سەرەکی » وتار » سه‌لاح ره‌نجده‌ر » ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ مام جەلال له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ حوكمپەڕە 3

ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ مام جەلال له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ حوكم

له‌وكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ حوكمی‌ عیراق له‌ 13ی‌ ته‌موزی‌ 2004 له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌ی‌ هێزه‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌ پێك هێنرا، به‌رپرسیارێتیه‌كی‌ نیشتمانی‌ كه‌وته‌ ئه‌ستۆی‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ كه‌ نه‌یاره‌كان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ وه‌ك ئه‌نجومه‌نێكی‌ رواڵه‌ت ئامێز‌و بێگیانی‌ ده‌سكه‌لای‌ ئه‌مه‌ریكا ناویان ده‌برد، خاڵه‌ لاوازه‌كانی‌ ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ بوون :
1.ئه‌نجومه‌نی‌ حوكم هاتبوه‌ نێو گۆره‌پانی‌ رێكخستنه‌وه‌ی‌ عیراقێك كه‌ گه‌وره‌ترین دیكتاتۆری‌ ئه‌م دنیایه‌ وێرانی‌ كردبوو، به‌سه‌دان گۆری‌ به‌ كۆمه‌ڵی‌ بۆ گه‌له‌كه‌ی‌ خۆی‌ به‌جێ‌ هێشتبوو، له‌ رووه‌ جیاجیاكانی‌ ئابووری‌, سیاسی‌, كۆمه‌ڵایه‌تی‌, فه‌رهه‌نگی‌‌و هتد… پێویستی‌ به‌ سه‌رله‌نوێ‌ بنیات نانه‌وه‌بوو.ئه‌مه‌ش به‌ توانای‌ حكومه‌تێكی‌ گه‌وره‌به‌ئاسته‌م ده‌كرێت نه‌ك ئه‌نجومه‌نێكی‌ كاتی‌ بۆ ماوه‌یه‌كی‌ ئینتقالی‌.
2.ئه‌نجومه‌نی‌ حوكم توانا‌وده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ سنوورداركرا بوو، میكانیزمی‌ كاركردنیشی‌ له‌ ئاستی‌ پێویست نه‌بوو.
3.په‌یوه‌ندی‌ نێوان عیراق‌و دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان‌وده‌وڵه‌تانی‌نی‌ ئیقلیمی‌ لێك ترازاوبو‌و، ئه‌مه‌ش چه‌ندین كێشه‌‌و گیر‌و گرفتی‌ هینابوه‌ ئاراوه‌ .
4.تیرۆریستان عیراقیان وه‌ك گۆره‌پانێكی‌ گونجاو بۆ ئه‌نجامدانی‌ تیرۆر‌و شه‌ری‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مریكا‌وهێزه‌ سیاسیه‌كانی‌ عیراق هه‌ڵبژاردبوو، پاشماوه‌كانی‌ رژێمی‌ له‌ ناوچووی‌ به‌عسیش هاوپه‌یمانیه‌كی به‌ تینیان له‌ گه‌لیاندا هه‌بوو كه‌ پێكه‌وه‌كاری‌ تیرۆریستییان ئه‌نجام ده‌دا.
له‌م سه‌ر‌وبه‌نده‌دا سه‌رۆك مام جه‌لال وه‌ك یه‌كه‌مین كوردێك‌و سه‌ركرده‌یه‌كی‌ شۆڕشگێر له‌مێژووی‌ عێراقدا سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ حوكمی‌ عێراقی گرته‌ ده‌ست. هاتنه‌ سه‌ركورسی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ عێراق ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی‌ كاتیش بێت له‌لایه‌ن كوردێكه‌وه‌ مه‌دلولاتی‌ سیاسی‌‌و ره‌هه‌ندی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ زۆر فراوانی‌ هه‌بوو. به‌تایبه‌تی‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ كورده‌ خاوه‌نی‌ مێژوویه‌كی‌ خه‌باتگێرانه‌‌و سه‌ركرده‌‌و رابه‌ری‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی‌ رزگاریخوازی‌ وه‌ك مام جه‌لال بێ‌ كه‌ خودی‌ دیكتاتۆر له‌سه‌ره‌تای شۆڕشی‌ نوێی‌ گه‌له‌كه‌ماندا له‌كه‌ناڵه‌كانی‌ راگه‌یاندنه‌وه‌ باسی‌ ده‌كرد‌و ده‌یوت, (مام جه‌لال له‌چیای مامه‌نده‌وه‌ ده‌یه‌وێت ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌غدا بڕۆخێنێ‌) ئه‌مه‌ش له‌جه‌وهه‌ردا ترس‌و سامی‌ سه‌دامی‌ دیكتاتۆری‌ ده‌رده‌بڕی‌ له‌ سه‌نگ‌وقورسایی‌ شۆڕشی‌ نوێ وه‌ك به‌شێكی‌ گرنگ له‌خه‌باتی‌ گه‌لانی‌ عیراق بۆ روخانی‌ رژێمه‌كه‌ی‌ لێی‌ ده‌روانی‌.
ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ مامی‌ نه‌مر له‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ حوكم كه‌ مانگێك بوو نیشانه‌ی‌ زۆر زه‌ق‌و به‌ڵگه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ بوو بۆ:
1- تواناكانی‌ مام بۆ هێنانه‌دی‌ گۆڕانكاری‌ له‌بارودۆخی‌ سیاسی چه‌ق به‌ستووی‌ دژواری‌ عێراق.
2- به‌شداری‌ گه‌لی‌ كورد له‌ده‌سه‌ڵات فاكته‌رێكی‌ پۆزه‌تیف ده‌بێ‌ بۆ سه‌رخستنی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ ئه‌گه‌ر بواری‌ بۆ بڕه‌خسێ‌.
3- بارودۆخی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ عێراق شیاوی‌ كاری‌ ئه‌كتیف‌و چاوه‌ڕوانی‌ نیازی‌ چاك‌و كرداری‌ چاكی‌ سه‌ركرده‌كان بوو به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌ بوو هه‌مووان چالاكانه‌‌و داهێنه‌رانه‌ مام جه‌لال ئاسا خه‌باتی‌ یۆ بكه‌ن كه‌ نه‌یانتوانی‌ وا بكه‌ن.
له‌ماوه‌ی‌ كاركردنی‌ سه‌رۆك مام جه‌لال دا له‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ حوكمی‌ عێراق رۆلێكی‌ به‌رچاوی‌ گێڕاو داهێنه‌ر‌و ده‌ست پێشخه‌ری‌ چه‌ندین هه‌نگاوی‌ سیاسی‌ گه‌وره‌بوو. له‌وانه‌:
1- له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوخۆیی‌: سه‌رۆك مام جه‌لال سه‌ردانی‌ شاره‌كانی‌ حلله‌‌و كه‌ربه‌لا‌و نه‌جه‌فی كرد‌و گوی بیستی‌ گیرگرفته‌كان بوو. هه‌روه‌ك پێشنیازی‌ دانانی‌ سندوقی هاوكاری‌ بۆ كه‌ربه‌لا‌و نه‌جه‌ف كرد.
ئه‌نجوومه‌نی‌ حوكم له‌و مانگه‌دا چه‌ندین بڕیاری‌ گرنگی‌ ده‌ركرد له‌وانه‌ بڕیاریدا فائیده‌ی‌ بانكی‌ كشتوكاڵی‌ سه‌ر جوتیاران به‌ لێ‌ خۆشبوون لاببات. هه‌روه‌ها بڕیاریدا سه‌ر ژمێری‌ گشتی‌ دانیشتوانی‌ عێراق بكرێت‌و له‌و باره‌یه‌وه‌ به‌هاوكاری‌ فه‌رمانگه‌ی‌ گشتی‌ ئامار له‌ كوردستان میكانیزمی‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ دروست بكرێت. هه‌روه‌ها ئه‌نجوومه‌ن بڕیاریدا پاره‌ی‌ موخابه‌راتی‌ رژێم بۆ (ده‌سته‌ی‌ نیشتمانی‌ ریشه‌كێش كردنی‌ به‌عس) ته‌رخان بكرێت.
2 -له‌سه‌ر ئاستی‌ ئیقلیمی‌: مام جه‌لال سه‌رۆكایه‌تی‌ وه‌فدێكی‌ كرد بۆ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئیران‌و توركیا‌و سوریا, له‌ئێران له‌گه‌ڵ‌ سه‌رۆك خاته‌می‌‌و گه‌وره‌ به‌ر پرسانی‌ ئێران كۆبوونه‌وه‌‌و له‌هه‌موو رووه‌كانه‌وه‌ گه‌یشتنه‌ رێك كه‌وتن, هه‌روه‌ها له‌توركیا له‌گه‌ڵ‌ سه‌رۆك وه‌زیران‌و گه‌وره‌ به‌رپرسان كۆبونه‌وه‌‌و رێككه‌وتننامه‌ی‌ بازرگانییان مۆركرد‌و په‌یوه‌ندی‌ یان له‌گه‌ڵ‌ توركیا له‌سه‌ربنه‌مای‌ رێز لێك گرتن نوێ‌ كرده‌وه‌
له‌سوریاش په‌یوه‌ندی‌ نێوان هه‌ردولا گرێدرایه‌وه‌‌و پردێكی‌ له‌یه‌كتر گه‌یشتن سه‌رله‌نوێ‌ دروست كرایه‌وه‌. له‌هه‌موو ئه‌م سه‌ردانانه‌شدا دۆسێی‌ ئه‌منی‌ عێراق له‌پێشه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانی‌ دیكه‌ بوو، هه‌روه‌ها به‌گژا چوونه‌وه‌ی‌ تیرۆر‌و رێگا لێ‌ گرتنی‌ گرنگیه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌بوو ئه‌مه‌ش پره‌نسیپی‌ سه‌رۆك مام جه‌لال بوو كه‌ ده‌ڵێ‌ ده‌بێ‌ عێراقییه‌كان خۆیان رۆڵی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌پاراستنی‌ ئه‌منی‌ خۆیاندا بگێڕن. واته‌ مام هه‌وڵی‌ ده‌دا دۆسیه‌ی‌ ئه‌منی‌ عیراق بخاته‌وه‌ ده‌ست عێراقییه‌كان
– له‌سه‌ر ئاستی‌ نێۆده‌وڵه‌تی‌: مام ته‌قه‌لایه‌كی‌ زۆری‌ خسته‌ كار هه‌م له‌گه‌ڵ‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان‌و رێكخراوه‌كان‌و هه‌م له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مریكا‌و به‌ریتانیا‌و هاوپه‌یمانه‌كان‌و زلهێزه‌كانی‌ تری‌ جیهان بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ ئاسایش چه‌ندین بڕیار‌و راسپارده‌ی‌ گرنگ بۆ چاك كردنی‌ ئابوری‌ عێراق‌و گۆاستنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات بۆ عێراقییه‌كان ده‌ر بكات. ترۆپكی‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌ی‌ بریتی‌ بوو له‌ رێكه‌وتننامه‌ی‌ نێوان ئه‌نجوومه‌نی‌ حوكم‌و حكومه‌تی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا بۆ گۆاستنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ حوزه‌یرانی‌ داهاتوودا. هه‌روه‌ها پێشنیازی‌ مام بۆ پرۆژه‌ی‌ بریارێكی‌ نوێی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ ئاسایشی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ سه‌باره‌ت به‌هه‌مان بابه‌ت . . هه‌ر له‌م مانگه‌شدا په‌یوه‌ندی‌ دیبلوماسی‌ نێوان به‌غدا‌و واشنتون دامه‌زرایه‌وه‌و( ره‌ند ره‌حیم ) وه‌ك باڵیۆزی‌ عیراق له‌واشنتۆن دامه‌زرا, هه‌ر له‌م مانگه‌دا چه‌ندین كه‌س له‌ گه‌وره‌ به‌رپرسانی‌ وڵاتانی‌ دنیا سه‌ردانی‌ به‌غدایان كرد‌و له‌گه‌ڵ‌ مام دا كۆبوونه‌وه‌, له‌وانه‌ش سه‌رۆك بۆش كه‌ له‌ دوا رۆژه‌كانی‌ ئه‌و مانگه‌دا به‌سه‌ردانێكی‌ كت‌و پڕ گه‌یشته‌ عێراق
خه‌رمانی‌ چالاكی‌ سیاسی‌و دیبلوماسی‌ سه‌رۆكی‌ نه‌مر مام جه‌لال له‌ماوه‌ی‌ مانگێكدا هێنده‌ گه‌وره‌‌و به‌رچاوبوو كه‌چه‌ندین سیاسه‌ت مه‌دار‌و گه‌وره‌ رۆژنامه‌نووسان‌و كه‌ناڵه‌كانی‌ راگه‌یاندنی‌ دنیا به‌چاوی‌ پڕ بایه‌خه‌وه‌ لێ یان ده‌روانی‌‌و باسیان ده‌كرد. مام جگه‌ له‌مه‌ش بناغه‌ی‌ كاری‌ بۆ ئه‌وانی‌ دوای‌ خۆشی‌ داڕشت‌و چه‌ندین بواری‌ كرده‌وه‌ كه‌ سه‌ركرده‌كانی‌ تر له‌ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تیه‌ كه‌یاندا كاری‌ تێدا بكه‌ن.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*