سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » ساڵی 1970 بۆ 1974 چەرخی زێڕینی زمانی كوردییە، چونكە یەكێتی نووسەرانی كورد دامەزرا و كۆڕی زانیاری كورد هەبوو

دكتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز:

ساڵی 1970 بۆ 1974 چەرخی زێڕینی زمانی كوردییە، چونكە یەكێتی نووسەرانی كورد دامەزرا و كۆڕی زانیاری كورد هەبوو

لەم دووتوێیەدا

دووتوێیەكی كوردستانی نوێ-یە، تایبەتە بە پوختەی دیدارو دیالۆگ و كۆڕ و سیمینارە گرنگەكان، هەر لەچوارچێوەی كۆڕەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا‌ .
لە رۆژی 2/7/2019، لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ كۆڕی ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (مێرگی وشە، گفتوگۆ لەگەڵ مستەفا ساڵح كەریم) بۆ نووسەرو رۆژنامەنووس خەڵەف غەفور بەڕێوەچوو.
لە كۆڕەكەدا، نووسەر ئاماژەی بە ناوەڕۆكی كتێبەكەی كرد كە گفتوگۆكەی لەگەڵ كۆچكردوو مامۆستا مستەفا ساڵح كەریم دابەشكردووە بەسەر چەند تەوەرێكدا لەوانە: كتێب، وەرزی بێكۆتایی، یەكێتی نووسەران، هەڵوێستی قەڵەم، راپەڕین بەرەو لووتكە، سەندیكای رۆژنامەنووسان، فەترەیەكی زێڕین، یەكەمەكانی ژیان….
رۆژی 25/6/2019 كۆڕی ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (هێندێ بابەتی زمانەوانیی و وێژەیی) بۆ دكتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز بەڕێوەچوو. كە تێیدا كتێبەكەی بە ئامادەبووان ناساندو دواتر بە واژۆی خۆی پێشكەشی ئامادەبووانی كرد.
دكتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز، یەكێكە لە شارەزایەكانی بواری زمانی كوردی و تا ئێستا چەندین كتێب و توێژینەوەو نووسینی هەیە لەو بارەیەوەو جگە لەوەش لە نووسینی گۆشەی رۆژنامەوانی و بوارەكانی تری وەكو كۆمەڵناسی، مێژوو، جوگرافیا، رامیاری-یش نووسین و بۆچوونی خۆی هەیە.
کەوا لەم دووتوێیەدا، پوختەی هەردوو كۆڕەكە بڵاودەكەینەوە، كە چەند نووسەرو رووناكبیر قسەیان لەبارەی هەردوو كتێبی (هێندێ بابەتی زمانەوانیی و وێژەیی) و (مێرگی وشە، گفتوگۆ لەگەڵ ساڵح كەریم) كردووە.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ

ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد:

ئامادەبوانی بەڕێز بەخێربێن بۆ كۆڕی ئەمڕۆی ساڵۆنی كوردستانی نوێ، ئەمڕۆ كۆڕی ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (هێندێ بابەتی زمانەوانیی و وێژەیی) بۆ بەڕێز دكتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز سازدەكەین، ئێمە هەموومان ئاشناین بە ژیاننامە و نووسین و كتێبەكانی كاك حوسێن، لەم كۆتاییانەدا لە بەرهەمە بڵاوكراوەكانی دكتۆر حوسێندا ئەوەندە بەسە ئێمە سەیری بكەین و ژیاننامەكەشی پێمان دەڵێت: ئەم نووسەرە چەندە دەوڵەمەندە بە نووسین و كتێب، لە بوارەكانی زمانەوانی و وێژە، رۆژنامەنووسی،یاد و بیرەوەری، ساتیر،كۆمەڵناسی، مێژوو، جوگرافیا، رامیاری.
ئەگەر لۆجیكیانە بەراوردێك بكەین بۆ دكتۆر، دەڵێن كاتی خۆی پێشمەرگە هێندە دڵسۆز بووە بۆ خەباتەكەی و بۆ پێشمەرگایەتی و خەبات، كە كاتێك چووە ببێت بەپێشمەرگە، بە چەكی خۆیەوە دەڕۆیشت بۆ شاخ، دكتۆریش لەگەڵ رۆژنامەی كوردستانی نوێدا هێندە خۆبەخشانە و دڵسۆزانە كاری كردووە و قەڵەمێك بووە لەرۆژنامەكەدا، بۆیە شایەنی زۆر زیاتر لە كۆڕێكە بۆ ناساندنی كتێبەكانی، باشترین پێناسە و هەڵسەنگاندن بۆ كتێبەكە ئەوەیە خۆی قسەی لەسەر بكات و لەسەری بدوێت.

دكتۆر حوسێن موحەممەد:
سوپاس بۆ ئامادەبوونتان، من دەمەوێت چەند خاڵێكی كورت باس بكەم لە پێش هەموو شتێكدا باسێكی كورتی خۆم و مێژووی زمانی كوردی بكەم،من لە ساڵی حەفتاكانەوە دەستمكردووە بە نووسین، بەڵام بە (وتار) زیاتر ئەو كاتە لە رۆژنامەی هاوكاری و برایەتی دەمنووسی، پاشان بەهۆی خوێندنەوە دابڕام لە نووسینی كوردی و چوومە یەكێتی سۆڤێت، جار جارە وتارم دەنووسی بۆ گۆڤارەكانی ئەوروپا، ساڵی 1988 لە یەكێتی سۆڤێت خوێندنم تەواو كرد‌و چووم بۆ سوید و لەوێ توشی هاوڕێی خۆشەویست و دێرینم خوالێخۆشبوو (شێركۆ بێكەس) بووم، شاعیری گەورە پێی وتم بۆ شتێك نانووسیت لەسەر كاژیك، لەسەر ئەو كاتانەی كە كارت تیا كردووە، چونكە ئەو كاتە كاك شێركۆ لە كۆنەوە لێپرسراوی لیژنەی ناوچەی كاژیك _ سلێمانی بووە و ئەندامی لق بووە و لە 1972 وازیهێنا.
منیش وتم زۆر باشە 15 لاپەڕەم نووسی لە ماوەی هەفتەیەكداو كردم بە سێ بەشەوە، بەشێكیان بۆ دكتۆر (كوردۆ عەلی رەوانشاد) كە زمانەوانێكی ناسراوە و بەشێكی تریان بۆ كاك (محەمەد عەزیز) كە ئەندامی سەركردایەتی و بەشێكیشیان بۆ كاك شێركۆش كە زمانەوان و شاعیر بوو، لەدوای بینینی بابەتەكە لەلایەن مامۆستا شێركۆ بێكەسەوە، پاش سێ رۆژ، نامەیەكی بۆ نووسیبووم توشی شۆكی كردم، نامەكەی بە وتارەكەوە بۆ ناردمەوە، لەنامەكەدا دەڵێت: (تكات لێدەكەم یان واز لە نووسین بێنە، یان خۆت فێری زمانی كوردی بكە)، سەیرم لێهات هەرچەند وتارەكەم دەخوێندەوە من بە زمانم دەزانی، بەڵام ئەوانەی ئەو تێبینی كردبوو ئەوە راست بوو. من بە زمانی قسەكردن نووسیبووم ئەو بە زمانی نووسین بۆی راست كردبوومەوە، وازم لەنوسین هێنا و دوای راپەڕین گەڕامەوە بۆ كوردستان، خولیای ئەوە كەوتبووە مێشكمەوە پەرە بەزمانی كوردی بدەم لەنوسینەكانمدا و هەندێك كتێبی كوردیم كۆكردەوە لە پێنجی سەرەتاییەوە هەتا دواناوەندی، پەخشان و دیوانەكان و ئەوانەی لەسەر زمانی كوردی نووسراون پەیدای بكەم و بۆ ماوەی ساڵێك زیاتر پێیانەوە خەریكبووم، دوای ئەوە لە ساڵی 1993 یەكەم بەرهەمم چاپكرد بە ناوی (ململانێی ئایدۆلۆجی لە كوردستاندا) و دانەیەكم بۆ كاك شێركۆ نارد وتی:» ئەمە كێ بەسەر زمانەكەیدا چۆتەوە»؟ وتم تۆ، بەسەر زمانەكەیدا چویتەتەوە. وتی: چۆن؟ وتم: ئەوەی كە فێری زمانت كردم من شاگردی تۆم. ئیتر زۆری پێ خۆش بوو. دوای ئەوە بەردەوام بووم لەسەری و خولیای زمانەوانی و خۆشویستنی زمانی كودی وایلێكردم كە پێویستە وەكو هەموو ئەو خەڵكە دڵسۆزانەی هەر لە كادیری بێ بڕوانامەوە هەتا پرۆفیسۆرەكان كە خەریكی زمانی كوردین و شتی جوانمان بۆ دەنووسن منیش چمكێك لەوە بگرم.
سیمینارێك كرا لەلایەن پەكەكەوە رێكخرابوو لە وڵاتی سوید، بۆ بارودۆخی زمانی كوردی، من یەكێك بووم لەوانەی وەك كاك جەمشید حەیدەری و فاتیح رەسوڵ و كۆمەڵێكی دیكە كە بەشداریمان كرد تیایدا، وتارەكەی منیان زۆر پێ باشبوو و وتیان تۆ دەكەین بە سەرۆكی لیژنەكە و وتارەكان كۆدەكەینەوە و دەیكەن بە كتێبێك منیش ئەوەی خۆم چاككرد و چاوەڕێم كرد كەس بە تەنگیەوە نەهات و لە كۆتاییەكەدا بەرهەمی یەكەمم ئەم كتێبە بوو كە ماوەی چوار ساڵ خەریكی بووم، (سەلیقەی زمانەوانی و گرفتەكانی زمانی كوردی) كە ساڵی 1999 هاتمەوە ئەم كتێبەم برد بۆ كاك شێركۆ بێكەس و دای بە شارەزایەك خوێندیەوە وتی پێویستە چاپ بكرێت، دوای ئەوەی چاپكرا زۆر خراپ بوو ناردبوویان بۆ هەرزانترین چاپخانە چەند لاپەڕەیەكی زۆری لێ پەڕێنرابوو. دوای ئەوە كاك فەتاح زاخۆیی وەزیری رۆشنبیریی بوو، كتێبەكەی دیبوو وتی ئێمە دەمانەوێت ئەو كتێبە چاپ بكەینەوە، وتم چاوەڕێ بكەن دەمەوێت پێیدا بچمەوە و هەڵەكانی چاك بكەم و ئەمە بەرگی دووەمە 60 لاپەڕەی زیاترە و دكتۆر بورهان یاسینیش یارمەتی دام هەندێك سەرچاوەی بۆ ناردم و 2000 دانەمان لێ چاپ كرد، لێرە و هیچی نەما چونكە دوو كتێبخانە هەموویان كڕی لە وەزارەتی رۆشنبیریی و زۆری چوو بۆ رۆژهەڵاتی كوردستان، ئەمە زۆر هانیدام بۆ ئەوەی بەردەوام بم لەسەر نووسین لەسەر زمانەوانی، بەردەوام لە كۆڕەكاندا بووم و خەریكی نووسین بووم تا توانیم بەرنامەیەك دابنێم جیا لە زمانەوانی باسی ئەو گرفتانە بكەم كە رۆژانە توشی زمانی كوردی دەبێت، لەبەر ئەوە گۆشەیەكم كردەوە ناوی ( هێندێ بابەتی زمانەوانیی و وێژەیی)یە ساڵی 2006 یەكەم بەرگی 40 دانەم لێ چاپ كرد، پاشان ساڵی 2015 بەرگی دووەمم چاپ كرد و ئێستاش ئەمە بەرگی سێیەمە كە ئەمساڵ چاپكراوە، جگە لەوانە من لە زۆر كۆڕی زمانەوانیدا بەشدار بووم چ گوێم گرتبێت و چ قسەم كردبێت، بۆ نموونە لە گەلی كوردستاندا بەرنامەم هەبووە و لە وڵاتی سوید و لە كوردساتدا و لە بەشی زمانی كۆلێژی زمان لە قەڵادزێ و بەشی زمان لە كۆلێژی زمان لە سلێمانی بەشداری چەندین كۆڕو سیمینارم كردووە.
حەزدەكەم شتێك بڵێم لەسەر زمانی كوردی، ئێستا كە ئەم كتێبە بەشێكی زۆری لەسەر ئەو هەڵانە نووسراوە، بەداخەوە من هەمیشە دەڵێم: ساڵی 1970 بۆ 1974 دەبێت چەرخی زێڕینی زمانی كوردی بێت، بۆچی؟ چونكە یەكێتی نووسەرانی كورد دامەزرا و كۆڕی زانیاری كورد هەبوو، كورد ئازاد بوو رۆژنامەو گۆڤارێكی زۆر دەردەچوو و پێشبڕكێیەكی زۆر هەبوو لە نێوان نووسەر و زمانەوانەكاندا و هەموو هەڵەكانیان راست دەكردەوە، دەزگای راگەیاندنیش چ بینراو یان نووسراو یان بیستراو ئەوەندە زۆر نەبوو لە كوردستاندا تا پێویستی بە خەڵكێكی زۆر بێت كاری تێدا بكات، ئەو جۆرە كێشانە هەبێت، لەبەر ئەوە سەیردەكەیت زمانی كوردی بە تایبەتی لە دوای راپەڕینەوە زۆر بەرەو خوار هاتووە و گرفتی سەرەكی ئێمە ئەوەیە كە هەموو ئەو دەزگاكایانەی لە كوردستاندا هەن دەزگای حزبیە و زیاتر هەوڵدەدەن كادرەكانی خۆیان لەو دەزگایانەدا دابمەزرێنن، ئەگەر هیچیشیان لە زمانەوانی نەخوێندبێت واتە كاتێك تۆ گوێ لە دەنگوو باسێك دەگریت هەمووی هەستی پێدەكەیت لە زمانی عەرەبیەوە یان ئەوەی كە توركی دەزانێت لە توركییەوە یان ئەوەی كە فارسی دەزانێت لە فارسیەوە كراوە بە كوردی و دەیڵێنەوە، پەنجا جارمان بە خەڵك وتووە مەڵێن باس لەوە دەكات، بڵێن باسی ئەوە دەكات، كادیرەكان وەكو وتم كادێری شارەزا نین، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵیش نادەن، بەرەحمەت بێت كاك محمودی مەلاعیزەت ماوەیەك سەر نووسەری كوردستانی نوێ بوو، هاتەوە بۆ وڵاتی سوید شتێكی بۆ گێرامەوەو وتی:» كە چووم سەیری كوردستانی نوێم كرد زۆر وێران بوو كادیرەكانی» رەنگە كاك ستران ئاگادار بێت، وتی: خولێكم بۆ كردنەوە دكتۆر محەمەد مەحویم هێنا دەرسی زمانی كوردیان پێ بڵێت، وتی هەموو بێزاریان دەربڕی وتیان خۆ ئێمە تەلەبەی كولیە نین، بە داخەوە لەلایەن كادیرەكانیشەوە نایانەوێت فێرببن.
وشەی بیانی لەزمانی كوردیدا تابێت زیاتر دەبێت، من رۆژێك چووم میوە بكڕم، كەسێك هات بەمیوە فرۆشەكە دەڵێت: ئوستاد كیلۆیەك خەیار بەچەندە؟! ئەمە كفرە من ئوستادنیم كەمامۆستای زانكۆم، ئوستاد واتا پڕۆفیسۆر ئەویش بە توژینەوەی زانستیە كە لە كتێبەكەدا باسم كردووە، لەژیانی خۆمدا نەم بیستووە بەكراسی پیاوانە بڵێن قەمیس، ئێستا لەهەموو شوێنێك دەڵێن قەمیس بۆ پیاوانە كراس بۆ ژنانە، یانی زۆر شت لەو وشانەی كە هێناویانەتە ناو زمانی كوردیەوە وای لێهاتووە.
داتاشینی وشە یەكجار زمانی كوردی وێران كردووە هەرچی كەسێك دەبینیت وشەیەك دادەتاشێت، من پێرێ برادەرێكی خۆمم بینی لەو سەرجادەیە گرتمی وتی تۆ خەریكی زمانی كوردیت مەعقولە سەیارەیان كردووە بە گەڕێن، وتم بۆ؟ وتی واتای ئەوەیە كە ئەوگێڕێت، من پێم وایە ئەو وشانەی كە لاتینی بێت یان یان بیانی بێت یان ئەوروپی بێت عەرەبیش بێت، كە ناكرێن بەكوردی، باهەروەك خۆی بەكار بهێنرێت، بۆ نموونە تۆ چی لە ڤیدیۆ دەكەیت لە مۆبایل، یان ئینتەرنێت، تەلەفزیۆن، یان تەلەفون، ئوتۆمبێل دەكەیت، ئەمانە بۆ ببن بەكوردی، من تێناگەم كوردەكانی سوریا تەلەفونیان كردووە بە بیستۆك، تەلەفون هەر دەیبیستێت ئەی قسەی پێناكەیت؟ ئەوجۆرە وشانە بەكار دەهێنرێن یان وەر دەگێڕدرێنە سەر زمانی كوردی زۆر زۆر هەڵەیە لە هە موو زمانێكدا ئەوە هەیە، من لە رووسیا ژیاوم 9 ساڵ خوێندوومە ئەوەنەی وشەی زمانی كوردیم لەوێ دۆزیوەتەوە لەزمانێكی تردا نەم دۆزیوەتەوە، بۆ نمونە (بازار هەر بازارە، ژن هەر ژنە، پیاو هەر پیاوە… هتد) ئێ خۆ دەتوانن بیكەن بە شتێكی دیكە، یان لە زمانی فەرەنسیدا كە كاتی خۆی دكتۆر محەمەد مەعروف لەسەری دەنووسی زمانی كوردی و فەرەنسی.
ئەم بەرهەمەی من، مەینەتی دنیای چەشتووە وەكو كوردی بەسەر هاتووە، 50 وتاری زمانەوانیە كە بەزنجیرە رۆژانی سێشەممان لە كوردستانی نوێدا بڵاو كراوەتەوە لەگەڵ 25 وتاری رۆمانسی كەلە لاپەرەكانی فەیسبوكدا بڵاوم كردۆتەوە، بۆ چاپكردنەكەی لەگەڵ كاك فەرید ئەسەسەردا كۆمەڵێك شتمان هەبوو ناردمان بۆ ئیدارەی گشتی كە چاپی بكەن، دوای چوار مانگ بۆمان هاتەوە، وتیان: بوجە نییەو هێنایانەوە، منیش بە كاك ستران- م وت، وتی: «بیهێنە ئێمە چاپی دەكەین» سێ مانگیش لێرەمایەوە، دوای بەرەحمەت بێت لەپرسەكەی سەڵاح چاوشین كاك دلێری سەید مەجیدم بینی وەكو هاوڕێی منداڵی وتی: «چت هەیە»؟ وتم: خێرە؟، وتی: هەر حەزەكەم بزانم چی هەیە؟، وتم بەرگی سێیەمی ئەو كتێبەم هەیە، وتی: بێنە من بۆت چاپ دەكەم مادام سیاسەت نییە چونكە سیاسەت بەكەڵكی من نایەت، بۆم برد لەماوەی حەفتەیەكدا بۆی چاپ كردم زۆر سوپاسی دەكەم وەسوپاسی ئامادە بوونیشتان دەكەم.

نەوزاد ساڵح:
دكتۆر قەڵەمت پڕ برشت بێت، كاك دكتۆر هەست ناكەیت ئێستا خوێندكارانی زانكۆ كۆلێژ تەواو دەكەن بەڵام 50 وشەی عەرەبی فێرنەبوون یانی كارەسات نییە، ئێستا خوێندكاران یاخود گەنجان لاوان لەموبایلەكانیاندا پیتە ئینگلیزیەكان بەكاردەهێنن و بەكوردی ئەی جوێنن، ئەمە بابەتێكە من سەرنجی راكێشاوم، حەزەكەم روونكردنەوەمان بدەیتێ ئایا ئەمە لاتینیە؟ ئایا ئەولاتینیەیە كەكاتی خۆی دڵشاد مەریوانی خوالێخۆش بوو لەسەری لە سێدارەدرا؟ من بە كارەساتی دەزانم ئێستا خوێند كارانی زانكۆ لێی بپرسە بڵێ: نالی كێ بووە خانی كێ بووە مەحوی كێ بووە؟، زۆربەیان زانیاریان لەسەری نییە، بەڵام پێی بڵێ ئاخیر گۆرانی حەنان تورك كامەیە یەكسەر پێتەڵێت، یانی هەست ناكەیت وەزارەتی پەروەردە، وەزارەتی خوێندنی باڵا، وەزارەتی رۆشنبیری، رۆڵیان زۆر لەوە لاوازترە كە ئێمە لێرەدا باسی بكەین؟.

دكتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز:
خۆی رەخنەكە بەرەوڕووی هەموولایەك دەكرێتەوە، دەسەڵاتداران زانكۆكان وەزارەتی پەروەردە من پێم وایە كورد دەبێت زمانی عەرەبی بخوێنێت توركی بخوێنێت هەموو زمانێك كەتوانای هەیە بیخوێنێت، بەڵام كارنەكاتە سەر زمانەكەی خۆی، واتە زمانی عەرەبی زمانێكی گەورەیە زمانی رەوان بێژییە زمانی ئایینە، دەوری 300 بۆ 400 ملیۆن خەڵك قسەی پێدەكات، من كە دەڵێم ئەوە بەعەرەبی دەڵێن جێ بە زمانی كوردی لێژنەكات لەپاڵ ئەوە كەزمانی كوردی دەخوێندرێت لەوبەشەدا خوێندكارێك ماستەر دێنێ یان دكتۆرا دێنێت چاكتروایە زمانی عەرەبی بزانێت، بۆ نموونە ئێمە كە لەیەكێتی سۆڤیەت دەمان خوێند، دەبوایە دووزمانی بیانیمان هەڵبژاردایە و بمان خوێندایە لەگەڵیدا، بۆ رووسەكان زمانی رووسی بیانی نەبوو، بەڵام بۆ ئێمە كە زمانمان كوردی بوو بیانی بوو، بۆیە من رووسی و ئینگلیزیم هەڵبژارد، بەڵام كاری نە ئەكردە نەسەر زمانەكەی خۆم نە رووسیەكە، چونكە ئەوان بە ئینگلیزی دەرسیان پێدەوتم وە بە رووسیش دەمان خوێند، لەبەرئەوە كار ناكاتە سەر یەكتری، بە نیسبەت مووبایل تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە خەڵك خۆی تەمەڵیە ئەگەر نا بەرنامە هەیە ئەتوانێت لە هەمووشوێنێك لەرێگەی ئەنتەرنێتەوە پیتی عەرەبی یان كوردی هیچیان نەعەرەبی نەكوردییە لەبنەڕەتا دایبەزێنێت و زۆر بەشێوەیەكی جوانیش بینووسێت، ئەوەشی ئێستا زۆرینەی گەنجان پێی دەنوسن ئەوە لاتینیش نییە ئەوە پیتی ئینگلیزییە، ییتی ئینگلیزی جیایە لەلاتینی سەرو بۆری هەیە قاعیدەی هەیە نووسینەكەی.

رەهبەر سەید برایم:
دەستخۆس بۆ كاك دكتۆر من زۆربەی كتێبەكانیم خوێندۆتەوە، لەدەرەوەی وڵاتیش بووم كتێبەكانیم خوێندۆتەوە بەتایبەتی ئەوەی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد كە دیدارەكەی كردووە، ئەو باسی هەندێك وشەی كرد كە ئوستاد و سەیارەو گەڕێن و شتی وا، ئەوەم بیردێنێتەوە كە بە بەشیر مشیریان دەوت ئوستاد وە ئەو بەسەیارەشی دەوت پەیتووكە جەماعەتەكەی دكتۆر كەمال هەر دەیانوت پەیتوكە لێدەخوڕم دوای ئەوە هەموو حزبە سیاسیەكان، دەڵێن: مەكتەبی سیاسی بەس ئەو لە نووسینەكانی نووسیویەتی بیرۆی سیاسی، ئەوەش شتێكی ئاشنا نییەو دەستخۆشی لێدەكەم، یاقوتو زمروتی كوردی كە نازانم چەند بەشە زۆر شتی نوێی تێدا هەیە وە خۆزگە خەڵك بە پێچەوانەی ئەوەوە كوردی بزانیایە نەك زمانێكی دیكەی بزانیایە، ئێمە كێشەمان لەگەڵ ئەوەیە كە خەڵك كوردی نازانێت، لەوڵاتی ئێمە چەند زمانەوانێكمان هەیە، وەكو مامۆستا عیزەدین مستەفا رەسوڵ و مامۆستا شێخانی و كاك دكتۆرو هەندێكی دیكە، دوای ئەوەش كێشەمان زمانی ستانداردیشە هەتا ئێستاش كێشەیەكە لەناو حزبە كوردستانیەكان چارەسەر نەكراوە، ئایا زمانی ستاندارت كامەیە؟ من بۆخۆم یەكێكم لەوانەی عەشقی وشەی كوردیم قاموسێكم بەدەستەوەیە لەم ماوەیەدا ئینشاڵڵا چاپی دەكەم، لەسەر زاراوەی كۆیە و ئەو ناوچانە كە هەندێك وشە هەیە خەڵك پێی ئاشنا نییە ببێتە گەنجینەیەك بۆ سەر خەرمانەی زمانی كوردی، دەستخۆشی لە كاك دكتۆر دەكەم هەزار جار.

دكتۆر حوسەین موحەمەد عەزیز:
زۆر سوپاس بۆ كاك رەهبەر براو هاوڕێی دێرینم، من مەبەستم ئەوەنیە كە فێری زمانێكی تر دەبیت زمانی كوردی بخەیتەلاوە، بە پێچەوانەوە دەبێت زیاتر جەخت لەسەر زمانی كوردی بكەیتەوە، بەڵام بۆ ئەوەی سەرچاوەی زانیاری و رۆشنبیری زیادبێت هەموو زمانە وانێك دەبێت زمانی دیكە بزانێت، ئیتر یەكێك بێت یان دووان بێت یان زمانی ئەوروپی دەزانێت زمانەكانی دەوڵەتە داگیركەرەكان دەزانێت، ئەگەر تۆ بێیتە سەر بەعەرەبكردنی كوردستان لەو رۆژەوە دەست پێدەكات كە ئاینی ئیسلام بڵاوبۆتەوە، لەبەر ئەوەی زمانەكەی تەعریف كردووین، ئەگەر لەدایكم بپرسم (الحمد لله) واتە چی؟ نایزانێت تەمەنی نەوەد ساڵە و نوێژدەكات و زمانی عەرەبیشی لەلا پیرۆزە ئەوە كاریگەری دینە، بەڵام ئێمە وەك ئەكادیمی كە باسی دەكەین عەرەب نەتەوەیەكە زمانێكی تایبەتی هەیە، زمانەكەیان زۆر پێشكەوتووە زۆر رەوان بێژە، ئەكرێت لەبەشێكدا وەكو چۆن دەڵێن لە رووسیا ئەوشتە هەیە لە زانكۆكاندا زمانی خەڵكی ناو بازار جیایە تێكەڵی نووسین نەكرێت، بۆ نموونە لەسەر زمان كە چووینە یەكێتی سۆڤیەت، مامۆستایەكم هەبوو زۆر زیرەك بوو یەكەم جار لەیەكتری تێنەدەگەیشتین، بە هیچ زمانێك قسەی نەدەكرد و ئینگلیزیەكی باشی دەزانی، شتی بۆ دەهێنام بۆ ئەوەی بە رووسی پێی بڵێم كە چییە؟ پێم وت بۆچی بە ئینگلیزی قسە ناكەیت، وتی: نا كاتی خۆی زمانی فەرەنسی زمانی رووسی خواردبوو پێش شۆڕشی ئۆكتۆبەر، كە (لینین) هات وتی: «دەبێت زمانی رووسی پاك بكرێتەوە» كێش زیاتر قسەی پێدەكرد؟ چینە ئۆرۆستۆكراتیەكانی ئەوێ پیان عەیب بوو بە زمانی رووسی قسە بكەن لە نێوان خۆیاندا بە فەرەنسی قسەیان دەكرد، وای لێكرد یەك كەس نەما بە فەرەنسی قسەبكات، ئەمە هەمووی پەیوەندی بە بەڕێوە بردنی دەسەڵاتەوە هەیە بە شێوەیەكی نیشتیمان پەروەری، (28) ساڵە نەیان دەتوانی كۆنگرەیەكی زمانەوانی لە كوردستاندا بگرن كەمن چەند جارە داوام كردووە، نەك پارتی بە جیا كۆنگرەكە بگرێت و یەكێتیش بەجیا بیگرێت، زمانەوانی كاری رامیاری هیچ پەیوەندیەكی پارتایەتیەوە نییە یاخود پەیوەندی نیە بەو ململانێیەی كە لە نێوانیاندا هەیە، نەیان دەتوانی هەموو پسپۆڕەكانی دەرەوەی وڵات و ناوەوەی وڵات هەتا بیانیش كە لەسەر زمانی كوردی دەنووسن، كۆ بكەنەوە و بڕیارێك بدەن بیخەنە بەردەمی پەرلەمان، پەرلەمانەكە سەقەت بێت یان باش بێت شێوەیەكی شەرعی هەیە كە هەڵدەبژێرێت بە چوار ساڵ جارێك، بەڵام بە داخەوە یەك هەنگاویان بۆ ئەوە نەناوە، كۆڕێكی زانیاری كوردیان دروست كردووە شەرە لەسەر ئەوەی كێ سەرۆك بێت، چەندجارێك پەیوەندیان پێوەكردووم من وتم ئەوە لە خۆمدا نابینم ئەندامی كۆڕی زانیاری بم ئەگەر زمانەوانی بێت جیایە بەڵام ئەوە گشتییە، لەبەر ئەوە بەشی زۆری ئەم دواكەوتنی زمانو ئەوەی كە گەشە ناكات و پێش ناكەوێت، پەیوەندی هەیە بەدەسەڵاتەوە زۆر سوپاس.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

کۆڕی ناساندنی کتێبی ״هێندێ بابەتی زمانەوانیی و وێژەیی״ بەڕێوەچوو

کۆڕی ناساندنی کتێبی ״هێندێ بابەتیزمانەوانیی و وێژەیی״ بەڕێوەچوو لەبەردەوامی ئەو ...