سەرەکی » دۆسێ » راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گەلان

راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گەلان

مافناس بارام ئیبراهیم

ئەم بابەتە توێژینەوەیەکی زانستی بارام ئیبراهیم-ە کە پێشکەش بە کۆلێژی یاسای زانکۆی جیهان کراوە، کوردستانی نوێ بە باشی زانی بە زنجیرە بڵاوی بکاتەوە.

بەشی سێیەم

به‌راووردی ڕاپرسی له‌گه‌ڵ ئه‌و پرۆسانه‌ی له‌و ده‌چن

1)ڕاپرسی گه‌ل و هه‌ڵبژاردن

(أ‌)لێكچوونی ڕاپرسی و هه‌ڵبژاردن:
ڕاپرسی گه‌ل له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردن له‌یه‌كده‌چن به‌تایبه‌ت له‌وه‌دا گه‌ر هه‌ردووكیان له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌ ده‌نگیان له‌سه‌ر درابێت ، هه‌روه‌ها هه‌ردوكیان ده‌بن به‌هۆكار بۆ گوزارشتكردنی گه‌ل له‌ ئیراده‌ی خۆی و سه‌روه‌رییه‌كانی ده‌وڵه‌ت پشت به‌و ده‌نگدانه‌ی گه‌ل ده‌به‌ستێ له‌ ڕێگای پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانی گه‌له‌وه‌ له‌ڕێگای ڕاپرسی گه‌له‌وه‌ ‌ یان به‌هۆی پشتبه‌ستنی ده‌سه‌ڵات له‌ ڕێگه‌ی هه‌لبژاردنه‌كانه‌وه‌ ، كه‌ هه‌ردووكیان واته‌ به‌شداریكردنی گه‌ل له‌بابه‌تی بڕیاردان و پیاده‌كردنی مافه‌كانی كه‌ گه‌ل پشتی پێ ده‌به‌ستێت بۆ به‌شداریكردن بۆگه‌ل به‌جێده‌هێڵرێت.

(ب) جیاوازی نێوان ڕاپرسی و هه‌ڵبژاردن
1)ڕاپرسی ئه‌نجام ده‌درێت بۆئه‌وه‌ی بكرێت به‌ بڕیاری گه‌ل، به‌ڵام هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام ده‌درێت بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ل له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ نوێنه‌رانی خۆیان هه‌لبژێرن تاكو نوێنه‌رایه‌تیان بكات له‌پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاتدا.
2)ڕاپرسی گه‌ل ته‌نها یه‌ك ڕێگای له‌به‌رده‌ستدایه‌ كه‌ ده‌نگده‌ر ده‌نگی خۆی بدات و بۆچوونی خۆی ده‌رببڕێت له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ خراوه‌ته‌ به‌ر‌ده‌ستی ئه‌و به‌(به‌ڵێ) یان به‌( نه‌خێر) ، به‌ڵام هه‌ڵبژاردن به‌و پێیه‌ی كه‌ شێواز و جۆری زۆره‌ ده‌نگده‌ر زیاتر له‌چه‌ند هه‌ڵبژاردنێكی له‌به‌رده‌ستدایه‌ له‌‌ ژماره‌ی لیست و كاندیده‌كان.
3)ئه‌نجامی ڕاپرسی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ یان به‌ڕه‌تكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌یان به‌په‌سه‌ندكردنی. به‌ڵام ئه‌نجامی هه‌لبژاردن یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی نیه‌ و له‌به‌رئه‌وه‌ی كێبڕكێ له‌نێوان كاندیده‌كاندا دروست ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی زۆرترین ده‌نگ كۆبكه‌نه‌وه‌، ‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بابه‌تی هه‌لبژاردنه‌كه‌ یه‌كلا نابێته‌وه‌ بۆ لیستێك یان كاندیدێك و له‌ كۆتایی دا ئه‌نجامه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ریژه‌یی ده‌رده‌چێت.
2)ڕاپرسی گه‌ل و پێشنیاری گه‌ل:
(أ) لێكچوونی ڕاپرسی گه‌ل له‌گه‌ڵ پێشنیاری گه‌ل:
ڕاپرسی گه‌ل له‌گه‌ڵ پێشنیاری گه‌لدا له‌وه‌دا كۆكن،كه‌ هه‌ردووكیان خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ گه‌ل سه‌رچاوه‌ی پیاده‌كردنیانه‌و به‌ته‌واوی سه‌ربه‌ستی و بیری سیاسیه‌وه‌ له‌ بواری دیموكراتی شێوه‌ راسته‌خۆدا.

(ب) جیاوازی نێوان راپرسی گه‌ل و پێشنیاری گه‌ل
ڕاپرسی گه‌ل جیاده‌كرێته‌وه‌ له‌پێشنیاری گه‌ل له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و هۆكارانه‌ی، كه‌ ده‌كرێت گه‌ل په‌یڕه‌وی بكات به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانره‌واوه‌ له‌ڕێگه‌ی ئیراده‌ی هاوبه‌شیانه‌وه‌ له‌نێوان گه‌ل و ده‌سه‌ڵات وه‌ك ئه‌و پێشنیارانه‌ی گه‌ل بۆ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان ده‌یكات له‌ ڕێگه‌ی نوێنه‌رانی گه‌له‌وه‌ بۆ رێكخستنی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی وپاشان له‌ ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران ده‌كرێته‌ پرۆژه‌ یاساو رێكاره‌یاساییه‌كان تێده‌په‌ڕێنێت و ده‌كرێت به‌یاسا وده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن راده‌سپێرێت به‌جێبه‌جێكردنی یاساكه‌، كه‌ ئه‌مه‌له‌خۆیدا ئیراده‌ی هاوبه‌شی نێوان گه‌ل وده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانره‌وا نیشان ده‌دات ، بێگومان مه‌رج نیه‌ له‌م پرۆژه‌ پێشنیاكراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌یاسا رێكبخرێت له‌ حاڵه‌ته‌وه‌ ده‌رچووبێت و بووبێت به‌ دیارده‌وبه‌شێوه‌یه‌ك ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌ناو گه‌ل دا دروست كردبێت ، كه‌ لێكه‌وته‌كانی دیارده‌كه‌ كیشه‌ بۆ گه‌ل دروست بكات، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا كه‌ ڕاپرسی له‌نێوان گه‌ل بۆ ده‌رچوونی یاساكه‌ ده‌كه‌وێته‌ كۆتایی ده‌ركردنی یاساكه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆگه‌ل له‌ ڕێگای ڕاپرسی گشتی ده‌بێت به‌ كۆتا فلته‌ر بۆ ده‌ر‌چوونی یاساكه‌و كۆتا رێكاری ده‌ر‌كردنی یاساكه‌ ده‌بێت پێشنیاره‌كانی گه‌ل دوو شێوازی جیاواز له‌خۆده‌گرێت كه‌ئه‌مانه‌ن:
شێوازی ‌‌یه‌كه‌م
كۆمه‌ڵێك له‌ ده‌نگده‌ری تایبه‌ت ده‌ستپێشخه‌ری ده‌كه‌ن و پێشنیاری گه‌ل له‌ ڕێگه‌ی پرۆژه‌ یاسایه‌كی ته‌واوكاری له‌ وێناو شێوه‌ و له‌ ته‌واوكاری پایه‌كانی پرۆژه‌ یاساكه‌ بۆ ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران كه‌ ناوی لێنراوه‌پێشنیاری ورده‌كاری یاسا.

شێواز‌ی دووه‌م :
كۆمه‌ڵێك له‌ ده‌نگه‌ری تایبه‌ت ده‌ستپێشخه‌ری ده‌كه‌ن له‌ پیشكه‌شكردنی پیشنیاری گه‌ل له‌ شێوازی بابه‌تێكی دیاریكراو یان بیرۆكه‌یه‌كی گشتی وه‌یان كێشه‌یه‌كی دیاریكراو پاشان داوا ده‌كه‌ن له‌ ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران بابه‌ته‌كه‌ ده‌خاته‌ ڕوو بۆ تێكرای گه‌ل كه‌ناو ده‌برێت به‌ پێشنیارێك به‌بێ ورده‌كاری یاسا.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ڕۆڵی گه‌ل كورتكراوه‌ته‌وه‌ له‌یه‌ك شێواز‌دا ، كه‌ئه‌ویش په‌یوه‌سته‌ به‌ ده‌نگدان ‌له‌سه‌رپرۆژه‌ی یاساكه‌ به‌ره‌زامه‌ندی بوون له‌سه‌ری یاخود ره‌تكردنه‌وه‌ی یاساكه‌ی كه‌ خراوه‌ته‌ ڕوو بۆ ئه‌وه‌ی ڕاپرسی بۆ ئه‌نجام بدرێت.
3)لێكچوون و جیاوازی له‌نێوان ڕاپرسی و شورا دا
(ئه‌نجوومه‌نی پرس و ڕاكردن)
(أ‌)خاڵی لێكچووی نێوان ڕاپرسی و شورا (ئه‌نجوومه‌نی پرس و ڕا ) :
له‌وه‌دایه‌ ، كه‌ هه‌ردووكیان وێنای خه‌سڵه‌ته‌گشیتیه‌كان ده‌كه‌ن و له‌وه‌ی كه‌ داوای ڕاو بۆچوون ده‌كرێت له‌ ئه‌هلی راوبۆچوون له‌سه‌ر ره‌و‌شێك له‌ره‌وشه‌ گشتییه‌كان .
(ب‌) جیاوازی له‌ نێوان ڕاپرسی و ئه‌نجومه‌نی پرس و ڕا (شورا):
بێگومان جیاوازیه‌كی زۆر هه‌یه‌ له‌نێوان ڕاپرسی و شورادا له‌ ڕووی ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌‌نگ ده‌ده‌ن، وله‌رووی بابه‌تی و سنوریی هه‌ریه‌كه‌یانه‌وه‌ به‌م شێوه‌یه‌:
(1)له‌ ڕووی ئه‌وانه‌ی بیروڕا ده‌ده‌ن:
ئه‌وانه‌ی ده‌نگ ده‌ده‌ن له‌ ڕاپرسیدا هه‌ر‌ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ تێكرای هه‌ڵبژاردنه‌كاندا به‌گویره‌ی یاسا مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌ وه‌ك مافێكی سیاسی ، به‌ گوێره‌ی سیسته‌می هه‌ڵبژاردنه‌گشتیه‌كان له‌ هه‌موو وڵاتانی دیمو‌كراتی دا به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ جۆره‌ مه‌رجێك هه‌بێت وه‌ك مه‌رجی ئاستی زانستی یان مه‌رجی بوونی سه‌رمایه‌، یان مه‌رجی ئه‌وه‌ی له‌ چینێكی دیاریكرابێت به‌و بیانوه‌ی ، كه‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ زۆر نزیكه‌ له‌ دیموكراتییه‌وه‌ .به‌ڵام ده‌نگده‌ر له‌ (مجلس شورا) ئه‌نجوومه‌نی پرس وڕا كه‌سانێكن كه‌ زیاتر ده‌نگ به‌چاره‌سه‌ری نه‌هێشیتنی ئاشوب و هه‌لبژارده‌ی چاره‌سه‌ریانه‌وه‌ن ، كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكێكی دیاریكراون بڕیارله‌بابه‌ته‌ گشتییه‌كان ده‌ده‌ن.
(2) له‌ڕووی بابه‌تی ده‌نگدانه‌وه‌:
بابه‌تی ده‌نگدان له‌ ڕاپرسیدا بابه‌تێكی گشتییه‌، ده‌بێت بڕیاری له‌باره‌وه‌ بدرێت له‌ هه‌ر بوارێكدا بێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی بڕیاره‌كانی پێشووتر له‌سه‌ر‌ئه‌و بابه‌ته‌ گشتییه‌ كاریگه‌ری هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌،حوكمه‌ ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌ مافێكی ده‌ستوری كه‌سانی تر پیشێل بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستور سه‌رچاوه‌ی ڕه‌وایه‌تیه‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا.
به‌ڵام بابه‌تی ده‌نگدان له‌ شورا ئه‌نجوومه‌نی پرس و ڕادا ته‌نها له‌و بابه‌تانه‌دا ده‌درێت ، كه‌ هیچ جۆره‌ ده‌قێكی بنبڕی له‌كتاب و سوونه‌تدا له‌سه‌ر نه‌هاتووه‌، ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ كه‌س ناتوانێت ڕاوبۆچوونی جیاوازبدات له‌سه‌ر بڕیاره‌كانی كتاب و سوونه‌ت وه‌ ده‌بێت موسڵمانان پابه‌ندبن به‌وه‌ی كه‌ له‌ ده‌قدا هاتووه‌.
(3) له‌ڕووی سنوری ده‌نگه‌وه‌ :
له‌ ڕاپرسیدا بۆ ده‌نگده‌ر نیه‌ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ی ره‌تكرده‌وه‌ وتوێژی له‌سه‌ر بكات یان راستكردنه‌وه‌ی تێدا بكات یان بڕگه‌یه‌ك زیاد یان كه‌م بكات وه‌ یان پێشنیاری چاره‌سه‌رێك بكات له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌.
به‌ڵام ده‌نگده‌ر له‌ شورادا بۆی هه‌یه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بكات له‌ بابه‌ته‌كه‌دا وه‌ گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بكات زیادو كه‌م له‌بابه‌ته‌كه‌دا بكات، راستكردنه‌وه‌ بكات یان ره‌خنه‌ له‌و بابه‌ته‌ بگرێت كه‌ خراوته‌ ڕوو وه‌ده‌توانێت پێشنیاری جێگره‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ بكات.

ڕیزبه‌ندی ڕاپرسی گه‌ل و جۆره‌كانی:
ده‌كرێت ریزبه‌ندی بۆ ڕاپرسی گه‌ل بكرێت، به‌ گوێره‌ی ئه‌و ئامانجه‌ی كه‌ ڕاپرسییه‌كه‌ی بۆ ئه‌نجام ده‌درێت له‌ زۆربه‌ی بواره‌كاندا له‌ پێناوی ئه‌وه‌ی بتوانین ئامانجه‌كه‌ بهێنینه‌ دی به‌ئاسانی و سوودی لێ وه‌ربگرین له‌ ڕێگه‌ی پرۆسه‌ی پێشبینیكراو،‌ پرانسیپه‌كانی ڕاپرسییه‌كه‌ جێگیر بكه‌ین، گرنگترین ریزبه‌ندی بۆ ڕاپرسی بریتییه‌ له‌ئه‌م ریزبه‌ندیانه‌ی خواره‌وه‌ :
یه‌كه‌م / ریزبه‌ندی ڕاپرسی به‌ گوێره‌ی كاتی به‌كارهێنانی ماف ،كه‌ئه‌م جۆرانه ده‌گرێته‌وه‌ :

1)ڕاپرسی پێش وه‌خت:
ده‌بێت ڕاپرسی پیش وه‌خت ئه‌نجام بدرێت وه‌ك ده‌ستپێشخه‌ریه‌كی راوێژكاری له‌لایه‌ن ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانه‌وه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا په‌رله‌مان وای ده‌بینێت به‌رله‌وه‌ی یاسایه‌كی گرنگ ده‌ربكات بۆچوونی گه‌ل بزانێت له‌سه‌ر بیرۆكه‌ی یاساكه‌له‌ ڕووی پرنسیپه‌وه‌ به‌ر له‌ گفتوگۆكردن له‌سه‌ر‌ یاساكه‌ و ده‌ر‌كردنی یاساكه، ئه‌گه‌ر گه‌ل به‌شێوه‌یه‌كی مه‌ده‌نی بیرۆكه‌ی یاساكه‌ی له‌ ڕاپرسیدا په‌سندكرد پاشان ده‌ری ده‌كات.
نموونه‌ی ئه‌و ده‌ستورانه‌ی كه‌له‌م جۆره‌ ڕاپرسیه‌دا وه‌ریگرتووه‌ دستوری كۆنی وڵاتی تونس كه‌ له‌ساڵی 1959ز ده‌رچووه‌ . له‌ به‌شی(47) دا به‌هۆی به‌سه‌رچوونی ماوه‌ی دیاریكراوه‌‌ ‌سه‌رۆك كۆماربه‌ده‌رله یاسادا ده‌توانێت بڕیاربدات ، كه‌ ڕاپرسی پرۆژه‌ یاسا په‌یوه‌سته‌ به‌په‌سه‌ندكردنی رێكه‌وتن نامه‌یه‌كی ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ لایه‌نێكی ده‌ولی یان چه‌ند ده‌وڵه‌تێك یان په‌یوه‌سته‌ به‌ ئازادییه‌كان ومافه‌كانی مرۆڤه‌ وه‌ یان به‌بابه‌تی باری كه‌سێتی وه‌ ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر بدرێت له‌لایه‌ن ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی گه‌له‌ له‌م باره‌دا ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌خرێته‌ ڕاپرسی نابێت ره‌تبكرێته‌وه‌.

2)ڕاپرسی پاش وه‌خت:
ئه‌م ڕاپرسی یه‌ ئه‌نجام ده‌درێت دوای دانانی پرۆژه‌ی یاسا و دانپیادانان به‌ پرۆژه‌ یاساكه‌دا له‌ رێگه‌ی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانه‌وه‌ به‌و پێیه‌ی ئه‌و پرۆژه‌ یاسایه‌ نابێت به‌یاسا و پابه‌ندی دروست ناكات تاوه‌كو ڕاپرسی له‌سه‌ر ئه‌نجام نه‌درێت له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌ په‌سه‌ند كرێت نابێت به‌یاسا و جێبه‌جێناكرێت.( )
هه‌ر‌له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ هه‌ندێك به‌ڕاپرسی په‌سه‌ندكردن ناوی ده‌به‌ن، ئه‌م جۆره‌ له ڕاپرسی زۆرێك له‌ ده‌ستوره‌كان پێیان وه‌ر‌گرتووه‌، كه‌له‌ناویاندا ده‌ستوری مه‌غریب له‌ ساڵی 1972ز به‌ گوێره‌ی فه‌سڵی(68). هه‌‌روه‌ها ده‌ستوری مه‌غریب له‌ ئێستادا كه‌ له‌ساڵی 1996ز ده‌رچووه‌ به‌ گوێره‌ی به‌شی (69) ده‌ڵێ: (للملك ان یستفتي شعبه بمقتضی ظهیر شریف في شان كل مشروع واقتراح قانون بعد أن یكون المشروع أوالاقتراح قد قری قراءه‌ جدیده‌، اللهم الا إذا كان نص المشروع أو اقتراح قد أقر أو رفض في كل من المجلسین بعد قرأءة جدیده‌ بأغلبیة‌ ثلثي الاعضاء الذین یتألف منهم ) ، وله‌به‌شی(70) ( نتائج الاستفتاء تلزم لجمیع) ، واته‌ مه‌لیك بۆی هه‌یه‌ ڕاپرسی ئه‌نجام بدات سه‌باره‌ت به‌ هه‌ر پرۆژه‌یه‌ك یان پێشنیاركردنی هه‌ر یاسایه‌ك دوای ئه‌وه‌ی ده‌بێت پرۆژه‌ یاساكه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی نوێی بۆ ده‌كرێت مه‌گه‌ر ته‌نها له‌كاتێكدا نه‌بێت ئه‌گه‌ر هاتوو ده‌قی پرۆژه‌ یاساكه‌ یان یاساپێشنیاركراوه‌كه‌، په‌سند كرا بێت یان ڕه‌تكرا بێته‌وه‌، له‌هه‌ردوو ئه‌نجوومه‌نه‌كه‌ دوای خوێندنه‌و‌ه‌ نوێیه‌كه‌ به‌ زۆرینه‌ی دووله‌سه‌ر سێی ئه‌ندامانی كه‌ئه‌و دوو ئه‌نجوومه‌نه‌ی لێپێكهاتووه‌ و، ‌له‌فه‌سلی(70) داده‌ڵێت:هه‌موو لایه‌ك ده‌بێت پابه‌ندبێت به‌ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌.
له‌ڕاستی دا ڕاپرسی پاش وه‌خت باشتره‌ له‌ ڕاپرسی پێش وه‌خت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گه‌ل ڕاپرسی له‌سه‌ر یاساكه‌ به‌ته‌واوی دارشتنه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌كات، واته‌ هیچ كه‌موكوڕیه‌ك له‌یاساكه‌دا نامێنێت، پاشان ڕاپرسی له‌سه‌ر ئه‌نجامده‌دات.
به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕاپرسییه‌ی كه‌ ته‌نها له‌سه‌ر پرنسیپ یان ئه‌وبیرۆكه‌ی یاساكه‌ به‌ته‌نها كه‌له‌راستیدا ڕاپرسی پیش وه‌خت هه‌ل ده‌ره‌خسێنێت بۆ ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران، گۆرانكاری له‌یاساكه‌دا بكه‌ن به‌ویستی خۆیان ، ئه‌مه‌ له‌وانه‌یه‌ پێچه‌وانه‌ی خواستی گه‌ل بێت له‌كاتێكدا یاری بكه‌ن به‌ دارشتن ورێكخستنی وشه‌كان و پاش و پیش كردنیان له‌كاتی ده‌رچوونی یاساكه‌دا به‌تایبه‌ت ئه‌مه‌ ده‌كرێت‌ زۆرینه‌ی گه‌ل زانیاری ئه‌وتۆییان نیه‌ له‌ڕووه‌ یاسایه‌كه‌وه‌ كه‌ بتوانن گوزارشته‌ یاساییه‌كان بكه‌ن و لێكی جیابكه‌نه‌وه‌ ، كه‌ بزانن ئه‌مه‌ له‌‌نێوان چوارچێوه‌ی مافه‌كانی دیموكراتی نیمچه‌ راسته‌وخۆ دایه‌ وپیاده‌ی ده‌كه‌ن ، به‌ڵام ڕاپرسی پێش وه‌خت ناتوانێت ببێت به‌ كۆتا( فلته‌ر) له‌ده‌ركردنی یاساكاندا وه‌به‌و‌پێیه‌ش ناتوانی رێگری بكات له‌ ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران له‌كاتی ده‌كردنی یاسادا پێچه‌وانه‌ی ئه‌و یاسا ده‌رنه‌كه‌ن كه‌ گه‌ل بڕیاری لێداوه‌ له‌ ڕاپرسیه‌كه‌دا.
هه‌ربۆیه‌ ڕاپرسی پاش وه‌خت به‌باشتر داده‌نرێت له‌به‌رئه‌وه‌ی پرۆژه‌ یاسا یان پێشنیاره‌یاساییه‌كان نابن به‌یاسا وه‌ ده‌رناچن سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌ دارێژرابێت، و ڕاپرسی گه‌لی له‌سه‌ر ئه‌نجام نه‌درێت پاش ئه‌وه‌ی ڕاپرسی له‌سه‌ر‌‌ئه‌نجام دراوگه‌ل ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر ده‌ربڕی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان ناتوانێت به‌هیچ جۆرێك ئه‌و داڕشتنه‌ یاسایه‌ بگۆرێت كه‌ گه‌ل ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر ده‌ر‌بڕیوه‌ له‌ ڕاپرسی گه‌لدا.
دووه‌م: ڕاپرسی به‌ گوێره‌ی پابه‌ندبونی ده‌سه‌ڵات
به‌ده‌رئه‌نجامه‌كانیه‌وه‌:

1)ئه‌و ڕاپرسیه‌یه‌‌ ، ده‌سه‌ڵات پابه‌ند ده‌كات به‌ئه‌نجامه‌كه‌یه‌وه‌:
ئه‌و ڕاپرسییه‌كه‌ ده‌سه‌ڵات پابه‌ند ده‌كات به‌به‌ره‌نجامه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ كاتێكدا ڕاپرسی ئه‌نجام ده‌درێت جا ڕاپرسیه‌كه‌ بۆ یاسادانان بێت یان بۆجیبه‌جێكردنی یاسایه‌ك( )، پێویسته‌ ڕاپرسیه‌كه‌ ئه‌نجام بدرێت له‌بارودۆخێكی دیاریكراودا، وه‌ یاخود په‌یوه‌ندی بابه‌تێكی دیاریكراوه‌وه‌ هه‌بێت ، به‌ زۆری ده‌رئه‌نجامی ئه‌م جۆره‌ ڕاپرسییه‌ ده‌سه‌ڵات پابه‌ند ده‌كات به‌جێبه‌جێكردنی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌وه‌، ‌ هه‌ندێك جار پێویست ده‌كات ڕاپرسی ئه‌نجام بدرێت به‌شێوه‌یه‌كی ناچاری له‌كاتێكدا په‌یوه‌ندی به‌بابه‌تێكه‌وه‌ هه‌بێت، كه‌ پێشتر بابه‌ته‌كه‌ ده‌ستنیشانكرا بێت، ئه‌وه‌ حاڵه‌تێكی ئاسایی یه‌ ، كه‌ ده‌بێت ئه‌و بابه‌ته‌ كه‌ ده‌ستنیشان ده‌كرێت گرنگیه‌كی بنه‌ره‌تی هه‌بێت له‌ڕووی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه .( ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ سویسرادا زۆر ڕووده‌دات).
له‌ زۆرێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كاندا ئه‌و هه‌موارانه‌ی كه‌ له‌ده‌ستوردا ئه‌نجام ده‌درێت له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسییه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت جۆری ڕاپرسییه‌كه‌ دڵنیایی ده‌دات به‌ گه‌ل، كه‌ ده‌وڵه‌ت پابه‌ند ده‌كات به‌ به‌رئه‌نجامی ڕاپرسی یه‌كه‌وه جگه‌له ‌و حاڵه‌ته‌ش هه‌ندێك جار ده‌بێت ئه‌م ڕاپرسییه‌ ئه‌نجام بدرێت له‌هه‌ندێ باردا كه‌ پێشتر دیاریكراوه‌، نموونه‌ له‌ سیسته‌می سه‌رۆكایه‌دا ،ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ده‌بێت ئه‌گه‌ر ناكۆكیه‌ك له‌سه‌ر بابه‌تێك هه‌بێت له‌نێوان سه‌رۆك و ده‌سه‌ڵاتی یاساداناندا و نه‌گه‌شتبن به‌ هیچ جۆره‌ رێكه‌وتنێك بۆ چاره‌سه‌ری ناكۆكیه‌كان ده‌بێت په‌نابه‌رنه‌به‌ر ئه‌نجامدانی ڕاپرسی پابه‌ندكردنی به‌گوێره‌ی ده‌ستوری وڵات یان هه‌ر یاسایه‌كی تر ، كه‌ پشتگیری ئه‌نجامدانی ڕاپرسی پابه‌ندكار بكات.

2) ڕاپرسی ڕاوێژكاری
مه‌به‌ست له‌م جۆره‌ ڕاپرسییه‌ ئه‌نجامدانیه‌تی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی گشتی وڵاته‌وه‌ بۆ راویژكردن به‌ گه‌ل له‌بابه‌تێك ، كه‌ ئایا ڕای گه‌ل چییه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ بكرێت یان نه‌كرێت، لێره‌دا ده‌وڵه‌ت مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ پابه‌ند نه‌بێت به‌ڕاو بۆچوونی گه‌له‌وه‌ یاخود پابه‌ند بێت واته‌ ده‌رئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌ هێزی پابه‌ندكردنی ده‌وڵه‌تی نیه‌ و، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت پابه‌ند نه‌بێت به‌ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌وه‌ هیچ جۆره‌ به‌رپرسیایه‌تیه‌ك له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت دروست ناكات .. لێره‌دا ده‌وڵه‌ت به‌ته‌نها مه‌به‌ستیه‌تی ڕاو بۆچوونی گه‌ل بزانێت له‌سه‌ر بابه‌تێك یان پرۆژه‌یاسایه‌ك به‌رله‌وه‌ی بنێردرێته‌به‌رده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان بۆئه‌وه‌ی بكرێت به‌یاسا، پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین كه‌ به‌رئه‌نجامی ڕاپرسی راوێژكاری نرخیكی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت نه‌ك هێزێكی یاسای بۆجێبه‌جێكردنی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌سه‌ڵات پێچه‌وانه‌ی ڕاو بۆچوونی گه‌ل ناوه‌ستێته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ڕووی كرداریه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌وانه‌یه‌ وه‌ستانی ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌وڵه‌تدا له‌ دژی راوبۆچوونی گه‌ل ببێته‌ هۆی تێكچوونی ئه‌وهاوسه‌نگییه‌ی كه‌ له‌نێوان دامه‌زراوه‌كانی سیسته‌می حكم دا هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌وڵاته‌ دیموكراتیه‌كان، ‌له‌ڕاپرسی راوێژكاری كه‌له‌نه‌رویژ دا له‌ساڵی 1972ز ده‌سه‌ڵاتی نه‌رویژ په‌نای بۆ بردو ئه‌نجامی دابۆ ڕاوێژكردن به‌گه‌ل كه‌ئایا نه‌رویژ بچێته‌ ناو بازاری ئه‌وروپایی هاوبه‌ش یان نا، ئه‌نجامی ڕاپرسیه‌كه‌ زۆرینه‌ی به‌(نه‌خێر) بوو واته‌ گه‌لی نه‌رویژ ره‌تیكرده‌وه‌ بچێته‌ ناو بازاری هاوبه‌شی ئه‌وروپاوه‌ به‌ڵام ده‌وڵه‌ت هه‌رسووربوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بچێته‌ بازاری هاوبه‌شی ئه‌وروپا، گۆرانكاری گه‌وره‌ له‌بارودۆخی سیاسی پارته‌كاندا روویدا و ریزبه‌ندی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ سیاسیه‌كان تێكچوو ، پارتی ده‌سه‌ڵاتدار نه‌یتوانی جارێكی تر ده‌سه‌ڵات بگرێته‌وه‌ ده‌ست.
ڕاپرسی راوێژكاری ته‌نها بۆده‌ستكه‌وتنی زانیاری نیه‌ له‌سه‌ر راوبۆچوونی گه‌ل به‌رله‌وه‌ی هه‌رهه‌نگاوێكی تایبه‌ت بنرێت بۆ ئه‌نجامدانی به‌و پێیه‌ی ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی هێزی پابه‌ندكردنی نیه‌ بۆ ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ ئه‌نجامیداوه‌ به‌ڵكو لایه‌نی ئه‌نجامده‌ر‌ی ئه‌م ڕاپرسییه‌ ئازادی ته‌واوی هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌رئه‌نجامی بڕیاردان له‌ ده‌ستوردا دیاری ده‌كرێت.
ڕاپرسی ساڵی (1914)ی وڵاتی ئوسترالیا ئه‌نجامیدا بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئایا ده‌وڵه‌ت به‌هۆی شه‌ڕ‌ی یه‌كه‌می جیهانیه‌وه‌ خزمه‌تی سه‌ربازی به‌زۆردابنێت یان نه‌خێر.. و ڕاپرسی راوێژكاری له‌ به‌لژیكا ئه‌نجام درا تایبه‌ت به‌وه‌ی ئایا مه‌لیك(لیۆپۆلدی سێیه‌م (LepoldIII)دابنرێته‌وه‌ به‌مه‌لیك یان نا، كه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ده‌سته‌ی ده‌ستورییه‌وه‌ ئه‌نجامدرا، هه‌ندێك وای ده‌بینین ڕاپرسی راوێژكاری ڕووكارێكی نیه‌ له‌ رووكاره‌كانی دیموكراتی نیمچه‌ راسته‌وخۆ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هۆكارێك نیه‌ له‌هۆكاره‌كانی چاودێری گه‌ل به‌سه‌ر كاره‌كانی نوێنه‌رانی گه‌ل له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نوێنه‌ران پابه‌ند نین به‌وه‌ی كار به‌راوبۆچوونه‌كانی گه‌ل بكه‌ن ، له‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسییه‌دا به‌ گوێره‌ی ده‌ستور.
به‌شی زۆر له‌ زانایانی بواری ده‌ستوری پێچه‌وانه‌ی ڕای یه‌كه‌من وای بۆ ده‌چن ڕاپرسی راویژكاری رووكارێكه‌ له‌ رووكاره‌كانی دیموكراتی نیمچه‌ راسته‌وخۆ،له‌به‌ر ئه‌وه‌ی راسته‌ به‌ گوێره‌ی ده‌ستورئه‌ولایه‌نه‌ی ئه‌م جۆره‌ ڕاپرسییه‌ ئه‌نجام ده‌دات پابه‌ند نیه‌ به‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌نجامه‌كه‌ی، به‌ڵام له‌واقیع دا ئه‌و لایه‌نه‌ی ئه‌نجامی ده‌دات ده‌بێت پابه‌ند بێت به‌ده‌رئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی راویژ به‌گه‌ل ڕاپرسییه‌كی پابه‌ندكاره‌ په‌سه‌ند نیه‌ نوێنه‌رانی گه‌ل كه‌له‌ بری گه‌لن پێچه‌وانه‌ی ڕاوبۆچوونی گه‌ل بڕیار بده‌ن.
ڕای په‌سه‌ند ڕای زۆرینه‌ی زانایانه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕاپرسی وێنای ئیراده‌ی گه‌ل ده‌كات، ده‌رچوون له‌ ئیراده‌ی گه‌ل و كارنه‌كردن به‌ئیراده‌ی گه‌ل واتای ده‌رچوون له‌ سه‌روه‌ری ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قینه‌. ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ دیموكراتیه‌ت یه‌كناگرێته‌وه‌، مه‌به‌ست لێی ده‌سه‌ڵاتی گه‌له‌، ئینجا بۆیه‌ ناكرێت ده‌ربچێت له‌وئیراده‌یه‌ به‌تایبه‌تی له‌ ده‌وڵه‌ته‌دیموكراتییه‌كاندا .
‌ لێره‌دا ڕاپرسی پابه‌نده‌كا‌ر گرنگی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ گه‌ل وه‌ هه‌رنا بۆ ده‌وڵه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ ڕاپرسییه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی هێزی پابه‌ندكردنی لایه‌نی په‌یوه‌ندی داری تێدایه‌ جا چ لایه‌نی یاسادانان بێت یان لایه‌نی جێبه‌جێكرد. به‌ڵام ڕاپرسی راویژكاری گرنگی نیه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ ته‌نها ده‌بێته‌ هۆی به‌فێرۆدانی توانای ماددی ومه‌عنه‌وی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یەکخستنی هێزە چەكدارەكان و راوبۆچوونە جیاوازەكان

بانگەشە و داواكارییەكان بۆ یەكخستنی هێزە چەكدارەكانی عیراق، لەلایەن هەندێكەوە ...