سەرەکی » وتار » ستران عه‌بدوڵڵا » چەتری بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان

چەتری بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان

بەشی چوارەم و کۆتایی

دامه‌زراوه‌كانی حكومه‌تی هه‌رێم ‌و حكومه‌تی ئیتحادی له‌ دوای روخانی سه‌دامه‌وه‌
له‌ دوای كه‌وتنی رژێمی به‌عس له‌ ساڵی 2003 وه‌، چانسه‌كانی به‌رده‌م (برخگك) فراوان ‌و گه‌وره‌ بوو. دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌تی نوێی عیراق كه‌ به‌شی كوردیان تێدا پێكهات، چانسی گه‌وره‌ بوون بۆ ئێمه‌ ‌و له‌ هه‌مان كاتدا وزه‌یه‌كی زۆری كوردیان برد. به‌ جۆرێك سیاسه‌تی كوردستانیی ناچار بوو توانا ‌و تاقه‌تێكی بێ بڕانه‌وه‌یان بۆ ته‌رخان بكات. بۆ نموونه‌ پۆستی هه‌ستیاری سه‌رۆك كۆمار كه‌ سه‌رۆك مام جه‌لال ئه‌م ئه‌ركه‌ی گرته‌ ئه‌ستۆ و بێگومان باشترین تێكۆشه‌ره‌كانی كوردیش له‌گه‌ڵیدا ته‌رخانی سه‌نگه‌ری پێشه‌وه‌ بوون بۆ دابینكردنی لانیكه‌می مافه‌كانی كوردستان له‌ ده‌ستووری نوێی عیراقدا، لێره‌ش هه‌مان دیارده‌ دووباره‌ بۆوه‌، یانی له‌و كاته‌ی ئه‌و فراوانبوون و چانس ‌و ده‌رفه‌ته‌، له‌هه‌مان كاتدا هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌شی پێوه‌ بوو كه‌ نه‌كا ناسنامه‌ی ئه‌سڵی پرسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌مان و ستراتیژی مافی چاره‌نووس كاڵ بێته‌وه‌، یان لێی دابڕێنرێ ‌و تووشی داخوران ببێت. به‌تایبه‌تی كه‌ دیزاینی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست هه‌میشه‌ هه‌وڵیده‌دا زاڵ ببێته‌وه‌.
دوای كه‌وتنی رژێمی عیراق، پرۆسه‌ی سیاسیی عیراقی فیدرالی و دیموكراسی له‌ به‌غدا ده‌ستی پێكرد ‌و هه‌ڕه‌شه‌ی راسته‌وخۆی دیكتاتۆریی راسته‌وخۆ له‌سه‌ر كورد نه‌ما، ئینجا له‌ ره‌وتی ئه‌م پرۆسه‌یه‌دا هه‌م یاسای به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت له‌ ساڵی 2004 ‌و هه‌میش ده‌ستووری عیراق كه‌ له‌ ساڵی (2005) له‌ راپرسی گشتی دا ده‌نگی له‌سه‌ر درا، دانی به‌ حكومه‌تی هه‌رێم ‌و په‌رله‌مانی كوردستان ‌و دامه‌زراوه‌كانییدا نا. ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ هه‌روه‌ها ده‌رفه‌تی به‌شداریی كوردستانی له‌ دامه‌زراوه‌كانی عیراقی فیدرالی له‌ كه‌ركوك تا به‌غدا ره‌خساند. لێره‌وه‌ دیارده‌ گه‌لێكی نوێ هاتنه‌ كایه‌وه‌ كه‌ به‌رۆكی سیاسه‌تی كوردستانیی ‌و بزووتنه‌وه‌كه‌ی گرته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ته‌حه‌ددا‌و ده‌رفه‌تی نوێ بابه‌تی خوڵقاند.
****
ده‌رفه‌ته‌ نوێیه‌كانی ساڵی 2003 و ده‌یه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نوێ ئه‌مانه‌ بوون:
1-سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم وه‌ك به‌شێك له‌ نوێنه‌رایه‌تیی كوردستان كه‌ له‌ ساڵی 2005 ه‌وه‌ ده‌رفه‌تی گه‌ڵاڵه‌بوونی ره‌خسا، به‌هۆی ئاشتبوونه‌وه‌ له‌ كوردستان ‌و دابه‌شكردنی ئه‌ركه‌كان له‌نێوان سه‌ركرده‌كان له‌ به‌غدا و كوردستان، دانپیانانی ده‌ستووری عیراق به‌ دامه‌زراوه‌كانی كوردستان و پێدانی مافی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك هه‌رێمیش به‌ هه‌رێمه‌كان، ئیتر ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ چه‌سپی ‌و بووه‌ به‌شێك له‌ ده‌سه‌ڵاتی واقیعی له‌ هه‌رێمی كوردستان ئه‌گه‌رچی به‌رده‌وام له‌ ره‌د و به‌ده‌ل ‌و به‌ریه‌ككه‌وتن له‌گه‌ڵ دامه‌زراوه‌كانی تر به‌ دوور نه‌بووه‌.
2-په‌رله‌مانی كوردستان، وه‌ك دامه‌زراوه‌ی هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵكی كوردستان.
3-ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان وه‌ك ده‌زگای ته‌نفیزی هه‌ڵبژێردراو له‌ په‌رله‌مانی كوردستانه‌وه‌.
4-ده‌زگای هه‌ڵبژێردراوی شاره‌وانییه‌كان كه‌ نوێنه‌رایه‌تی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك ده‌كه‌ن، پارێزگا و قه‌زا و ناحییه‌كان، بۆ پرسه‌كانی شاره‌وانی و خزمه‌تگوزارییه‌كان (دیموكراسیی له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌).
دامه‌زراوه‌كانی كورد له‌ به‌غدا ‌و ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمی دانپیانراو
-سه‌رۆكایه‌تی كۆمار كه‌ هه‌ڵبژێردراوی هێزه‌ كوردییه‌كانه‌ ‌و نوێنه‌رایه‌تی كورد له‌ حكومه‌تی ئیتحادی ‌و فراكسیۆنه‌ كوردستانییه‌كانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق.
-ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك، پۆستی پارێزگار ‌و حكومه‌تی خۆجێی له‌ كه‌ركوك. ئه‌م دامه‌زراوه‌ نوێیانه‌ی دوای روخانی سه‌ددام ‌و دروستبوونی عیراقێكی ده‌ستووریی ‌و ئیتحادی به‌ خه‌سڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان، واتا خه‌سڵه‌تی كوردایه‌تی و بزووتنه‌وه‌كه‌ی، جێی كوردیان كرده‌وه‌.
دیاره‌ پێشتر ئه‌م ده‌رفه‌تانه‌ له‌به‌رده‌م كورد نه‌بوو، چونكه‌ له‌ بنچینه‌دا عیراقه‌كانی جاران ئه‌و دامه‌زراوه‌ دیموكرات ‌و هه‌ڵبژێردراوانه‌ ‌و ئه‌و ده‌ستووره‌ ئیتحادییه‌یان نه‌بوو، نه‌یانبوو نه‌ك بۆ كورد، به‌ڵكو بۆ عه‌ره‌ب ‌و باقی عیراقییه‌كانیش.
ئه‌م دامه‌زراوانه‌ی له‌ ئاستی جیاجیا پێكهاتوون و سروشتی جیاجیان له‌ نوێنه‌رایه‌تیكردندا هه‌بوو ‌و هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر مه‌رجه‌عێكی چه‌تر ئاسا و دامه‌زراوه‌یه‌كی سایه‌داری نه‌رم نه‌بێت بۆ رێكخستنی په‌یوه‌ندییان ‌و دوورخستنه‌وه‌یان له‌ پێكدادان، سه‌ره‌نجام تووشی ئه‌و پێكدادانه‌ نه‌خوازراوانه‌ دێن. جا دره‌نگ و زوو كه‌وتووه‌.
جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ بانگه‌وازی به‌نده‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌ده‌بیاتی بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی گه‌لی كوردستان بزووتنه‌وه‌كه‌ به‌ هه‌موو نووسراو ‌و ئه‌ده‌بیاته‌كانی، به‌ هه‌موو توانای ده‌سته‌جه‌معی ‌و یادگار ‌و ئه‌زموونه‌كانی هه‌موویان ده‌توانن چه‌ترێكی مۆراڵی ‌و مه‌رجه‌عێك بن بۆ رێكخستنی په‌یوه‌ندیی ئه‌م دامه‌زراوانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك و له‌ نێوان خۆیان و ئه‌ویتردا، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی تووشی به‌ریه‌ككه‌وتن ببن.

ته‌نگژه‌ی نوێنه‌رایه‌تی
ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ به‌شێك له‌ به‌تاڵی ‌و بێكه‌ڵكی ئه‌و مشتومڕه‌ روونبكه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ناو سیاسه‌تی كوردستانی ‌و میدیا بێ سه‌روبه‌ره‌كه‌ی كوردستان هه‌بوو، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی گوایه‌ ئایا په‌رله‌مانی كوردستان مه‌رجه‌عه‌ بۆ ویسته‌كانی كورد یان فراكسیۆنی هه‌ڵبژێردراوی هێزه‌ كوردستانییه‌كان له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران؟ ئایا سه‌رۆكایه‌تی كوردستان: سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان، سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم ‌و سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌ت پێكه‌وه‌ یان به‌ جیا، وه‌ك سێ كوچكه‌یه‌ك یان به‌گوێره‌ی زاڵبوونی واقیعی ده‌سه‌ڵاتی لایه‌نێكیان به‌سه‌ر ئه‌ویتردا، ئه‌مانه‌ نوێنه‌رایه‌تی كورد ده‌كه‌ن له‌به‌رده‌م ئه‌ویتری (جا ئه‌ویتری نه‌یار یان دوژمن یان هاوپه‌یمانی عیراقی به‌ دامه‌زراوه‌ ره‌سمییه‌كان ‌و ناڕه‌سمییه‌كانییه‌وه‌ بێت)؟ یاخود نوێنه‌رایه‌تی كورد له‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌ عیراقییه‌كاندا (سه‌رۆك كۆمار یان نوێنه‌رایه‌تی كورد له‌ سه‌رۆكایه‌تی كۆمار، نوێنه‌ری كورد له‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ‌و سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌ت ‌و وه‌زیره‌ فیدرالییه‌كان). كامیان نوێنه‌رایه‌تی كوردایه‌تی ‌و وسیته‌ كوردییه‌كان ده‌كه‌ن؟
ئایا سه‌رۆكایه‌تییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان (ئه‌و سێ كوچكه‌یه‌ پێكه‌وه‌ و به‌ جیا) یاخود نوێنه‌رانی كورد له‌ به‌غدا، كامیان نوێنه‌رایه‌تی كوردی كه‌ركوك ‌و ناوچه‌ دابڕاوه‌كان ده‌كه‌ن؟ ئه‌وان یاخود ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك ‌و پارێزگاری هه‌ڵبژێردراوی كورد له‌ كه‌ركوك ‌و نوێنه‌رانی كورد له‌ ئه‌نجومه‌ن ‌و قه‌زاكانی ناوچه‌ دابڕاوه‌كان؟ به‌م پێیه‌ ئایا ناوچه‌ ناكۆكی له‌سه‌ره‌كان هه‌ر ناوچه‌ی ناكۆكین له‌نێوان كورد ‌و به‌غدا یان ناوچه‌ی ناكۆكیشن له‌نێوان نوێنه‌رانی كوردستان له‌ دامه‌زراوه‌كانی كوردستان ‌و نوێنه‌رانی كوردستان له‌ دامه‌زراوه‌ فیدرالییه‌كاندا؟ وه‌ك ئه‌و مشتومڕه‌ی ئێستا له‌سه‌ر كه‌ركوك ‌و رێوشوێنی دانانی پارێزگارێكی كورد له‌ ئارادایه‌؟ هه‌روه‌ها وه‌كو ئه‌و مشتومڕه‌ی له‌كاتی ریفراندۆم قه‌وما كه‌ داخۆ كێ بڕیار له‌ به‌شداری یان، به‌شداری نه‌كردنی كه‌ركوك له‌ ریفراندۆمی كوردستان ده‌دات؟
***
له‌ پانزه‌ ساڵی رابردوودا ئه‌و به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ی له‌نێوان دامه‌زراوه‌كان قه‌ومان، چه‌ندین جار ده‌ریان خست كه‌ نه‌بوونی مه‌رجه‌عی دیموكراتی ‌و چه‌تری بزووتنه‌وه‌كه‌، وای كرد چانسی فراوانی نوێنه‌رایه‌تی كورد له‌ دامه‌زراوه‌ جیاجیاكاندا چونكه‌ رێكنه‌خرابوو، كۆمبه‌سێك نه‌بوو دیارییان بكات، بۆیه‌ به‌ داخه‌وه‌ له‌ چانسه‌وه‌ ده‌بوو به‌ هه‌ڕه‌شه‌، له‌ ده‌رفه‌ته‌وه‌ ده‌بوو به‌ درز. هه‌ر لێره‌وه‌، رێك له‌م كه‌لێن و درزانه‌وه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بێ مانایه‌ سه‌ری هه‌ڵده‌دا داخۆ ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان، یان ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی كوردستان؟ حكومه‌تی هه‌رێم (كه‌ به‌ زۆری حزبێك مۆنۆپۆلی كردووه‌!) یان حكومه‌تی خۆجێی پارێزگاكان كامی ئه‌مانه‌ بڕیار له‌سه‌ر كاره‌كان ده‌ده‌ن؟
لێره‌وه‌یه‌ درز ‌و كه‌لێن ده‌قه‌ومێ، كوردستان یان به‌غدا بڕیار له‌سه‌ر به‌پارێزگاربوونی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌ده‌ن؟ كامیان بۆ كوردستان باشتره‌. ئاخر ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌بیاتی كوردایه‌تی مه‌رجه‌ع نه‌بێ ‌و چه‌ترێك ئه‌و هه‌موو ده‌زگا فراوانه‌ی نوێنه‌رایه‌تی رێك نه‌خات، سه‌ره‌نجام به‌ریه‌ككه‌وتن رووده‌دات، له‌ جیاتی كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ په‌راوێزی نوێنه‌رایه‌تی ‌و دامه‌زراوه‌كان، ئاڵۆزی و قه‌ره‌باڵغی رووده‌دات. هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌ باسی ده‌ستوورێكی گه‌لپه‌سه‌ند ناكه‌م كه‌ له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا ده‌ستوورێك ده‌بێ هه‌ر له‌ هه‌رێمی كوردستان بڕ ده‌كا ‌و ناتوانێ له‌ رووی جوگرافی ‌و كاریگه‌ریی ‌و ده‌سه‌ڵاتی فیعلییه‌وه‌ مه‌رجه‌عێكی هاوشێوه‌ی بزووتنه‌وه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ بێت كه‌ 100ساڵه‌ كورد هه‌یه‌تی.

چه‌تری بزووتنه‌وه‌ بۆ په‌راوێزی سیاسه‌تی كوردستانیش گرنگه‌
چه‌تری بزووتنه‌وه‌ ‌و دامه‌زراوه‌كانی ناوی بۆ په‌ره‌پێدانی به‌شداریی كوردستانیی له‌گه‌ڵ به‌شه‌كانی كوردستانیش باشه‌ ‌و جێ ده‌گرێت. چونكه‌ له‌و كاته‌ی حزبه‌كان ‌و فراكسیۆنه‌كانیان، حكومه‌ت ‌و ده‌زگا ره‌سمییه‌كانی كوردستان ‌و ده‌زگاكانی كورد له‌ عیراق په‌یوه‌ستن به‌ ده‌ستوور ‌و یاسا ‌و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ ره‌سمییه‌كانه‌وه‌، ئه‌وا چه‌تری بزووتنه‌وه‌كه‌ ده‌توانێ ئه‌ندێشه‌ی كوردستانی په‌ره‌پێبدا ‌و رێز له‌ ئیتنما كوردستانییه‌كان، وه‌ك وزه‌ی كوردستانیی ‌و وه‌ك پابه‌ندێتی نه‌ته‌وه‌یی، بگرێت ‌و بگره‌ بۆ خێری نه‌ته‌وه‌ ‌و نیشتمانیش ته‌وزیفی بكاته‌وه‌. له‌و كاته‌ی سیاسه‌تی ره‌سمی كوردایه‌تی له‌ هه‌رێمی كوردستان مه‌حكومه‌ به‌ جه‌بری واقیعی ئیلتزاماته‌ ده‌ستوری ‌و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، چه‌تری بزووتنه‌وه‌كه‌ ده‌توانێت رۆڵی میساقێكی شه‌ره‌فی میللی، یان چه‌ترێكی هاوشێوه‌ی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی بێت، له‌كاتێكدا ئه‌م چه‌تره‌ش زیاد له‌ پێویست بۆ كێبركێی حزبی ‌و ململانێی فراوانخوازی به‌كارهێنرا، كه‌ به‌داخه‌وه‌ نه‌ده‌بوا وا با.
ره‌نگه‌ ئه‌م چه‌تری بزووتنه‌وه‌یه‌ بشتوانێ كارێك بكات كه‌ ئه‌وی رووخاوه‌ ‌و رماوه‌ ‌و رزیوه‌ له‌ بینای سیاسیی كوردستان بیانخاته‌ سه‌ر سكه‌ی شه‌مه‌ندۆفێری بیناكردنه‌وه‌ ‌و سارێژكردنی زامه‌كان به‌ره‌و كۆماری دووه‌م له‌ هه‌ریمی كوردستان وه‌ك چه‌مكێكی جێی گفتوگۆ ‌و ره‌تكردنه‌وه‌ ‌و په‌سه‌ندكردن، كه‌ له‌ چه‌ند نووسراوێكی موته‌وازیعی به‌نده‌دا كارم له‌سه‌ر كردووه‌.
هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ رێگا بۆ په‌یدابوونی نرخ ‌و به‌های تازه‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌مان ده‌كاته‌وه‌. چونكه‌ وه‌ك ده‌زانرێت ‌و هیچ نه‌بێ له‌ ئه‌زموونی كوردستانیشه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌، بیرۆكه‌ بنچینه‌یه‌ بۆ په‌یدابوونی دامه‌زراوه‌كان ‌و گه‌شه‌سه‌ندنیان به‌ره‌و كامڵبوون ‌و سه‌ره‌نجام ده‌ركه‌وتنی یه‌كجاره‌كیی هیلالی مافی چاره‌نووسی گه‌لی كوردستان له‌ زه‌مه‌نێكی پاشه‌كشێ ‌و شۆكی ‌و هێدمه‌ی بێ موناسه‌به‌ ‌و خوتوخۆرایی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

چەتری بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان

-1- لە چەندان بزووتنەوەی رزگاریخوازیی گەلی كوردستان، ناوێكە نزیكەی پەنجا ...