سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » جینۆساید لە هەر چوار پارچەی كوردستان دژ بە كورد کراوە، بەڵام ئەوەی باشوور بە بەرنامەتر بووە

حەسەن مەلا:

جینۆساید لە هەر چوار پارچەی كوردستان دژ بە كورد کراوە، بەڵام ئەوەی باشوور بە بەرنامەتر بووە

لەم دووتوێیەدا
لەچوارچێوەی كۆڕو سیمنیارەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ دا، كۆڕێك بۆ نووسەر و رۆژنامەنووس حەسەن مەلا بەڕێوەچوو، بەناونیشانی (كۆتا قۆناغی ئەنفال) لەگەڵ ناساندن و بڵاوكردنەوەی كتێبی (پرۆسەی ئەنفالی ناوچەی شێخان)، كە لێكۆڵینەوەیەكی دیرۆكی- دیمۆگرافی- كلتوری- دیكۆمێنتارییەو لەدوو توێی كتێبێكدا بەسەر ئامادەبووان دابەشكرا.
لەبارەی بیرۆكەی كۆڕەكەوە، حەسەن مەلا وتی: دیارە جینۆساید لەسەر ئاستی فەلسەفەو فیكری و سیاسی ، كەلتوری ، ئاینی ، دوا جاریش لە ڕووی یاسایەوە مشتومڕێكی زۆر هەڵدەگرێ. ئێمە هەوڵدەین شیكردنەوەیەكە بۆ جینۆساید و كۆتا قۆناغی پرۆسەی ئەنفال بكەین.

کوردستانی نوێ

ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد:
كۆڕی ئەمڕۆ 15/9 جینۆسایدو دواپڕۆسەی ئەنفال بۆ بەڕێز كاك حەسەن مەلا، بۆخۆم لەدەرەوەی كۆڕەكەی كاك حەسەن پێم وایە پڕۆسەی ئەنفال چاوگەیەكە تاكو قسەی لەسەربكرێت،تا ئاو لەم چاوگەیە هەڵگۆزرێت كەم ناكات‌و روونتریش دەبێت، واتا روونتر دەبێت ئێمە چۆن بتوانین قسە لەسەر پڕۆسەی ئەنفال‌و جینۆسایدو تەواوی بابەتەكانی تر بكەین،كاك حەسەن كتێبێكی لەو بارەیەوە هەیە‌و وەیەكێكە لەوقەڵەمانەی كە لەپاشكۆكەی من لەكوردستانی نوێ دەنووسێت بۆیە من خۆشحاڵبووم ئەمڕۆ كۆڕەكەشی بەڕێوە ببەم، من قسە لەسەر بابەتەكە ناكەم لەبەر ئەوەی پسپۆڕی منیش نییە، وەكو ئەو زیاتر قووڵ نەبوومەتەوە لەبابەتەكەدا،رەنگە كەم‌و كورت بێت من لەسەر بابەتێكی ئاوا قسەبكەم،هیچیش ناڵیم لەسەر ناساندنی‌و خۆی بناسێنێت و دواجاریش لەسەر بابەتەكە قسەمان بۆ بكات.
حەسەن مەلا:
سەرەڕای تێپەر بوونی 31 ی ساڵ بە سەر كۆتا قوناغی ئەنفال لە لایەن ڕژێمەكەی صدام حسینەوە،ئێمە تا ئێستا وەك نەتەوەی كورد لەلایەن ناوەندەكانی ئەكادیمی‌و لێكۆڵەروانە و نوسەران … تا دوای، جینۆسایدی گەلی كورد لە باشوری كوردستان (ئەنفال وەك نموونە) بە باشی شینەكراوەتەوە، بەهەر هۆیەك بێت بەبێ لێكۆڵینەوە جێی هڵێراوە هەرچەند هەوڵ هەبووە لێرە و لەوێ، بەڵام لە ئاست قورسایی جینۆسایدی نەتەوەی كورد نەبوو .
دیارە جینۆساید لەسەر ئاستی فەلسەفەو فیكری و سیاسی ، كەلتوری ، ئاینی ، دوا جاریش لە ڕووی یاسایەوە مەشت و مڕێكی زۆر هەڵدەگرێ. ئێمە هەوڵدەین شیكردنەوەیەكە بۆ جینۆساید و كۆتا قۆناغی پرۆسەی ئەنفال بكەین .

پێناسی جینۆساید
جینۆساید: بریتیە لە ئەنجامانی هەر كارێك بە مەبەستی لە ناوبردنی هەموو یان بەشێك لە گروپێكی نەتەوەی ،ئاینی، ڕەگەزی، لە لایەن گروپێكی بەهێز دژ بە بەگروپێكی لاوازە ئەنجام دەدرێت، بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ یان نا ڕاستەوخۆ.
ناساندن و بەكار هێنانی زاراوی جینۆ ساید بۆیەكەم جار
بۆ یەكەم جار لە ساڵی 1933 لە لایەن دادوەری پۆلۆندی ( لیمكن ڕا فایل ) هاتە كایەوە ، ئەم دادوەرە تەواوی ئەندامانی خێزانیەكەی بە دەست نازیەكان قەڵاچۆ كران، دواترلەساڵی 1944 بەنووسین تۆماركرا،لە نەتەویەگرتوەكان لە 9 ی دیسەمبەری لە ساڵی 1948 بە بڕیاری 260 لە پاریس بە تاوان ناسێنرا ، ئەو بۆیارە سزای ئەو كەس و گروپ و وەڵاتانە بدات كە تاوانی جینۆساید ئەنجام ئەدەن ، لە دوی سێ ساڵی دواتر لە 12 /1/ 1951 لە نەتەوە یەگرتوەكان چووە قۆناغی جێی بە جێكردنەوە .

مانای جینۆساید
چەمكی جینۆساید لە ڕووی زمانە وانیەوە لە دوو برەگەی لیكدراوە و لە دوو ووشە پێك دێت ، وشەی ( genose ) وشەیەكی یونانیە بە واتا « بنەچە ، رەگەز « دێت هەروەها ووشەی ( cide ) بە واتای لە ناوبردن دێت ، هەردوو ووشەك بە سەر یەكەوە بە واتای وچە كوژی یان ڕەگەزی كوژی مرۆڤ دەگەیەنێت .
جۆرەكانی جینۆساید
جینۆسایدی جەستەی ، جینۆسایدی بیولۆژی، جینۆسایدی كەلتوری، جینۆسایدی ئابوری
-1 جینۆسایدی فیزەیەكی / جەستەی / واتا كوشتنی هەر ئەندامانی مرۆڤێكی دیاری كراوە بە هەر جۆرێك.
-2 جینۆسایدی بیولۆژی / تەگەر خەستنە بە پەر پێدان و تێكدانی رێژەیی ئاسای زیاد بوونی مرۆڤ .
-3 جینۆسایدی كەلتوری / قەدەغە كردنی زمان و شێواندنی و تێكدانی مێژوو پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان و ڕۆشنبیرەیەكان
-4 جینۆسایدی ئابووری / برسی كردن و قەدغە كردن و وێران كردنی سەرچاوە ئابوریەكان .

قۆناغەكانی جینۆساید
گۆن سانتۆ لە ساڵی 1996 مۆدێلكی بۆ پرۆسەی جینۆساید پەرپێدا ناوی لینا (هەشت قۆناغەكەی جینۆساید).
قۆناغەكان: پۆلینكردن،ناو داتاشین، بە مرۆڤ نەزانین، پلان بۆ دانان، دابەشكردن ئامادە كاری، كۆمەلكوژی، نكۆلی لێ كردن .
قۆناغی یەكەم: پۆلینكردن / لەم قۆناغەدا كۆمەڵگە بەسەر بنەمای ئاین و نەژاد نەتەوە، ئاین پۆلین دەكرێت ، بۆ نموونە ڕژێمی عێراق پێش پرۆسەی ئەنفال، دانیشتوانی كوردی دابەشكرد بەسەر كورد و عەرەب ، هەروەها كوردشی لە نێوان ئێمە و ئەوان دابەش كردبوو
قۆناغی دووم: ناو بۆ داتاشین: دوای دابەشكردن و پۆلێنكردنی گروپەكان یان نەتەوە یان كەم نەتەوەكان، چەند ناوێكی نێگەتیڤ بۆ گروپەكان دا ئەتاشن، بۆ نموومنە حكومەتی عێراق پێش پرۆسە ئەنفالكردنی كورد ، كوردكانی بەسەر خائین و جاش و تێكدەر دابەش كردبوو .
قۆناغی سێیەم: بە مرۆڤ نەزانین / گروپێك لە ئەندامانی گروپێكی تر لە نیوە كۆمەڵگەدا بە مرۆڤ نازانێت و یەكسانی ئەكا بە ئاژڵ، وەك نەخۆشەیەكی ترسناك و بێ چارەسەر كە بەنێوە كۆمەڵگاكەدا بڵاو بونەتەوە وێنا ئەكا.
قۆناغی چوارەم: پلان دانان / جینۆساید وەك پرۆسەیەكی ڕێكخراوە پێشتر پلانی بۆ دانراوە ، زۆر جار دەوڵەت یان ئەو گروپە بەهێزە میلشا بەكار ئەهێنێت (هێزەی نانیزامی) بۆ نموونە سەدام حسین جاش و موست شارەكانی بەشداری پێكرد و بەكارهێنان لە پرۆسەی ئەنفال یان دەوڵەتی سودان میلیشای جەندەویدی بەكارهێنان بۆ ئەنجامدانی جینۆساید دژ بە دار فوریەكان .
قۆناغی پێنجەم: دابەشكاری / لەم قۆناغەدا توند ڕووكان هەوڵدەدن كەلینەكانی نێوان گروپەكان زۆر زیتر بكەن ، گروپەكان دابەش بكەن وە ك لە نێوان ئێمە و ئەوان ئەوەش زۆر لە ڕێگای ڕاگەیاندكانیانەوە .
قۆناغی شەشەم : ئاماد كاری/ لەم قوناغەدا بە وەردەی پلانی جینۆساید دادرێژێت و كاتی ئەنجامدانی دیاری ئەكا، ئامادەكاریەكانی تەواو دەكا ئەو كەسانی كە جینۆساید دەكرێن دیاری ئەكرێت ەكات و شوێن و چۆنێتی ئەنجامدانی تاوانەكە، وەك سەدام حسین پێش قوناغی ئەنفال شوێنی نیشتە جێبوون وەك شوێنی زەیندانیەكانی نوگرە سلمان و عەرعەر و هەوەها شوێنی كۆمەلكوژی دیاری كردبوولەگەڵ ئۆردوگای زۆر ملێ بۆ دەرباز بوانە .
قۆناغی حەوتەم: كۆمەڵكوژی، لەم قۆناغەدا ئەو گروپە ئاینی و نەتەوەیی و نەژادییە جینۆساید ئەكرێت ، كە پێشر لەلایەن ئەو دەوڵەت و گروپە دەستنیشان كراون ، بە كوژكان ئەوانە بە جینۆساید نازانن بەڵكو بە « قەڵا چۆكردن» ئەزانن ، چونكە لە دیدی جەلادەكانەوە ئەوانی ئەكوژرێن مرۆڤ نین ، لەگەڵ بەكارهێنانی سوپاسدا ئەو دەوڵەت یان گروپە هەوڵدەدا سوود لە ملیشا وەربگرێت لەم حاڵەتدا ، نموونەش ڕژێمی سەدام حسین پشت بە میلیشای كوردی بەست، چاشەكانی بۆ پرۆسەی ئەنفال بەكا هێنا.
قۆناغی هەشتەم: نكۆڵیكرد،ئەم قوناغە هەمیشە دوای ئەنجامدانی جینۆسایدكەوە ڕوو ئەدات ،لەلایەن ئەنجامدەرانی جینۆسایدەكە،زۆر جار ئەمجۆرە تاوانانەبە مەبەستی ونكردنی بەڵگەكانی ڕوودانی جینۆسایدەكە،سڕینەوەی شوێنەواری كۆمەڵكوژییەكە ، لاشەی قوربانیەكان ئەسوتێن یان ە گۆری بە كۆمەڵ ئەیانشارنەوە ، دواتر ئەنجامدرانی جینۆسایدەكە نكۆلە لێ دەكەن .
مێژووی جینۆساید دژ بە ئەوانی دیكە
ناتوانین سەردەمێكی دیاری كراوە بە تەواوی دیاری بكەین، كە كرداری جینۆسایدی تێدا ڕووی دابێت بۆ یەكەمجار ، هەرچەندە ئەستەمە لە قۆناغی سەرەتای تێوە گلا بێت چونكە مرۆڤەكان گروپ گروپی بچووك بوونە ، هاوكات لەگەڵ دۆزینەوەی كشتوكاڵ كۆمەڵگا دابەش بوو بەسەر دوو بەردا ( ڕوندەیەكان،كۆچریەكان، نیشتەجێبوونەكان) دیارترین جینۆساید بریتیە لە جینۆساید جەنگی بۆنیقە كە لە نێوان ئیمراتۆریەتی ڕۆمانی و قرتاجینیە ڕوویداوە، لە نێوان ساڵی (264 – 146پ . ز) لە پێناو دەستبەراگرتنی و گۆنترۆڵكردنی ڕێگای بازرگانیەكان بوو ، لەگەڵ گەشە كردنی كرداری كشتوكاڵ و بازرگانی ، سیاسەت شێواز و هۆكاروكانی جینۆساید گۆڕنكاری بەسەر داهاتوو .

مێژووی هەندێك لەو جینۆسایدانی جیهانی و ناوخۆیی
لەسەر ئاستی جیهانی چەندین جنۆسایدی ڕوویان ئێمە هەوڵدەدین چەند نموونەیەك لەو جینۆسایدە بخەین ڕوو.
-1هێرشی كیمیای بۆسەر ناكازای یان هیرۆشیما ، لەلایەن نەتوەیەگرتووەكانی ئەمریكا، زیاتر لە 140 هەزار كەس لە هیرۆشیما ، ناكازاكی 40 هەزار بوونە قوربانی
-2 ڕووسیا بە سەرۆكایەتی ستالین زیاتر لە حەوت ملیون هاوڵاتی ئۆكرانی بوونە قوربانی.
-3 جینۆساید هۆڵۆكۆست و سەركردایەتی هلیتەر لە ساڵی 1938 بۆ 1945 شەش ملیۆن جولەكەی ئەورەپی كرد بە قوربانی
-4 جینۆسایدی ئەرمنیەكان لە نێوان 1915 – 1918 لەلایەن دەوڵەتی دەوڵەتی عوسمانیە ئەنجامدرا كە زیاتر لە میلون و نیوەیك دەبنە قوربانی.
-5 یابانیەكان لە 1917 – 1957 بە شێوەیەكی بێ بەزیانە هەستان بە سەربرینی خەڵكی چین و كۆریەكان زیاتر لەشەش و شەش هاوڵاتی سۆڤەیەت مردن.
بە شێوەیەكی گشتی جینۆساید لە هەر چوار پارچەی كوردستان دژ بە نەتەوەی كورد ئەنجامدراوە ، بەڵام چەند نموویەك لە كوردستانی باشور بە نموونە دەهێنینەوە:
لەگەڵ دەركەوتنی دەوڵەتی عێراقی عەرەبی لە (1921) حكومەتە یەك لەدوایەكانی عێراق ئەوەتا لەسەرەتای سەدەی بیستەم كاتێك بەریتانیەكا نخەریكی دەروستكردنی دەوڵەتی عێراقبوون، مشتومڕ لەنێوان چەن بەرپرسێكی بەریتانی خاوەن بریاردەر دەروستبو لەسەر ئەوەی ئایا « كوردستانی باشور « بخرێتە سەر عێراق یان چارەنوسێكی سەربەخۆ ی هەبێت، لەكۆتایدا بەرپرسە بەریتانیەكان بریانداكە « كوردستانی باشور» بخەنە سەرعێراق ، پاساوی بەرپرسە بەریتانییەكان بۆلكاندنی كوردستانی خواروو بەعێراقەوەئەوەبووكە «ئەگەر كوردستانی باشورنە خرێتە سەر عێراق، ئەوا خەڵكی عێراق لە برسا دەمرن « ، هەروەها یەكەم هاتنی بەعسیەكان بۆ سەر دەستەڵات
-1 لە یەكەم پرۆسەی جینۆساید لە ساڵی 1963 لە سەردەمی بە عسیەكاندا حەرەس قەومیەكان لە سلێمانی و كەركوك و كۆیە دەیان هاوڵاتی كورد یان لە ماڵەكان دەرهێنا و بە بێ دادگای كردن كوشتنی و هێندێكیانی زەیندە بە چاڵكرد نموونە وەك حامییەی سلێمانی
-2 كوردانی فایلی ئەو مرۆڤان بوون لە كەركوك و خانەقین و مەندلی و بەغداد و بابل بەسرە بە هێمنی دەژیان سەر بە مەزهەبی شیعە بوو
-3 بۆ ردومانكردنی دانیشوانی شاری قەڵا دزێ لەلایەن ڕژێمی عێراق لەساڵی 1974 ژمارەیەك هاوڵاتی شەهید و بریندربوون
-4 گۆرینی دیمۆگرافی زۆربەی شارەكانی كوردستان بە بەرنامە و پلان نموونە وەك شاری كەركوك گۆرینی ناوی گەڕەگ و قونابخانە كوردە یەكان لە شاری كەركوك و دەروستكردنی دەیان گەڕەك بۆعەرەبەكانی ناوڕاست و باشوری عێراق لەگەڵ پێدانی دەیان ئەمتیاز بۆ عارەبە هاوردەكان لە ساڵی 1976 ناوی كەركوكی گۆری بۆ تەمیم ئەم پرۆسەیە لەسالانی 1970 بە دواوە بە ئاشكرا دەبینرا و ساڵی دوا تریش بەردەوامی هەبوو .

ئەنفال
بە بریاری ژمارە 160 لە بەواری 29 /3 / 1987 لە ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش بەپەشت بەستن بە ئەحكامی بڕگەی (1) لەمادەی چل ودوو، و برگەی (2) لە مادەی چل و سێ دەستوری عەلی حەسەن مجید بە نوێنەرایەتی حیزب و ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش بۆجێی بە جێكردنی سیاسەتەكانی لەناوچەكانی ئۆتۆنۆمی كوردستان بۆپاریزگاری كردن لەئاسایش و نیزام ، لە هەر چوار پرێزگای كەركوك ، سلێمانی ،هەولێر، دهۆك .

قۆناغەكانی جینۆساید
سەرەتا بەتێكدان وێرانكردنەوە وچۆڵكردنی گوندەكانی كوردستان – بەپێی بە بڕیاری 4008 ژمارە 28 / 8004 بەرواری 20 /6 / 87 19 دەستی پێدەكرد، ئەوەش دوا ی سێ مانگ لە دەست بەكاربوونی تاوانبار (عەلی حەسەن مجید) ، وەك سەرۆكی نوسینگەی باكور، دەستیان كرد بەجێ بەجێكردنی وێرانكردن و قەدغە كردنی هاتووچۆی لە نێوان گوندەكان لەگەڵ سڕینەوە و هەڵوەشاندنەوەی چەندین ناحیە وەك قادركەرەم و قەرە حەسەن و قەرەنجیرە ، … هتد .
قۆناغی یەكەم:
بەسەرپەرشتی لیوا روكن ( سوڵتان هاشم ) لەبەرواری 9 / 4 بە تۆپبارانی كردنی ناوچەكانی ژێركۆنترۆڵی هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەستی پێدەكرد وەك لەبەڵگەنامەكانی دادگای سەرانی بەعس لەسەردۆسیەی ئەنفال هاتوو، دواتر بەكردی سەربازیش لە 21/ 2 /1988 بۆ 18 /3 / 1988 دەست بەجێكردنی كرا.
قوناغی دووەم:
بەسەرپەرشتی (ئەیاد خیل زەكی) لەبەرواری 22 لەسەر 23 /3 بۆ 1ی 4 كۆتایی هات لە ناوچەكانی قەرداغ وبازیان و دەربەندیخان …. هتد .
قۆناغی سێ یەم :
بەسەرپەرشتی ڕاستەوخۆی (عەلی حەسەن مجید وعەمید روكن بارق عبداللە حنتە بەبریاری ( 11386 ) لە 21 ی4 / 1988 بۆ نووسینگەی تەنزیمی باكور لەشاری كەركوك دەڵێت(سوپاهەموو ئامانجەكانی پێكاوەو بەڕووچارەنوسێكی نادیار نێدراون و گوندەكانیشتەختی زەوی كراون) لەبەواری 31 ی 3 بۆ 18 ی 4 / 1988 كۆتایی هاتوو ئەوناوچانی گرتوە چەمچەماڵ ، سەنگاو لەیلان وقادركەرەم ونەوجول وكەلار …. هتد .
قۆناغی چوارەم:
بەسەرپەرشتی (نزارخەزەرجی ) لەبەواری 20 ی 4 بۆ 5 ی 5 / 1988 كۆتایی هاتوو ئەو ناوچانی گرتوە كۆپتەپە و عەسكەر و چەمی رێزان …. هتد .
قۆناغی پێنجەم وشەشەم وحەوتەم:
بەسەر پەرشتی عەقید روكن (یونس محمد ئەلزەرب) فەرماندی فەیلەقی پێنج بە بروسكەی ژمارە( 1049) لە بەواری 24 ی 5 بۆ 31 ی 8 كۆتایی هاتوو ئەوناو چەكانی شەقڵاوە و رەواندزی …. هتد .
قۆناغی هەشتەم:
بەسەرپەرشتی ( یونس محمد الزەرب) بووولەبەواری 25 ی 8 بۆ 6 ی 9 كۆتایی هاتوو ئەو ناوچانی وەك بادینان وئامێدی و ئاكرێ ، زاخۆ و دهۆكلەگەڵ سەرجەم گوندەكانی …. هتد
كۆتا قۆناغی ئەنفال ئەنفالی هەشت
ئەم قوناغە بە كۆتا قۆناغی پرۆسەی ئەنفال و هەروەها بە خاتمەی ئەنفالیش ناولینراوە، چۆنێتی جێبەجێكردنی نەخشەی پرۆسەكە لە كاتژمێری 2ی دوانیوەڕۆ رۆژی 23-8-1988 دەستی پێكردو یەكەم جاریش بە كیمیاوی لە گوندەكانی دۆڵی «نهیلیا»درا كە سەربە شارۆچكەی «دێرلۆك»ە، لە رۆژی 24-8-1988 دووبارە فڕۆكە جەنگیەكان بۆردومانی ناوچەكانیان كردەوە لە ناوچەی بادینان وەك رێگە خۆشكردنێك بۆ هێرشی زەمینی سوپا
لە رۆژی 25-8-1988 هێزەكانی سوپای بەعس، توانیان هەموو رێگاوبانە سەرەكییەكان بگرن و دەروازەكانی دەربازبوون ببەستن، بە تایبەت ئەم ناوچەیە زۆر بەرفراوانەو بۆنموونە لە هەریەك لە «زاخۆ، عیمادیە، ئاكرێ، شێخان، سمێل، خانسۆر، بارزان، سۆران» پێك دێت و هەروەك هێزەكانی عێراق یەكەم جار هەوڵیاندا دەستبگرن بە سەر رێگای نێوان «توركیا- عێراق»، چونكە ئەمە تاقە رێگای گونجاوی دەربازبوون بوون
كۆتای قۆناغی پرۆسەی جینۆساید ی مێژووی گەلی كوردستان بە ناوی پرۆسەی ئەنفالی هەشت ناسراوە واتا (6/ 9 / 1988) لە 7 /9 / 1988 بەپێی ئەو ژمارەیەی ڕۆژنامەی عێراقیە كە زەمان حاڵی ئەو كاتەی حیزب وحكومەتی بەعسی، لێبوردنێكی ڕووكەش وئیعلامی بڵاوكرایەوە، بەڵام لە ڕاستیدا هەموو شتێك وەك جینۆساید و قركردنی نەتەوەی كورد لە باشوری كوردستان كۆتای پێی هاتبوو، ئەوی ئەم قۆناغە جیا دەكاتەوە لە پێش قوناغەكانی دیكە هەندێك لەوانە خۆی دەبنێتەوە.
-1 ئەم قوناغەی پرۆسەی ئەنفال لە دوا ی وێرانبوونی تەواوی گوندكانی پاریزگای سلیمانی و كەركوك و هەولێردێت، ئەوی ئەم قۆناغە جیادەكاتەوە لە قۆناغەكانی تر، حكومەتی عێراق تازە لەجەنگی هەشت ساڵی عێراق – ئێران بوو ئەوەش ئاشكرایە ڕۆژی 8 ی 8 / 1988 كۆتای پێهات
-2 جینۆسایدی هەندێك گوندی وەك مەسیحی و كەم نەتەوە و ئاینزاكانی تری گوند و ناوچەكانی دیكە .
-3 حكومەتی عێراق لەوسەركەوتنی لەحەوت قوناغەكەی تر بەدەستی هێنا زیاتر هانی دا بۆبەردەوامیدان بە جینۆساید و ئەو بەرنامەیەی دای رەشتبوو.
-4 هێنانەوە بەشداریكردنی ئەوچەك وجەبخان وسەربازانەی لەبەرەكانی جەنگی عێراق – ئێران وكشانەوەیان بۆبەشداریپێكردنیان كە پێكهاتبوو لە فەیلەقی یەك لەگەڵ 38 فیرقەی پیادە و 3 لیواو جوهدی موهندسی وفرۆكەی سەربازی وهێزی ئاسمانی و پۆڵەكانی كیمیای– مەجهود حەرەبی بۆ رێگاوبانەكان هەروەها یەكەكانی ئیستیخباراتی (هەواڵگری) لەگەڵ جاش وفەیلەكان بەشداربوون
-5 بەكارهێنانی چەكی كیمای زۆربەچری بەحكومی ئەوەی ئەو ناوچە شاخەویە وەك گوندەكانی شێروانە – ساركی – یەك ماڵە – بیبێ
-6 دەستگیركردنی زیاتر لە (40) هەزاركەس ووێرانبوونی ( 633) گوند
بۆ سەلماندنی دڕندەیی تاوانەكانی قۆناغی هەشتەم و كۆتایی شاڵاوەكانی ئەنفال، دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق پشتی بە سێ بەڵگەی گرنگ بەستوە، لەوانە نوسراوێكی ئەركانی سوپای عێراق بە ژمارە «1122» لە 21-8-1988 كە ناوەڕۆكەكەی باس لە ئامادەكردنی لەلایەن حوسێن رەشید تكریتی بوەو لەلایەن نزار عەبدل كریم خەزرەجی واژۆكراوە، پاشان دانپیانی تاوانبارەكان، دوای ئەوەش راپۆرتی شارەزایانی نێودەوڵەتی»، لە كۆتایشدا قۆناغی هەشتەمی شاڵاوەكانی ئەنفال لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق وەك «تاوانی جینۆساید، تاوانی دژی مرۆڤایەتی، تاوانی جەنگ» لە گەڵ حەوت قۆناغەكەی تر بە فەرمی ناسێنرا..
قسەی هەندێك سەر كردەكانی بەعس لە زاری خۆیانەوە لەسەر ئەنفال
عەلی كیمیاوی دەڵێت « ئەو خەڵكە بێشومارە لەكوێ دابنێم ،بۆیە كەوتمە دابەشكردنیان بەسەر پارێزگاكاندا،ئەوكاتەش بە بلدۆزەكان بەملاو بەولادا،بڵاویان پێدەكەم، هەر لەدرێژی قسەكانی دەڵێت: بە بلدۆزەر دەیان كەمە ژێرخۆڵەوە .
وەقیق سامەڕاییە، ناوبرا لە بانگەوازێكدا دوای هەڵاهاتنی لەژێر دەستی ڕژێم كە ئاراستەی سەركردەكانی عەرەبی كردوە دەڵێت « ئەنفال بوەتە هۆی شەهید 200 وونی دووسەد هەزار كورد كە زۆربەیان سوونەن .
میخائیل رەمەزانی هاوشێوەی سەدام لەیاداشتەكانیدا ئەڵێ : لە دوای شەڕی» عێراق -ئیران»لەماوەی شەش مانگدا زیاترلە 200 هەزار كورد فەوتان لە ئەنفالەكاندا لە ساڵی (1988) زیاتر لە 75 % ی گوندی وێرانكرد، لەكۆی (000 5) هەزاری گوندی كوردی لە عێراق.
ئێستاش دەرنگە نەبووە بۆ ئەوەی لێكۆڵنەوەی نوێوە و كردی ئەنجام بدەین بۆئەوەی وەڵامی كۆمەلێك ئەگەر و گریمان و پرسیار ، لەگەڵ وەڵامی ئەو پرسیار و گومانان و ئەو هۆكارانەی لە ئایندا ئەگەری وەڵامدانەوەی بەهۆكارەی لە ترسی لەناوچوونیان یان لە دەستدانیان ئەگەری وەڵامدانەوەیان لاواز دەبێت، چونكە ئێمە هەر چەند لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی زانستی و دۆكۆمینتار ئەنجام بدەرێت هێشتا دەیان و سەدان پرسیاری نوێ و پرسیاری گەلێكی گرنگ لەبەردەم گەورەی ئەو تاوانە خۆی هەڵدەواسێ و بەدوای وەڵامی نوێ و بەدواچوونی زیاتر و كاری باشتر و زانستی تر دەێت، ئێمە ئەمرۆ هەوڵدەدین چەند پرسیارێك بە وەرژێنین بە دوا ی وەڵامی واقیعەی و ئەكادیمی بینەوە .
زۆر جار ئەو پرسیارە دێت بە گوێمان ئاخۆ بۆچی كۆتا ی سەدەی بیست و سەرەتای سەدەی بیست یەك بە جینۆساید ناسراوە ؟ بە تایبەت دژ بە نەتەوەی كورد ؟
وەڵامەكەی نا ڕوون نیە هۆكارەكەی دەگەڕێتە وە بۆ دەركەوتن و گەشەكردنی چەندین بیرو باوەڕ و ئایدۆلۆژیای جیاوازكە هۆكارێكی كاریگەری بون بۆدەركەوتنی زۆرترین جینۆساید لەڕووی جۆری وچەندێتی و و چۆنێتی لە هەردوو سەدەدا .
لێر و لەوێ دەپرسین هۆكاری بێدەنگبوونی گروپ و وەڵاتان و ڕێكخراوەكانی نێودوڵەتییەكان، دوای ئاگاداربوونیان لەروودانی پرۆسەی ئەنفال چی بوو لە بەرانبەرەدا تەنها ڕۆڵی بینەرایان دەبینی ؟
ڕەنگە وەڵامەكەی كەمێك ئاڵۆز و هەمە لایەن بێت بەڵام وەڵاتانی جیهان خۆیان بە بەرپرسیاری كۆتای پهێنانی جینۆسایدەكە (ئەنفال) و یارمەتی دانی قوربانیانییەكانی ئەنفال لەعێراق نەزانییەوە، هەموو لایەنەكان چاوەروانی ئەوی تریان بوون ئاخۆ كام لایەن و وەڵات و ڕێكخراوە هەڵوێست وەربگرن بۆ ئەوی بزانن چی رێگەیەك باش و گونجاوە بۆ گرتنەبەر لە دژی جەلادەكانی جینۆسادیدەكە. ئەم چاوەڕوانی وایكرد لە لایەن ئەو لایانەوە كە تەماشاكاری جینۆسادەكە بەبین و تەنها ڕۆڵی بینرە بەبینن ، هۆكارەكەش بووە بە جینۆساید كردن نەتەوەیەك .
بۆچی ئەم قۆناغە بە قۆناغەی خاتمەی ئەنفال ناسراوە ؟
بەپێی زانیارەكان لەپرۆسەی بە ناو ئەنفال (18200 ) هەزارخەڵكی مەدنی بوونە قوربانی ( 2451) گوند وێرانكران ( 1344) قوتابخانە تێكدران لەگەڵ (2027 مزگەوت روخێندران .
لەم پرۆسەیدا (30 ) هەزار سەرباز وجاش و پیاوەكانی ئەمنوهەواڵگری وجەیش شەعبی وهەواڵگری وهێزی سەربازی و زەمینی بەشداربوون
كۆتای هاتنی جەنگی عێراق – ئێران بەكارهێنانی هێزەی زیاتر و چەكی باشترە بۆ پرۆسەكە، زۆر بە چری چەكی كیمیای بەكارهێنا .
بۆنمونە دەپرسین ڕۆڵ هەوڵویستی میحوەری سەرۆك مام جلال چی بوولەم پرۆسەیدا دژ بە نەتەوەكەی؟
لە كتێبی رەشەبای ژەهر و ئەنفال لە لاپەرە ( 24) بەرگی یەكەم عبداللە كریم محمود دەڵێت « لەو هەلومەرجە ، داوای لەڕای گشتی جیهانكرد، سنورێك بۆ بەكارههێنەرانی چەكی كیمایی دابنێن دژی گەلی كورد « .

ئەنجامی داواكەی سەرۆك مام جەلال چی بوو ؟
وەڵامەكەی تا ئەندازیەك لێڵ نیە لە بەرواری 6 ی 9 لە ڕۆژنامەی العراقیە كە زەمانحاڵی حیزبەكەی بوو لە 6 ی 9 / 1988 بە بریاری ژمارە (737) لە بەواری 7 /9 / 1988 لە ژێركاریگەری نێوەدەوڵەتی بریاری لێبوردن هات، ئەوەش دوای ئەوهات هەندێك ڕاپۆرتی رۆژنامەوانی لەسەرتاوانی جینۆساید گەیشتە شوێنی مەبەست، تا حكومەتی عێراق ناچار دەكات لێبوردنێكی گشتی دەربكات … ئەوی ماییەی قسە لەسەر كردنە ئەو لێبوردنە بۆ هەموو خەڵكی عێراق بوو تەنها خودی سەرۆك رەوانشاد مام جلال نەبێت .
پرسیارێكی دیكە با لە خۆمان بكەین ئەی ڕۆڵی هێزەی پێشمەرگەی كوردستان چی بوو لە پرۆسەی ئەنفال و جینۆسایدی گەلی كورد ؟
وەڵامەكەی ڕوونە هەموو ئەو دیكۆمینت و شاهید حاڵەكان ئەو ڕاستەیە دەوپاتدكەنەوە هێزەی پێشمەرگەی كوردستان لە تەواوی قۆناغەكانی ئەنفال ڕۆڵی بێ وێنە یانبینی بینی لەبەرەگری كردن بەڵام زۆری هێزو توانی دەوڵەتی عێراق لە هەموو بوارەكاندا لە زۆر شوێن و ناوچە وای كرد هێزەی پێشمەرەگە نەخشە وجینۆسایدی دژ بە گەلی كورد ڕابگرێ.
بەرەدوام حەقە لە خۆخمان بە پرسین ئاخۆ لە دوا ی ئەم بەروارە جینۆسایدی نەتەوەی كورد كۆتایی هاتوو؟ یان بەردەوامە و بۆچی؟
ئی بێ گومان هەتا كلتوری بیركردنەوەی داگیركاری دژ بە نەتەوەی و بە رژوەندی هەمە لایەنەی وەڵاتانەوە گرنگی زیاتر نەدان بە مای مرۆڤ و تێكەڵ بونی كورد ە هاوكێشە سیاسیەكان و گەمە گەورەكان ئەوا جینۆسایدی دژ بە ئاین ، نەتەوەیی ، مەزهەبی …. هتد بوونی دەبێت
ئەمە مەترسی بەردەوام لە ئارادایە نموونەش وەك جینۆسایدی كوردانی شەنگال، لەڕۆژئاواش كوبانی و عەفرین … بێ گومان ئەم مەترسانە بۆ هەر چوار پارچەی كوردستان لە ئارادا یە.

ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد:
هاوڕێیان پێشەكیش وتم ئەو بابەتە زۆر هەڵدەگرێت بەهیوام ئیشەڵڵا كاك حەسەن ئەگەر لەئاست خۆشیدا نەبێت جارێكی تر ئێمەی گەڕاندبێتەوە ناو واقیعەكەو جارێكی تر كۆنتاكتێك‌و لەمسێكمان بەڕوداوەكە كردبێت شەرت نیە ئەوەی لە خەیاڵی ئێمەدایە بمانەوێت كاك حەسەن ئەوە بڵێت شتێكی وتوە ڕەنگە جیاواز بێت وە ڕەنگە لەهەندی حاڵەتدا لەگەڵ قسەكانی كۆك بین و هەندی جار كۆك نەبین.

رەهبەر سەید برایم:
زۆر سوپاس بۆ كاك حەسەن مەلا، بەڕاستی من دەمەوێت لەناونیشانەكەیەوە دەست پێ‌ بكەم بەڕاستی ناوچەی شێخان شێخانی ئێزیدی دەگرێتەوە، كە بەو دوایە داعش ئەنفالی كردن، لەناوچەی كۆیەش شێخان هەیە، ئەو شێخانیانە بە ئەسڵ ئێزیدین،دەبوو پرۆسەی ئەنفالی سێ‌ بوایە، چونكە ئەنفالەكان خۆتان دەزانن هەشت قۆناغە سورەتی ئەنفالیش هەشت بەشە، ئێمە هەتا ئێستاش بەقورئان لەناومان دەبەن، میلەتێكی موسڵمانین‌و لەناومان دەبەن، جگە لەوەی ئەنفالی یەك لەبنكەو بارەگای سەركردایەتی لەدۆڵی جافایەتی بوو یەك كەس نەگیرا، یەك شێت گیرا ئەویش مام ڕەسوڵ بوو، ئەو كاتەی بەغدا‌و بەعس كردیانە هەرا وتیان مام جەلالمان گرتوە رەسوڵ شێتیان گرتبوو، 101 پێشمەرگە شەهید بوون لەو ئەنفالە،ئەنفالی دوو دیارە لەقەرەداغ بوو،ئەنفالی سێ‌ ئەوەی كاك حەسەن مەلا باسی دەكات گەرمیانە،كە زۆرترین خەسارەت زۆرترین ئەنفال لەوێ‌ كرا، ئەنفالی چوار مەنتیقەی شوان و شێخ بزێنی و قەڵاسێوكە‌و دەشتی كۆیەیە، ئەنفالی پێنچ خۆشناوەتیە، شەش‌و حەوتیش قەندیلە كە ئازاد هەورامی شەهید بوو، ئاخر ئەنفال ئەنفالی بادینانە كە باسی داستانی خواكوڕك دەكەن ئەوەنەی بۆ خۆم ئەو كاتەی كاك حەسەن مەلا باسی دەكات،ساڵی 1987 من سەرتیپ بوم بەشداری بەرگریم لەئەنفالی یەك‌و چوار‌و پێنج‌و شەش‌و حەوت كرد،پێشمەرگە بووم ڕوداوەكانیشم هەمو ماوە هیچ ئەنفالێك‌و هیچ جینۆسایدێ كاك محەمەد حەمە ساڵح زیاتر شارەزای جینۆسایدە بەبێ هێزی ناوخۆ نەدەبوو، ئەو كاتە 450 فەوجی سوك هەبوو ئەوان زۆر دەورێكی خراپیان بینی لە ئەنفال كردنی خەڵك وە مەردترین شار لەكوردستاندا شاری چەمچەماڵ بوو، خەڵكی چەمچەماڵ ڕاپەڕین‌و هەتا كۆپتەر هاتە ناو چەمچەماڵ‌و پێم وایە 7 كەس شەهید بوو بیرم نەماوە چونكە ئەو كات من لەدەوروبەری چیا سەوز و لەو ناوچەیە پارتیزانی بوین ئێمە مابوینەوە كاك حەسەن مەلا شتێكی وت،وتی: هەتا ئێستا كەمتر لەسەر ئەنفال نوسراوە ئەوەتا لەتیف فاتیح لێرەیە لەسەر ئەنفالی نوسیووە سەدان كتێب هەیە لەسەر ئەنفال بڕۆ لە مۆنومێنتی چەمچەماڵ بزانە چەند كتێب نوسراوە
كاك شۆرش حاجی كتێبێكی زۆر جوانی هەیە، لەسەر ئەنفال سەدان كتێب هەیە، بەڵام هەتا ئێستا عەرەب ئیعتراف بەوە ناكات دانی پێدانێ كە شتێكی ڕاست بووە خۆتان دەزانن بەو ئەخیرەی گۆڕە بەكۆمەڵەكانیان دۆزییەوە یەكێك بە گریان ئەیوت ئێستاشها رقیان لێمانە، ئەوە هەموو خەڵكی گریان ئەو هەموو منداڵ و ژنە ئەنفال دەكرێت ویژدانی هەموو دنیای هەژاند، دەستی خۆش بێت پێوەی ماندوو بووە شتێكی باشە بۆ سەرچاوە، لەسەر ئەوە بنوسین كە تائێستا عەرەب ئیعتراف بەوە ناكات یەعنی بەعس بەرامبەر ئیسرائیل كیمیای بەكار نەهێنا بەڵام بەرامبەر بە كورد بەكاری هێنا قۆناغی ئەنفالیش زۆر بەورد‌و بە بەرنامە كراوە لەهەر جێیەك پێش ئەوەی ئەنفال بكات دەچوو كیمیایی لێ دەدا یەعنی كیمیای لەو مەنتقەی دەدا ئینجا هێرشیدەكرد ئەوەی فەرمووت ئەنفالی چوار لە 20 ی چوار نەبووە، لە 5/4 كیمیایی لێدا دوای بۆ سبەینی هاتوو خەڵكەكەی ئەنفال كرد هەتا ئێستاش مردنی 182 هەزارە یان زیاتر زۆ كەس نوسیویەتیەوە هەتا مەلا شاخی ئەنفالی خاڵ خاڵانی نوسیوەتەوە هەتا ناوەكانیشی تێدایە، سوپاس دەستی خۆش بێت.

لەتیف فاتیح فەرەج:
دەست خۆشی لەكاك حەسەن مەلا دەكەم،حەسەن مەلا تەمەنی ساڵێك بوە كە ئەنفال كراوە، چەند گەنێك ئێستا لەشۆرش‌و چەمچەماڵ خەریكی نوسینن لەو بوارەیا، یەكێك لەوانە كاك كازم جەبارییە كۆمەڵێك گەنجی ترن كاك پشیوان محەمەد ئەوانە هەمویان یان باوكیان یان مامیان یان كەسێكی زۆر نزیكیان لەپلەی یەك ئەنفالە، جگە لەوەش خۆیان مناڵی یەك ساڵ یان هەر ئەو ساڵە لەدایك بوون، بۆیە كاك كازم یەك دوو كتێبی لەسەر ئەنفال هەیە ساڵی 88 لە دایك بووە یەعنی لەگەرمەی ئەنفال لەدایك بووە، باوكیشی یەكێكە لەئەنفال كراوەكان كە ئێستا لەو بوارەیا ئیش ئەكەن، هەڵبەت ئینسان ئیشیش بكات كەم‌و كوڕی ئەبێت،من پێشتر كتێبەكەی كاك حەسەنم خوێندوتەوە لەسەر كتێبەكە قسە ناكەین، لەسەر ئەنفالی هەشتەم قۆناغی هەشتەمی ئەنفال شتی زۆر گرنگە كە زۆر قسەی لەسەر بكرێت، قۆناغی هەشتەمی ئەنفال كە دوا قۆناغ بوو، هەندێ شت تیاڕویداوە كە دەبێت هەڵوێستەی جدی لەسەر بكرێت، یەكێك لەوانە ڕوداوەكەی گوندی كرۆمێیە لەڕۆژی 31ی مانگی 8 دەوری گیرا 33 پیاو گولە باران كرا، تەبعەن لەناو ئەو گولە باران كراوانەیا یەك دوانێك بە موعجزە چۆن لە گۆڕە بە كۆمەڵەكانی جنوب خەڵك بەموعجیزە ڕزگاری بوو یەك دوانێك بە موعجیزە ڕزگاریان بوو دواتر بونە شاهید حاڵی ڕوداوەكە جگە لەوەش جیاوازیەكی تریش لە ئەنفالی هەشتا ئەوەیە هەر موسڵمان بەر نەكەوت مەسیحیشی بەركەوت، یەعنی خەڵكی مەسیحی تیایەتی و خەڵكی یەزیدی تیایەتی تەقریبەن قۆناغی هەشتەم قۆناغێكە ئەكرێ لە ڕوی ئیشكردن لەسەری بەدنیا بڵێت تەنیا ئامانج لێی كورد نەبوە ئامانج لێی نەتەوەیەك نەبوە كە ناوی كوردە، ئامانج لێی خەڵكی تریش بووە زۆر جار بەداخەوە لە ڕوی دین و بیری و باوەڕەوە، خەڵك لەسەر ئەو خەڵكانەی تر دێتە جواب لەسەر كوردان زۆر كەمتر نمونەكەش دیارە مەسەلەن ئەرمەنیەكان، ڕە نگە یەكێك لە هۆكارەكانی هاتنە جوابیان ئاینەكەیان بێت كە ئاینەكەی ئێمە نەبووە ئێمە موسڵمان بوین هەتا ئەوەی هۆلۆ كۆستیش جولەكەش ئەوەش جیاوازی هەبووە زەرورە لەسەر ئەو جیاوازیانە قسە بكرێت، من نامەوێت زۆر زیاد قسە بكەم هەر ئەوەیە كاك حەسەن لەم كتێبەشیا لەم بابەتەشیا كە باسی كرد ئەشێ وەك كاك ئازاد وتی جیاوازیمان زۆر هەبێت لە قسە كردنا بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەمە بۆ خۆی هەنگاوێكی زۆر باشە من بۆ خۆم دەست خۆشی لێ ئەكەم ڕاستە پێشتریش كتێب گەری زۆر نوسراوە بەڵام ئەوەی كە ئەمان ئەیكەن هیوا دارم ببێتە سەرەتایەك بۆ ئەوەی كەس و كاری قوربانیەكان خۆیان ئیش لەسەر ئەوە بكەن بە تایبەتی ئەوەی پێی ئەڵێن زاكرەی یان یادەوەری شەفەهی یادەوەری زارەكی ئەوە زۆر گرنگە ئیشی لەسەر بكرێت لە ناو ئەوانایە من چەند ساڵێك لەناو مونەزەمەیەك بووم لەناو ئەنفالەكانا ئەژیام ئەزانم چەند چیرۆكیان لایە ئەزانم چەند حەكایاتیان لایە ئەزانم ژن هەیە 25 ساڵە كیسەی توتنەكەی مێردەكەی هەڵگرتووە كیسەی توتنەكەش تا ئێستا ئەڵێی دوێنێیە هەڵگیراوە ئەزانم ژن هەیە قاتی مێردەكەی هەڵگرتوە قاتەكە تا 2003 من ئاگادارم هەموو حەفتەیەك جارێك دەری ئەكرد بۆنی لئ ئەدا بۆ ئەوەی نمونەی زۆر لەو بابەتانە هەیە، ئەمانە هەم زۆر گرنگە ئیشی لەسەر بكرێێت هەم زۆر گرنگە هەموو ئەو كەرەسانە شوێنێك هەبێت بیانپارێزێت بۆ لەبەر ئەوەی لە دوا جار ئێمە بە بەڵگەكان لە مۆنۆمێتەكان لەئەو شوێنانەی كە هەیە ئەتوانین بیسەلمێنین كە ئێمە چیمان بەسەر هاتوە كاك حەسەن ئەزانێت لە مۆنمێنتی ئەنفال لەم دوایانەدا یەكێك لە وێنە گرەكانی مەنتقەی قەلاسێوكە بەسەدان رەسمی هێنا كابرەیەك بوو كاتی خۆی لە تەكیە وێنە گرێكی هەبووە هەرچی خەڵكی قەلاسێوكە هەیە كاتی خۆی رەسمی گرتبوو هی ئاغجەلەرو گۆپتەپەو عەسكەرو تا ئەگاتە ئە‌و ناوچەی شوان‌و ئەوانەش بوشێكی زۆری رەسمەكانی گرتبوو ئێستاكە نزیكەی چەند هەزار رەسمێكی ڕاستە زۆر تێك چووە بەڵام پاراستویەتی زۆربەی ئەوانەی كە ئەنفال كراون ئێستا رەسمەكانیان ماوەتەوە خۆزگا لەهەموو شوێنێك ئێمە وێنەی وامان دەبوو بۆ ئەوەی قسەی لەسەر بكەین نمونە لە یەكێك لە و گوندانەی وەك جەلەمورد هەر ئینسانی ساغ نەبوەتە قوربانی ئەو ئینسانە نەبوون كە حكومەت بە مەترسی دانابوون یەك دوو خێزان هەن لە ڕووی دورونیەوە مناڵەكانیان تەواو نەبووە نەخۆش بوون خۆتان ئەزانن خێزان هەیە چەند كەسێكیان باری دەرونی تەواو نییە ئێمە پێی ئەڵێن شێت بە ناوە باوەكەی، ئەوانەش بەر كەوتوون قسە كردن لەسەر ئەو وردە كاریانە ئەركی ئەو خەڵكانەی خۆیانە خەڵكی مەنتقەكانی خۆیان وە هیوا دارم كاك حەسەن‌و هاوڕێكانی ئەوانەی كە خەریكی نوسینن بەردەوام بن و دەستان خۆش بێت.

محەمەد حمە ساڵح:
دەست خۆش كاك حەسەن كارێكی باشتكردوە منیش هەر وەك كاك ڕابەر ڕاستیەكەی ئیلتباسێكم لادروست بوو كە ناوچەی شێخان یەكسەر لە مێشكما من شێخانی لای ئێزیدكان بوو دەڤەری شێخانم بیر كەوتەوە، بەتایبەتی ئیعلانەكە بەو شێوەیە بوو كە زیاتر جەنابت لەسەر ئەنفالی كۆتایی ئەدوێیت یەعنی دوا ئەنفال ئەدوێت بە هەر حاڵ من جاری كتێبەكەم نەبینیوە بەگشتی تۆ هەڵبژاردنی ناوچەیەك كارێكی زۆر باشە بەڵام شێخان دیسانەوە هەر وەك كاك ڕابەر وتی: ئەو شێخانەمان هەیە، هۆرین شێخانمان هەیە لە بناری بەمۆ ئەم ناوچەی شێخانیش جەنابت لە دەوروبەری قادر كەرەم گوندەكانی چەمچوغاو قشكەو قەرەچێوار‌و ئەمانە ئەگرێتەوە هەرچەنە هەنێك لەروی تەركیبە دیموكراڤێە كەی عەشیرەتیشەوە تێكەڵەیەك هەیە لەوێیا تێكەڵەیەكی زەنەو شێخان هەیە زیاتر ئەم مەسەلەی ناوچەی قادر كەرەم یان شێخان كە تۆ دراسەت كردوە من پێم خۆش بوو وە هیوا داریشم تیشك خستبێتە سەر مەسەلەی پرۆسیسە كردن جیا كردنەوە خەڵكەكان هەر لە كۆشك و ئاو باریك و بناری گل و تازە شارەوە هێنران بەرەو قادركەرەمەوە لە قادر كەرەم لەگوندی ئالیاوا لەوی ئەوە پرۆسێسیەی یەكەمی سەرەتاییە وەك و ئەڵی جیاكردنەوەی سەرەتای لەوی تەحویل كران بەشێكی بۆ چەمچەماڵ و بەشێكیشی بۆ ئیمام شاسوار لای ئاژداخ و دواتر هێنرانە چەمچەماڵ ئەمانە هەموو سەنتەرەكانی ئەنفالی سەرەتاییە دواتر بۆ سەنتەرە سەرەكێكە بۆ تۆپزاوە لەوئ جیاكرنەوەكە ڕوویدا من پێم خۆشە ئەگەر تۆ لەمەتنی كتێبەكەشدا ئیشارەت كردبێت بۆ ئەوەی شێخان كوێیە شێخان چەند گوندێكە لای قادر كەرەم وەك و باسم كرد شێخان كوێیە چیە چۆنە ئالیاوە چی دەورێكی بینیوە لەمەسەلەی پرۆسێسە كردن و جیا كردنەوە كان و گواستنەوە، ئەمە بەشێكە لەئەنفالی 3 ئەم ئەنفالی سێ بەشی باكور و بەشی باشور باشوری لای كەلار و كفری و دوسخورماتوو ئەوە بە پاكێجێ هەیە لەم شێوەیە بەشی سەرەوەی هەر لە شێخ تەویلەوە ئا بەو شانا ئەڕوات تا قادر كەرەم وەك سێ یەك و سێی دووە هیوادارم تیشكێكت خستبێتە سەر ئەوە چونكە لەئەنفالی گەرمیانا ئەنفالی سێ كۆمەڵی سەنتەری پرۆسێسەسە هەبووە هەر لەشەرقەوە لای دەربەندیخانەوە گوێزراونەتەوە بۆ گوندی لاڵی خان و دواتر لە ملە سورە سەنتەرێكی پرۆسێسەسە كردن دواتر گوێزراونەتەوە بۆ لیواكەی كەلار و بەداخەوە لیواكەی كەلار ئێستا ئەسەری نەماوە ئەبوایە ئەو شوێنە وەك ئەمنە سورەكەی ئێمە بمایە تا ئێستا ئێستاش خەڵك ئەڵێت كاكە لای لیواكە دائەبەزم كە ئەسەری نەماوە، مەلا شاخی لەسەر ئەنفالی خڵخاڵان نوسیوێتی و شتێكی باشی كردوە و جەنابت هەر لەسەر شێخان بەڵام هەتا بۆ كاك مەلا شاخیش من و تۆ ئەزانین خاڵخاڵان كوێیە‌و شێخان كوێیە،ئینجا جەنابت هاتیتە مەسەلەی بەراورد زۆر زەرورە بەڵام بەراوردەكان ئەبێت زۆر وریا بین ڕاستیەكەی بەراوردی ئەنفال و ئەمە باس و خواست زۆر هەڵ ئەگرێت كاك لەتیف وتی جیاواز لە ئەنفالەكانی تر لە سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان سەرگەڵو بەر گەڵ و كە ئەوە قۆناغێكی دیاری كراوە چەند شوێنێك بەر كیمیاوی كەوتن بەبەری مەرگەو یاغسەمەرو بە سەرگەڵو بەرگەڵو خۆیەوە دواتر قەرەداغ بە كەمێك جافەران بەركەوت زۆرێك لەسیوسێنان دواتر گەرمیان تا ئێستاش ئیستفهامێكی گەورەی لەسەرە ئەو بناری گلە هاو حدودی شێخانە كە تۆ باست كردوە دواتر پێشتر لە 87 ناوچەكانی ئەنفال و پێنج و شەش ئەنفالی چوار ئەوە مەعلومە گۆپتەپ بەركەوتووە بەڵام لەئەنفالی 8 یان ئەنفالی كۆتاییا سەرجەمی چواردەوری زنجیرە چیای گارە بەركەوتەن تەنانەت لە دوای چوار ساڵ لەگوندی بەرجین كەوتن كۆمەڵێ خۆل گژو گیایەكان لەپۆرتن داون لەموختەبەرێكی وەزارەتی بەریتانی ئەمە دوای چوار ساڵ ئەسەری خەردەل دەركەوتوە لەو شوێنە حەتا ئەوە بو بەراپۆرتێكی نیودەولەتی لەم ئەنفالی بادینانا شتێكی تر دروست بوو كە كاك لەتیف ئیشارەتی دا ئەنفال خۆی لە خۆیا لەناو لە ژیرناوی سورەتی ئەنفال یەو ئەوە مەسەلەیەكی یوفیومیز هەیە زمان لوسی ئەمە كاتی خۆی نازیەكان بەكاریان هێنا ئەم یوفیمیزمە بەزمانی لوس كە خەڵكەكە ئەگوێزینەوە بۆ موجەمەع عەرزتان ئەدەنێ و وایە و ئەمەیە و تەنانەت سەرۆك جاشەكانی كوردیش هەندیكیان كە لەوانە پیش هەموو كەس پەلاماری كەس و كاری خۆیان دا نەك بە مەستی كوشتن بە مەبەستی گواستنەوە یەعنی ئەمە تۆبیك ئەمە تەنها بازنەیەكی بچوك كە قیادەی حیزبی بەعس ئەیزانی ئیتر ئەو گروپە دیموكراسیە تایبەتە ئەیانزانی دەنا ئەو دەستانەی لە جیشی عیراق دابوو تەنانەت لە پۆلیسی عیراقدا لە ئەمنی عیراقدا ئاگایان لەم مەسەلە نەبوە ئەمە دەستیكە خەلك ئەگریت ئەمە مایكی جینوسایدە جینوساید لە هەموو شوینیكی دنیادا واكراوە باسی مەسەلەی هەشت قۆناغەكەی (گركۆریستانتۆلار ) من و كاك لەتیف گرگۆریستانتورمان بینیوە و زۆریشمان موناقەشە لەگەڵی كردوە پیاوێكی پیری نورانی ڕێك و پێكە زۆریش شارەزایە هاتوەتە ئەم وڵاتەی من وتۆ لە سەرەوە بۆ خوارەوە هەمووی گەڕاوە و شارەزایەكی باشی هەیە، من دەست خۆشیت لێ دەكەم باسەكەت باس و خواسی زۆر هەڵ ئەگرێت كارێكی زۆر باشەو پیرۆز بای لەئێوەی گەنج ئەكەین كە لەم مەسەلەیە بدوێن و قوڵ دەست خۆشیتان لێ ئەكەم و زۆر سوپاس

د.كارزان محەمەد:
ئەم كاتەتان باش… سێ خاڵم هەبوو بە كورتی یەكەم ئەنفال تەنها لەناو بردنی مرۆڤ نەبوو بەڵكو جینوسایدێكی دیموگرافی بوو، دیموگرافی بەو مەعنایەی ڕاگواستنی ئەم هەموو گوندانەو هێنان و كۆكردنەوەیان لە ئۆردوگا زۆرە ملێكان وە زۆر بە ئاستەمیش ئەیان توانی تفاعل لەگەڵ شارا بكەن من لە بیرمە كە هاتن نەیان ئەتوانی ببن بە شاری،دوای ڕاپەڕینیش نەیان ئەتوانی بگەڕێنەوە بۆ گوندەكەی خۆیان، دوەمیش: جینوسایدێكی كلتوری بوو بەو مەعنایەی هەزاران چیرۆك و پەندی پێشینانی گوندەكان هەموو فەوتان تەنانەت من بەو پێیەی لە ناوچەی پشدەر لەدایك بوم هەرچی بن شاخێك هەیە بن بەردێك هەیە كانیاوێك هەیە درەختێك هەیە لوتكە شاخێك هەیە ناوێك بە خۆی هەیە بەڵام كاتێك گوندەكان ڕائەگوێزری دەبینیت ئەم ناوانە هەمووی دەفەوتێن، هەڵەبجەو ئەنفال ڕاستە هەردووكیان جینوسایدن تەواوكەری یەكترن، بەڵام زۆر لەیەك جیاوازن لەچیا لەڕووی دەنگ دانەوە، ئەنفال لەسەر ئاستی ناوخۆ بایەخی زۆری پێدرا میدیاكانی بەعس بەتایبەت ڕۆژنامەی هاوكاری، بەڵام لەسەر ئاستی دەرەوە جگە لەڕاپۆرتەكەی میدڵ كە مامۆستا محەمەد وەریگێڕاوە لەگەڵ چەند كتێبێكی تر بایەخێكی ئەوتۆی پێ نەدرا لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بە پێچەوانەی هەڵەبجەوە هەڵەبجە لەسەر ئاستی ناوخۆ كپكرا، بەڵام لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی دەنگدانەوەی زۆری هەبوو من نزیكەی 450 گۆڤاری جیهانیم كۆكردەوە تا ئێستا سێ جار چاپ كراوە، باسی ئەنفال ناكات هەموو باسی هەڵەبجەیەتی سێهەمین خاڵ پێویستە بیروژێنین تكاتان لێ ئەكەم ئەبێت باحس باسی ئەوە بكات كورد بۆ جینۆساید ئەكرێت یەعنی ئێمە ئەنفالمان بینی هەڵەبجەمان بینی جینوسایدی ئێزیدێكان‌و داعش مان بۆچی بینی هەست ئەكەم كورد ئەوەنە دڵی فراوانە بەرامبەر بەدوژمنەكەی خۆی بەپێچەوانەی نازیەكانەوە كەئێستا لەوپەڕی دنیا نازیەك ئەبینن بەشداری هۆڵۆكۆستی جولەكەی كربێت بەڵام ئیمە لەبەر ئەوەی دڵ فراوانین بەرامبەر نەتەوە سەردەستەكان بەرامبەر داگیر كەران لەبەر ئەوە من دڵنیام لەئایندەیا هەر دەرفەتێك برەخسێت دڵنیام لەسەر دەستی نەتەوە سەردەستەكان جارێكی تر جینوساید ئەكرێینەوە بۆیە حەز ئەكەم لێكۆڵینەوە بكرێت كە كورد جارێكی تر ببێت بە هێزێكی ئەوەنە تۆكمە جینۆساید نەكرێت ئەگەر دادگا و قانونیش نەبێت نزار خەزرەچی لە دانیماركە ئەتوانی بە سزایی بگەیەنیت مادەم ئەو سزا شۆڕش گیڕانەی لەسەردەمی شاخدا هەبوو كە دەستی قانون نایگاتێ ئەكرێت بە شێوازی تر سزای بدریت بۆ ئەوەی جارێكی تر ئەم كارەساتانە دووبارە نەبنەوە زۆر سوپاستان ئەكەم

حەسەن مەلا:
زۆر سوپاس هاوڕێیان پێم خۆشە ڕونكرنەوەیەك بەم مامۆستا ڕابەری سەید براهیم فەرمووی ئەنفالی ناوچەی شێخان من بە ئێزیدی تێگەشتم دیارە ئەم ئیشەی من یەكێكە لەو ئیشانەی ئەوە ئەگەیەنێت كە بە تەنها شێخان لە ناوچەی شەنگال نییە، بەڵكو لە كۆیە هەیە، لەئێران هەیە لە هەر چوار پارچەی كوردستان بە تایبەتی لە پارێزگای كەركوك لە ناحیەی قادر كەرەم هەیە لەزۆربەی ناوچەكان شێخان هەیە بزات ئەمە خۆی بۆ خۆی ئیشكردن لەسەر ئەنفال بەو شێوەی ناوم لێناوە پرۆسەی ئەنفالی ناوچەی شێخان كەواتە ئەمە جۆرێكە لە ئیشكردن‌و زیندوكرنەوەی، خۆش بەختانە نەمانویست ئەمە ون ببێت، لەكتێبەكەشما زۆر بەڕونی ئەوەنەی پێم كرابێت‌و دەستم پێی گەشتبێت بەڵگەو باسی هەموو ناوچەی شێخانەكانم كردوە لە هەر چوار چارچەی كوردستان بە تایبەت كوردستانی باشور باسی یەك بەیەكی گوندەكان‌و ناوچەكانم كردوە لێدوان‌و چاوپێكەوتنم لەسەر ناوچەكانی تری شێخان بەڵام من پێم خۆشبوو بیخوێنینەوە و جارێكی تر قسەی لەسەر بكەین كۆڕەكەمان لەسەر پرۆسەی ناوچەی شێخان نییە، بەڵام هەر حەزم كرد لەوێشەوە دەرفەتێك بێت بۆ ئەوەی ئێوەی بەڕێز و خۆشەویست ئاشنا‌و شارەزای و دەست و پەنجەتان لەسەر بواری ئەنفال نەرم كردوە ئاشنا بن بە پرۆسەی ئەنفالی ناوچەی شێخان، قسەیەك، كە كاك ڕابەر و برادەران باسیان كرد تێبینی یاخود ڕەخنە جۆرە سكاڵایەكم كردبێت كەمترین شت لەسەر ئەنفال نوسرابێت یاخود نەنوسرابێت، من مەبەستم بوو لە ئاستی قورسایی ئەنفال‌و ئەو جینۆسایدە گەورەی كە بەسەر میللەتەكەمان هاتووە وەك پێویست ئیشی لەسەر نەكراوە، بەڵێ ئەزانم عبدوڵڵا كەریم، مامۆستا محەمەد ساڵح، كاك لەتیف، كاك عارف، كاك ڕابەر كۆی گشتی چەنەها كەسی تر لێرەو لەوێ ئیشیان لەسەری كردوە،ئەگەر ئەو بەڕێزانە نەبووایە كە كاریان لەسەر ئەنفال كردووە ڕەنگە من نەمتوانیایە كتێبێكی ئاوها بنوسم، ئاستی وەرگێڕانا زۆر زەعیفین زۆر لاوازین بۆ ئەم پرۆسەیە، ڕەنگە هیچ خیلافێكی تیا نەبێت لێرەو لەوێ ئیشێكی بچوك كرابێت،سوپاسی مامۆستا لەتیف ئەكەم، ڕون كردنەوەی خۆی هەبوو سوپاسی ئەكەم، مامۆستا محەمەد ساڵحیش شارەزاییەكی باشی لەو ناوچەیەدا هەیە‌و ئیشی باش لەسەری كردووە،زۆر سوپاستان ئەكەم و داوای لێبوردنم هەیە بۆ هەر كەموكورتییەك.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

كەژاڵ ئیبراهیم خدر لە ژیانیدا ژنێكی بێدەنگ بوو بەڵام پڕبوو لە نووسین

لەم دووتوێیەدا لەچوارچێوەی كۆڕو سیمینارەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا، رۆژی 1/9/2019، ...