سەرەکی » دۆسێ » راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گەلان

راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گەلان

بەشی چوارەم

سێیه‌م : ڕاپرسی به‌گوێره‌ی پێویستبوونی ‌ ئه‌نجامدانی:
ئه‌م جۆرانه‌ی لای خواره‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌:

1)ڕاپرسی ناچـــاری:
ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی له‌ ده‌ستوردا ده‌قی له‌سه‌ر هاتووه‌ و به‌گوێره‌ی ئه‌و ده‌قه‌ ده‌ستوریه‌ پێویست ده‌كات ئه‌نجام بدرێت به‌رله‌وه‌ی هه‌ستیت به‌كارێكی دیاریكراو، ئه‌مه‌ش له‌ڕێگه‌ی ناچاركردنی ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌ت كه‌(ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان، یان ده‌سه‌ڵاتی جێ به‌جێكردن، ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ستن به‌ئه‌نجامدانی ڕاپرسی له‌سه‌ر بابه‌تێكی دیاریكراوبه‌رله‌ جێبه‌جێكردنی، لێره‌دا ده‌ستور هیچ جۆره‌ رێگایه‌كی له‌به‌رده‌ستی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران نه‌هێشتۆته‌وه‌ به‌گوێره‌ی ده‌قی ده‌ستوری ده‌بێت هه‌ستن به‌ئه‌نجامدانی ڕاپرسی .
له‌ هه‌ردوو حاڵه‌تی ناره‌زای گه‌ل و پێشنیاری گه‌لدا ڕووده‌دات، له‌كاتی ده‌ربڕینی ناره‌زایی گه‌ل ئه‌و یاسایه‌ی ناڕه‌زایی گه‌لی له‌سه‌ره‌ جێبه‌جیكردنی ڕاده‌گیرێت تاوه‌كو ئه‌و كاته‌ی كه‌ ڕاپرسی گه‌لی له‌سه‌رئه‌نجام ده‌درێت و ڕاپرسی به‌شێوه‌یه‌كی ناچاری ده‌بێت ئه‌نجام بدرێت بۆ وه‌رگرتنی ڕاوبۆچوونی كۆتایی گه‌ل له‌سه‌ر راگرتن یاخود جێبه‌جێكردنی ئه‌و یاسایه‌، هه‌مان ڕێكار جێبه‌جێده‌كرێت له‌ حاڵه‌تی پیشنیاری گه‌ل بۆدانانی یاسایه‌ك یان جێ به‌جێكردنی یاسایه‌ك به‌و پێیه‌ی به‌رئه‌نجامی ڕاپرسی هێزی پابه‌ندكردنی ده‌سه‌ڵاتی هه‌یه‌ به‌جێبه‌جێكردنی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌ كه‌ ئه‌نجام ده‌درێت بۆ ئه‌و پێشنیاره‌ی گه‌ل.
بۆنموونه ‌ده‌ستوری پێشوی میسر له‌ ساڵی 1971 به‌م جۆره‌ ڕاپرسی وه‌رگرتووه‌ له‌ پێنج حاڵه‌تدا كه‌ئه‌مانه‌ن :
1)به‌ گوێره‌ی ماده‌ی(74) ده‌بێت رێكاری خێرا بگیرێته‌ به‌ر بۆئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی بارودۆخی مه‌ترسیدار.
2)به‌گوێره‌ی ماده‌ی (76) ده‌بێت ڕاپرسی ئه‌نجام بدریت بۆ به‌ربژێری سه‌رۆكایه‌تی كۆمار.
3)به‌ گوێره‌ی ماده‌ی(126) ده‌بێت ڕاپرسی ئه‌نجام بدرێت بۆ هه‌ڵوشانه‌وه‌ی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی گه‌ل.
4)به‌ گوێره‌ی ماده‌(189) ده‌بێت ڕاپرسی ئه‌نجام بدرێت بۆ هه‌موواركردنه‌وه‌ی ده‌ستور.
5) به‌ گوێره‌ی ماده‌(139) ده‌بێت ڕاپرسی ئه‌نجام بدرێت بۆ په‌سه‌ندكردنی ده‌ستور له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌.

-2 ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌:
له‌ ده‌ستوره‌دا ئه‌نجامدانی ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی راوه‌ستاوه‌ له‌سه‌ر ئیراده‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌وڵه‌تدا یان ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی دیاریده‌كات، كه‌ ئه‌نجام بدرێت، ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی به‌یاسا دیاری نه‌كراوه‌ به‌ڵام ده‌كرێت ده‌سه‌ڵات هه‌ستێت به‌ئه‌نجامدانی هیچ ده‌قێكی یاسایی رێگه‌ له‌ئه‌نجامدانی ناگرێت،و له‌هه‌ندێك بارودۆخدا له‌لایه‌ن لایه‌نی جیاجیاوه‌ ئه‌نجام ده‌درێت و مه‌رج نیه‌ ته‌نها ده‌سه‌ڵات ئه‌نجامی بدات،بۆیه‌ ده‌كرێت لایه‌نی ئه‌نجامده‌ری ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی پابه‌ند بێت به‌ جێبه‌جیكردنی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌وه‌ ده‌شكرێت پابه‌ند نه‌بێت به‌ئه‌نجامه‌كانییه‌وه‌.
ده‌سه‌ڵات ده‌كرێت بڕیاری ئه‌نجامدانی ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌‌ بدات، به‌ڵام ئه‌م ڕاپرسیه‌ ده‌بێت به‌ده‌ربێت له‌بابه‌تێكی گرنگی بنه‌ره‌تی سیاسی، له‌وانه‌یه‌ هه‌ستان به‌ئه‌نجامدانی ئه‌م ڕاپرسییه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ به‌هۆی پاڵه‌په‌ستۆی گه‌له‌وه‌ بێت له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی، یاخود ئه‌نجامدانی ڕاپرسی هه‌ڵبژێردرێت به‌هۆی دابه‌شبوونی ڕاو بۆچوونی جیاواز له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ی ناكۆكی له‌سه‌ر دروست ده‌بێت. وه‌ هه‌ندێكجار ده‌سه‌ڵاتی وڵاتانی ئه‌وروپا راده‌كێشرا بۆ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بۆبابه‌تی به‌جێگه‌یاندنی به‌رنامه‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروپا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ندێك بارودۆخدا داوای ڕاپرسی یه‌ك ده‌كرێت كه‌ئه‌نجامه‌كه‌ی هێزی پابه‌ندكردنی لایه‌نی ئه‌نجامده‌ری ڕاپرسییه‌كه‌ی تێدا بێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ستی ده‌كه‌ن به‌ هه‌مواری ده‌ستووره‌وه‌ له‌وڵاتدا.
ئه‌نجامدانی ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه ‌(الاختیاری) هێزی پابه‌ندكردنی نیه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌نجامه‌كه‌ی له‌ڕووی یاساییه‌وه‌، به‌ڵام قورسه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م ڕاپرسییه‌ قبوڵ نه‌كات له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵات. وه‌له‌هه‌ندێك وڵاتدا ده‌كرێت په‌رله‌مان یان كه‌مینه‌یه‌كی په‌ر‌له‌مانیی داوای ئه‌نجامدانی ئه‌م ڕاپرسییه‌ بكات.
جۆرێكی دی له‌ ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ به‌دیده‌كرێت كه‌ ئاماژه‌ی بۆده‌كه‌ین، ئه‌ویش ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بۆره‌تكردنه‌وه‌یه‌، ڕاپرسی ئه‌نجام ده‌درێت بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی له‌كاتێكدا هاوڵاتیان فشار دروست بكه‌ن بۆ ده‌نگدان له‌سه‌ر یاسایه‌كی نوێ، ئه‌مه‌ش به‌ئه‌نجامدانی گفتوگۆو شیكردنه‌وه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌ و كه‌به‌كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌و یاسا‌ نوێیه‌.
له‌هه‌ندێك وڵاتدا ده‌كرێت ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ ئه‌نجام بدرێت بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی یاسایه‌ك كه‌ ده‌رچووه‌، ئه‌گه‌ر نه‌توانرا له‌ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران به‌ده‌نگدان ره‌تبكرێته‌وه‌، یان ده‌رده‌كرێت له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و ڕاپرسییه‌ی ئه‌نجامدراوه‌، یاساكه‌ره‌تبكرێته‌وه‌ یان هه‌مواركردنه‌وه‌ی تێدا ئه‌نجام بدرێت.
نموونه‌ ژماره‌یه‌ك یاسای ره‌تكردنه‌وه‌له‌وانه:ڕاپرسی ئا‌ره‌زوومه‌ندانه‌ی گه‌لی سویسرا له‌ ساڵی 1978، سه‌باره‌ت به‌ پێشنیاری دروستكردنی هێزێكی پۆلیسی فیدرالی،بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی خۆپیشا‌نده‌ران له‌كاتی ئه‌نجامدانی كاری تێكده‌رانه‌دا، كه‌ تێیدا گه‌ل پێكهێنانی ئه‌و هێزه‌ی پۆلیسی ره‌تكردووه‌ته‌وه‌ و پێكنه‌هێنرا.
ده‌كرێت بڵێین ڕاپرسی ناچاری واسه‌یرده‌كرێت به‌شێكه ‌له‌ رێكاره‌ یاساییه‌كان له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م ڕاپرسییه‌ له‌چوارچێوه‌ی یاسادا ڕێكخراوه‌ به‌تایبه‌ت یاسا ده‌ستوریه‌كان چونكه‌ له‌ هه‌ر ده‌قێكی ده‌ستوری دا ئاماژه‌ی بۆكرا بێت ده‌بێت وه‌ك خۆی جێبه‌جێبكرێت و ئه‌نجامه‌كانیشی په‌سه‌ند و جێبه‌جێبكرێت، هێزی جێ به‌جێكردنی هه‌یه‌ به‌ گوێره‌ی یاسا. به‌ڵام ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ هه‌ل ده‌ڕه‌خسێنێت بۆ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان یان ده‌سه‌ڵاتی جێ به‌جێكردن ‌ئه‌نجامی ڕاپرسیه‌كه‌ پشتگوێ بخات و، جێ به‌جێ نه‌كات و، یاخود ئه‌نجامه‌كه‌ی هێزی پابه‌ندكردنی ده‌سه‌ڵاتی نیه‌ بۆ جێ به‌جێكردن.

چواره‌م : ڕاپرسی به‌ گوێره‌ی گشتگیری پێشنیاره‌كان

1)ڕاپرسی گشتی:
ده‌كرێت ڕاپرسی گشتی پێناسه‌ بكه‌ین له‌به‌ر رۆشنایی هه‌ڵبژاردنه‌گشتییه‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌موو هاوڵاتیه‌ك به‌شداری ده‌كه‌ن له‌ ده‌نگدانه‌ گشتییه‌كاندا له‌ڕووی بابه‌تیه‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی مه‌رجی هه‌بێت كه‌ ده‌بێت گروپێكی فێركاری یان رێژه‌یه‌كی دیاریكراو له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌وڵه‌مه‌ندی یان به‌شداریكردنی گروپێك كه‌سه‌ربه‌ میراتگرێكی دیاریكراوبن به‌ڵام مه‌رجه‌كانی تر نابێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی سیفاته‌ ‌گشتییه‌كان لاواز بكاته‌وه‌ ‌ جا په‌یوه‌ندی به‌ ته‌مه‌نه‌وه‌‌ هه‌بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌مترین ته‌مه‌ن كه‌ بۆی هه‌بێت به‌شداری ده‌نگدان بكات دیاری بكرێت،‌ یان دیاریكردنی ره‌گه‌ز وه‌ك ئه‌وه‌ی مه‌رجێكی تێدا بێت كه‌ بڵێت ده‌نگدان به‌ته‌نها بۆ نێر‌ ومێ بۆی نیه‌ ده‌نگ بدات، یاخود هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ مه‌ر‌جێكی تێدا بێت بڵێت مه‌رجه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌نگده‌دات نابێت هیچ جۆره‌ گرفتێكی عه‌قڵی‌ هه‌بێت وه‌ك شێتی و هه‌مووبابه‌ته‌كانی كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌بیرو هۆشی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌‌، ‌یان مه‌رجێكی دانابێت كه‌په‌یوه‌ندی به‌ شه‌ره‌فه‌وه‌ بێت، له‌مه‌رجه‌كه‌دا بڵێت نابێت ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌كان بكه‌ن‌ ‌ تاوانێكیان ئه‌نجامداوه‌ و بووه‌ته‌ ‌هۆی زڕاندن و له‌كه‌داركردنی ئه‌و كه‌سه‌ له‌ڕووی شه‌ره‌فه‌وه‌ به‌هیچ جۆرێك دادگا ئیعتباری بۆ نه‌گێراوه‌ته‌وه‌.
له‌ژێر ڕۆشنایی ئه‌و پێناسانه‌ی كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌گشتییه‌كان كرا ده‌توانین گوزارشت له‌ ڕاپرسی گشتی بكه‌ین به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ :
ڕاپرسی گشتی: كه‌ له‌ئێستادا په‌یڕه‌وده‌كرێت له‌ناو هه‌موو میلله‌تاندا كه‌سیسته‌می ڕاپرسی گه‌ل په‌یره‌وده‌كرێت له‌سه‌رده‌می پێشكه‌وتندا هه‌مان ئه‌و پێناسانه‌ی هه‌یه‌، كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه گشتییه‌كان كراوه‌، هه‌ندێك له‌ زانایان وایده‌بینن، كه‌ مه‌رجی خوێندنه‌وه‌ و نوسین و،‌ بێ به‌شكردنی نه‌خوێنده‌وارله‌ ده‌نگدان ناكه‌وێته‌ نێوچوارچێوه‌ی مه‌رجی فێربوون یان نابێت به‌ده‌نگدانێكی كۆتكراو، به‌ڵكو ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ مه‌رجی رێكخستنی به‌ته‌نها وه‌ك مه‌رجی ته‌مه‌ن و ره‌گه‌زو عه‌قڵ و شه‌ره‌ف، هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانینی خوێندنه‌وه‌ ونوسین له‌وانه‌یه‌ ببێته‌هۆی جێگیربوونی هه‌سته‌وه‌ری شه‌شه‌م له‌كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا بۆ دروستبوونی ڕای گشتی هه‌روه‌ك زانایان ده‌ڵێن، ئه‌رێنه‌كانی ده‌نگدانی گشتی نزیكمان ده‌كاته‌وه‌ له‌زانیارییه‌كانی گه‌ل و له‌دروستبوونی ڕای گشتی دا بۆیه‌ هه‌ڵبژاردنه‌گشییه‌كان چ ڕاپرسی بێت یان هه‌ڵبژاردن وه‌ك هۆكارێك له‌ هۆكاره‌كانی پێگه‌یشتن و تێ گه‌یشتنی هاوڵاتیان سه‌یرده‌كرێت له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌و گیانی گرنگیدان لای هاوڵاتیان دروستده‌كات و له‌وبابه‌تانه‌ی، كه‌ په‌یوه‌ندی به‌كاروباری گشتییه‌وه‌ هه‌یه‌.

2) ڕاپرسی كۆت وبه‌ندكراو(مه‌رجدار):
ده‌كرێت پێناسه‌ی ڕاپرسی كۆتكراو بكه‌ین به‌وه‌ی كه‌مه‌رجی لێهاتوویی زانستی، وه‌یان مه‌رجی سه‌روه‌ت وسامانی دیاریكراوه‌ یان مه‌رجی ئه‌وه‌ی سه‌ربه‌بنه‌ماڵه‌یه‌كی دیاریكراو له‌ناو ده‌نگده‌راندا له‌بابه‌تی ڕاپرسی یه‌كه‌دا، ‌هه‌روه‌ها به‌زیادكردنی مه‌رجی رێكخستنی په‌یوه‌ندیداربه‌ته‌مه‌ن و ره‌گه‌ز یان عه‌قڵ وه‌یان شه‌ره‌ف، بوونی مه‌رجی رێژه‌یه‌كی دیاریكراو له‌سه‌روه‌ت و سامان له‌گه‌ڵ بوونی مه‌رجی سه‌ربه‌چینێكی دیاریكراو یان گروپێكی دیاریكراوله‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م دوومه‌رجه‌ ده‌لیلی دڵنیاكه‌ره‌وه‌ نیه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌كاروباری گشتی له‌ وڵاتدا، هاوڵاتی هه‌ژار و كه‌م ده‌رامه‌ت ده‌زانێت و ده‌توانێت پیاده‌ی مافی سیاسی و ره‌وشی ده‌سه‌ڵاتداری بكات وه‌ك له‌هاوڵاتی خاوه‌ن سه‌روه‌ت سامان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان، هه‌ردوو مه‌رجه‌كه‌‌ پێچه‌وانه‌ی دادپه‌روه‌ریه‌ و له‌گه‌ڵ گیانی پێشكه‌وتن وسه‌رده‌مدا ناگونجێت، زانایانی بواری سیاسی و یاسایی ئاماژه‌یان پێكردووه‌ ده‌ڵێن سوودی ده‌نگدانی مه‌رجدار به‌مه‌رجی بوونی ئاستی زانستی بۆناسینی كاروباری كۆمه‌ڵگا به‌هۆی ئه‌وه‌ی بزانێت باشترین جۆری ركه‌به‌رایه‌تی دروست بكات، وه‌ باشترین ئه‌نجام له‌به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵگا به‌دی بهێنێت.
پێنجه‌م: ڕاپرسی له‌ ڕووی بابه‌ت وئامانجه‌وه‌:
بابه‌ت و ئامانجی ڕاپرسییه‌كه‌ ده‌كرێت به‌چه‌ند به‌شێكه‌وه‌ كه‌ئه‌مانه‌ی لای خواره‌وه‌ن:

یه‌كه‌م: ڕاپرسی ده‌ستوری :
ئه‌و جۆره‌ ڕاپرسیه‌یه‌ كه‌ ئه‌نجام ده‌درێت،بۆپه‌سه‌ندكردنی پرۆژه‌ یاسایه‌كی ده‌ستوری وڵات یاخود راستكردنه‌وه‌ی هه‌له‌یه‌ك كه‌ له‌دستوردا هاتووه‌، ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا ده‌بێت كه‌ ده‌ستوره‌كه‌ دانرابێت، بێگومان گه‌ل له‌و ڕاپرسییه‌دابڕیارده‌دات به‌په‌سه‌نكردنی یان ره‌تكردنه‌وه‌ی بۆ پرۆژه‌یاسای ده‌ستوره‌كه‌، یاخود بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ی پرۆژه یاسای ده‌ستووره‌كه‌. لێره‌وه‌ بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ڕاپرسی بۆ ده‌ستور ده‌بێت به‌دوو به‌ش كه‌ئه‌مانه‌ن :

1) ڕاپرسی بنیاتنانی ده‌ستور.
1)ڕاپرسی بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستور‌.
لێره‌دا باسێكی كورت له‌سه‌ر هه‌ردوو جۆره‌كه‌ ‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ین ونمونه‌ی پێویستیان بۆ ده‌هێنینه‌وه‌ .
ڕاپرسی بنیاتنان:
ڕاپرسی بنیاتنان ؛ بریتییه‌له‌ خستنه‌ڕووی پرۆژه‌یه‌كی یاسایی ده‌ستوری نوێی وڵات بۆ به‌رده‌ستی گه‌ل، به‌واتای ئه‌وه‌ی كه‌گه‌ل به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ به‌شداری ده‌كات له‌دانانی ده‌ستوری نوێی وڵات به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا كێ ئه‌م پرۆژه‌ی یاسای ده‌ستوری ئاماده‌كردووه‌، ئینجا چ له‌ ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی بنیادنانه‌وه‌ ئه‌م ده‌ستوره‌ دانرا بێت یاخود له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و لیژنه‌ حكومیانه‌ی كه‌ حكو‌مه‌ت دیاریكردوون بۆ دانانی ده‌ستوره‌كه‌ .
له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ردوو رێگه‌كه‌ یه‌ك ئامانجی هه‌یه‌،‌ له‌ئه‌نجامدا گه‌ل ئه‌و لایه‌نه‌یه‌‌ بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌دات له‌سه‌رئه‌و پرۆژه‌یاساده‌ستورییانه‌ به‌په‌سه‌ندكردنی پرۆژه‌ یاسای ده‌ستوره‌كه‌ یاخود به‌ڕه‌تكردنه‌وه‌ی پرۆژه‌ی ده‌ستوره‌كه‌، ئه‌گه‌رهاتوو گه‌ل پرۆژه‌ یاسای ده‌ستورییه‌كه‌ی په‌سندكردئه‌وا سیفه‌تی یاسایی وه‌رده‌گرێت و ده‌بێت به‌دستورێكی پابه‌ندكراو بۆ ووڵات، به‌ڵام ئه‌كه‌ر هاتووه گه‌ل پرۆژه‌ یاساده‌ستورییه‌كه‌ی ره‌تكرده‌وه‌، ئه‌وكاته‌ سیفه‌تی یاسایی ده‌ستوری نابێت و وه‌لا ده‌خرێت و هیچ جۆره‌ كاریگه‌رییه‌ك دروست ناكات وه‌كو یاسای ده‌ستوری له‌وڵاتدا، ئه‌م رێگایه‌ زۆرترین په‌یره‌وی لێ ده‌كرێت له‌و‌ وڵاتانه‌ی كه‌ دیموكراتین بۆ دانانی ده‌ستوری هه‌میشه‌یی وڵاته‌كه‌یان،چونكه‌ ئیراده‌ی گه‌ل تاكه‌ هۆكاری كاریگه‌ره‌ له‌ده‌ركه‌وتن و هێنانه‌دی ئه‌م پرۆسه‌یه‌.
نموونه‌ی ئه‌و ده‌ستورانه له‌1851 فه‌رنسا كه‌ پرۆژه‌ یاسای ده‌ستوری ئه‌و كاته‌یان داناو پرانسیپه‌ بنه‌ره‌تیه‌كانی ناپلیۆنیان خسته‌ ناوده‌ستوره‌كه‌یانه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌نجامدانی ڕاپرسی .
له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌ په‌سه‌ندكرا، و‌ده‌‌ستوری میسر كه‌له‌ ساڵی1956 دانرا حكومه‌تی میسری لیژنه‌ی حكومی پێكهێنا بۆ دانانی پرۆژه‌ یاسای ده‌ستوری پاشان ئه‌و پرۆژه‌یاسا ده‌ستورییه‌ خرایه‌ به‌رده‌ستی گه‌ل و ڕاپرسی بۆ ئه‌نجامداو ئه‌نجامه‌كه‌ی په‌سه‌ندكردی پرۆژه‌ یاسا ده‌ستوریه‌كه‌ بوو له‌ئه‌نجامدانی بوو به‌ده‌ستوری میسر،ده‌ستوری عێراق له‌ 2005 له‌پاش ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بوو به‌ده‌ستوری په‌سه‌ندكراو.

ڕاپرسی هه‌مواركردنه‌وه‌:
ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕاپرسی له‌ هه‌ندێك له‌ده‌ستوره‌كاندا ده‌ق له‌سه‌رئه‌نجامدانی هاتووه‌بۆ راستكردنه‌وه‌ی ئه‌حكامه‌كانی، وه‌ یاخود بابه‌تی ڕاپرسی كروتكراوه‌ته‌وه‌ له‌راستكردنه‌وه‌ی به‌ندێكی ده‌ستور ئه‌نجامدانی ڕاپرسی راستكردنه‌وه‌ی كردوه‌ به‌ناچاری و ده‌بێت ئه‌نجام بدرێت له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات راده‌سپێردرێ به‌ده‌قی ده‌ستوری كه‌ ده‌بێت ڕاپرسی ئه‌نجام بدرێت بۆ راستكردنه‌وه‌ی‌ ‌‌به‌نده‌ ده‌ستورییه‌كه‌و ده‌سه‌ڵات له‌م بارودۆخه‌دا هیچ بژارده‌یه‌كی تری له‌به‌ر ده‌ستدانیه‌.
به‌ڵام له‌هه‌ندێك له‌ ده‌ستوره‌كانی تردا ڕه‌گه‌زی‌ ناچاركردن نیه‌ به‌و پێیه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆ راستكردنه‌وه‌ جێهێڵراوه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌تمه‌ند، ئه‌گه‌ر به‌پێویستی بزانێت هه‌ستێت به‌ئه‌نجامدانی ڕاپرسی بۆ راستكردنه‌وه‌ی ماده‌ده‌ستورییه‌كه‌ یاخود ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌تمه‌نده‌ ڕێگایه‌كی تر بگرێته‌وه‌ بۆ راستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ ده‌ستورییه‌كه‌، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م ڕێگایه‌ ناوی لێنراوه‌ ڕاپرسی راستكردنه‌وه ئاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌، وه‌ ده‌كرێت ڕاپرسی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بێت له‌لایه‌ن سه‌رۆكی وڵاته‌وه‌ یان ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانه‌وه‌، یان له‌لایه‌ن هاوڵاتیانه‌وه‌.
هه‌روه‌ك له‌ ده‌ستوری نه‌مسا دا هاتووه‌كه ‌له‌ 1920 ده‌رچووه‌ له‌ماده‌ی(44) به‌وپێیه‌ی كه‌ ده‌ڵێت:(بأن كل تعدیل دستوری یقره البرلمان الاتحادی یعرض علی الاستفتا‌ء الشعبی قبل إصداره إذا طلب ثلاث أعضاء البرلمان ذلك). واته‌ هه‌موو راستكردنه‌وه‌یه‌كی ده‌ستوری په‌رله‌مانی یه‌كگرتوو‌ بڕیاری لێده‌دات كه‌ بخرێته‌‌به‌رده‌می گه‌ل بۆ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی به‌رله‌ده‌رچوونی ئه‌گه‌ر سێ ئه‌ندام په‌رله‌مان داوای ئه‌وه‌ بكات . ‌

دووه‌م: ڕاپرسی یاسادانان:
مه‌به‌ست لێی خستنه‌ڕووی پرۆژه‌یه‌كی یاسایی بۆبه‌رده‌ستی ده‌نگده‌ران بۆ ئه‌وه‌ی بڕیاری لێ بده‌ن به‌وه‌ی كه‌ په‌سه‌ندی ده‌كه‌ن یان ره‌تیده‌كه‌نه‌وه‌، جا له‌وانه‌یه‌ ئه‌و پرۆژه‌ یاسایه‌ پێكهاتبێ له‌ده‌قێكی یاسایی یان زیاتر، كه‌ زانایان دابه‌شیان كردووه‌ به‌ دووبه‌شه‌وه‌، ئه‌وانیش ڕاپرسی مۆڵه‌ت وه‌رگرتن، ئایا گه‌ل مۆڵه‌ت ده‌دات پرۆژه‌ یاساكه‌ ده‌ربكرێت یان نا، و‌ ڕاپرسی په‌سه‌ندكردن یاخود ره‌تكردنه‌وه‌،له‌یه‌كه‌میاندا ده‌سه‌ڵات له‌ ڕووی پرنسیپه‌وه‌ مۆڵه‌ت له‌ ده‌نگده‌ران وه‌رده‌گرێت كه‌ ته‌نها بیرۆكه‌ی پرۆژه‌ یاساكه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌ستی گه‌ل بۆ په‌سه‌ندكردن یاخود ره‌تكردنه‌وه‌ی، ئه‌مه‌ش هه‌روه‌ك ئه‌و رێكارانه‌ وایه‌له‌ ڕاپرسی پێشوه‌خت ئه‌نجام ده‌درا ته‌نها جیاوازییان ئه‌وه‌یه‌ ڕاپرسی مۆڵه‌ت وه‌رگرتن له‌ بواری یاسایی دا ئه‌نجام ده‌درێت به‌ڵام ڕاپرسی پێش وه‌خت له‌زۆربه‌ی بواره‌كاندا ئه‌نجام ده‌درێت به‌ نمونه‌ له‌بواری سیاسی دا به‌ڵام ڕاپرسی په‌سه‌ندكردن له‌كاتێكدا ده‌خرێته‌ به‌رده‌ستی گه‌ل كه‌ پرۆژه‌ یاسایه‌ك ئاماده‌كراوه‌ و دارشتنی بۆكراوه‌ و سیاغه‌ی كۆتایشی بۆكراوه‌و ته‌نها ماوه‌ له‌سه‌ر ڕاپرسیه‌كه‌ ؛ ئایا گه‌ل په‌سه‌ندی ده‌كات یان ره‌تیده‌كاته‌وه‌ له‌حاڵه‌تی په‌سه‌ندكردن به‌ده‌نگی زۆرینه‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌چێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌.كه‌به‌هه‌مان شێوه‌ی ڕاپرسی پاش وه‌خت دێت به‌ڵام وه‌ك باسكرا، ئه‌مه‌یان ته‌نها له‌بواری یاسایی دا ده‌د‌رێت.
له‌حاڵه‌تی یه‌كه‌مدا یاساكه‌ یان پرۆژه‌ یاساكه‌ ناگه‌رێته‌وه‌ بۆ ڕاپرسی جارێكی تر بڕیاری گه‌ل چی بوو ده‌بێت ‌ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران ئه‌وه‌په‌سه‌ند بكات و بڕیاری له‌سه‌ر بدات.
زۆرێك له‌ده‌ستوره‌كان به‌م جۆره‌ ڕاپرسییه‌یان وه‌رگرتووه ‌وكاری پێده‌كه‌ن له‌ناویاندا ده‌ستوری مه‌غریب ‌له‌ ساڵی 1996 ده‌رچووه‌ له‌به‌شی شه‌ست ‌و نۆیه‌می ده‌ستوره‌كه‌دا ده‌قی له‌سه‌رداوه‌و مافی ئه‌وه‌ی داوه‌ به‌ مه‌لیك، كه‌ هه‌رپرۆژه‌یه‌كی یاسایی یان هه‌ریاسایه‌ك بخاته‌ به‌رده‌ستی گه‌ل بۆ ئه‌وه‌ی بڕیاری له‌سه‌ر بده‌ن و ئه‌نجامی ڕاپرسیه‌كه‌ش هه‌ر شتێك بێت پابه‌ندی بۆ هه‌مووان دروست ده‌كات و ده‌بێت جێبه‌جێبكرێت.
ڕاپرسی ده‌ستورو یاسادانان هه‌ردوو جۆره‌كه‌یان به‌هه‌موو لقه‌كانیه‌وه‌، گرنگیه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پێویسته‌ به‌ووردی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌یانه‌وه‌ ئه‌نجام بدرێت له‌لایه‌ن یاسادانه‌رانه‌وه‌ به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی، كه‌ په‌یره‌وكردنیان زۆر‌ له‌دامه‌زراوه‌ی ده‌ستوری وده‌ر‌كردنی یاسادا وه‌ یاخود له‌راستكردنه‌وه‌ی یاساكاندا.
لێره‌دا پرسیارێك دێته‌ ئاراوه‌، كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕاپرسی له‌سه‌ر یاساكان، ئایا هه‌ریاسایه‌ك، كه‌ده‌رده‌چێت گونجاوه‌ بخرێته‌ ڕاپرسی گه‌له‌وه‌، یان نا؟.
و/ له‌راستی دا هه‌ندێك یاسا كه‌ ده‌رده‌چێت، ناكرێت بخرێته‌ به‌رده‌ستی گه‌ل بۆ ڕاپرسیكردن له‌سه‌ری له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ی كاری په‌ر‌‌له‌مانه‌وه ‌له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یاساكه‌ تایبه‌تمه‌ندی هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندی به‌بابه‌ته‌ ئاڵۆزه‌كانه‌وه‌هه‌یه. هاوڵاتی ئاسایی ناتوانێت ڕای خۆی له‌باره‌وه‌‌ بدات یان ئه‌و بابه‌ته‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ بیروباوه‌ڕی ئایینه‌وه‌ یاخود بابه‌تێكی هونه‌ری رووته‌وه‌ پێویستی به‌ زانیاری و شاره‌زایی و پیشه‌وه‌هه‌یه‌، ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ی كاری هیئه قه‌زاییه‌‌كانه‌وه‌ وه‌یان بابه‌ته‌كه ‌په‌یوه‌سته‌ به‌ وه‌رگرتنی ڕێوشوێنی پارێزگاری له‌ ئاسایش و سیسته‌می حوكڕانی و هاوڵاتی وه‌ك پێویست له‌وبابه‌تانه‌دا زانیاری نیه‌و ناتوانێت ڕای خۆی بدات له‌باره‌یانه‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

مالیكی داوای پۆستی جێگری سەرۆك كۆمار دەكات

نوری مالیكی سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا و سەرۆك وەزیرانی پێشووتری ...