەوخۆ ئەو كۆمپانیانە دانیشتن ئەنجام بدەن لەگەڵ وەزارەتی نەوتی عیراق بەسەرپەرشتی حكومەتی هەرێم و ئەو گرێبەستانە ئەگەر پێویست بێت دەكرێت دوای وەرگرتنی رەزامەندی خودی كۆمپانیاكان هەموار بكرێن، بەشێوەیەك پەسەند بێت بەلای حكومەتی عیراقیشەوە، بۆ ئەوەی ئەو كۆمپانیانە كارەكانیان درێژە پێبدەن بێ هیچ گرفتێك تا كۆتایی ماوەی گرێبەستەكانیان.
4- ئێستا هیچ گرێبەستێكی نوێ لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە ئەنجام نەدرێت‌و ئەگەر هەر پێویست بێت دەكرێت بەسەرپەرشتی حكومەتی عیراق ئەنجامبدرێت‌و حكومەتی هەرێم نەچێتە ژێرباری هیچ پەیوەستبوونێكی دارایی، ئەوەی گرنگە حكومەتی هەرێم پێداگری لێ بكات لەهەر گرێبەستێكی داهاتوو ئەوەیە كە رای هەبێت لەكوێی كوردستان نەوت یان غاز دەردەكرێت و چۆن ئەو كارە دەكرێت و چەند كادری خۆماڵی كاری تێدا دەكات. هەروەها پاراستنی ژینگەی كوردستان مەرج بێت.
5- بایەخدانی حكومەتی هەرێم بەدەستی كاری خۆماڵی و پێگەیاندنیان بەتایبەتی كادری پێشكەوتوو لە ئەندازیارانی پسپۆڕ لەكەرتی پیشەسازی نەوت و غاز، ئەویش بۆ بەڕێوەبردنی كارەكانی كەرتی پیشەسازی نەوت و غاز لە ئەپستریم كە بریتیە لە گەڕان‌و دەركردن‌و بەرهەمهێنانی نەوت‌و غاز و داون ستریم كە بریتییە لەگواستنەوەی نەوت‌و پاڵاوتن و چارەسەری غازی سرووشتی‌و بەرهەمهێنانی بەرهەمە بترۆكیمیاوییەكان.
6- راگرتنی باڵانس لەهەر كارێكی نوێی گەڕان بەدوای نەوت‌و غاز و دەركردنی لەنێوان ناوچەكانی كوردستان، هەروەها هێنان‌و دانانی پاڵێوگەی زیاترو كۆمپانیای غازو كارگەی بترۆكیمیاویات بەتایبەتی بۆ ئەو شوێنانەی نەوت یان غازیان لێ دەرناكرێت، ئەویش بۆ راگرتنی باڵانسی دەستەبەركردنی هەلی كار بەشێوەیەكی یەكسان بۆ سەرجەم خەڵكی كوردستان و بە دڵنیایەوە ئەمەیش لەسەر بنەمای پلانێكی دیراسەكراو.
7- لەگشت چالاكییەكانی گەڕان‌و هەڵكەندنی بیری نەوت یان غاز، هەروەها بەرهەمهێنان‌و گواستنەوەی نەوت یان غاز ژینگەی هەرێمی كوردستان بكرێت بەمەرج بۆ كۆمپانیاكان بۆ ئەوەی بە باشی بپارێزرێت.
* پسپۆر لە بواری نەوت وگاز

 584 جار بینراوە