سەرەکی » راپۆرت » له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئـۆج ئالان

ته‌رازووی كورد

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئـۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی

ن: موراد یه‌تكین

بەشی حەوتەم

ده‌رئه‌نجام، كاتێك ئیسرائیل كه‌وته‌ ده‌وره‌، بازرگانێكی چه‌ك به‌ناوی (ئیتاج تینار) له‌وڵاتی سویسرادا، به‌ناوی كۆمپانیایه‌كی له‌ڕواڵته‌دا كه‌ بۆ بازرگانیكردن بوو به‌ پێداویستی بزیشكی له‌ژێر ناوی (هۆزپۆرۆ) دا كاری ده‌كرد. وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاسه‌واره‌كانی به‌رنگاربوونه‌وه‌ی په‌كه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ درێژ نه‌خایه‌نی. له‌ دیدارێكی شه‌ودا ئامێره‌كان و هه‌روه‌ها ئه‌و چه‌كانه‌ی ئیغتیالات و پێداویستی سه‌ربازی بوون وه‌رگیران.
له‌سه‌روبه‌ندی ئه‌م سه‌ردانانه‌دا ئیسرائیل هه‌ندێك داواكاری له‌ توركیا كرد، ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو كه‌ ده‌توانێ تانكه‌كانی (ئیم-60) و هه‌روه‌ها فڕۆكه‌كانی (ئێف4) یان بۆ نوژه‌ن كاته‌وه‌. به‌ڕاستیش ئیسرائیل ئه‌م ئیحالانه‌ی وه‌رگرت. دوای چه‌ندین ساڵ وه‌زیری به‌رگری توركیا ڤاجید كۆنگول ئاماژه‌ی به‌وه‌دا كه‌ تا ساڵی 2000 نوژه‌نكردنه‌وه‌ی (تانگی ئاسینلاس 162 لۆپه‌رد-1) 160 ملیۆن دۆلار له‌سه‌ر توركیا كه‌وت. ئیسرائیل بۆ ئه‌وه‌ی ئاستی ئه‌و تانكانه‌ بخاته‌ ئاستی مۆدێلی (170 ئیم -60) ئاشكرای كرد كه‌ ئه‌وان ناچاربوونه‌ 876 ملیۆن دۆلار به‌ ئه‌مریكا بده‌ن.
چیله‌ری سه‌رۆك وه‌زیران له‌ترسی ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌بوو ئه‌م بابه‌ته‌ بگاته‌وه‌ به‌ده‌میرال كه‌ ئه‌وكاته‌ ده‌نگۆی ئه‌وه‌ له‌ ئارادابوو كه‌ ببێت به‌ سه‌رۆك كۆمار، هه‌وڵیدا سه‌فقه‌ی بازرگانیكردنه‌كه‌ی به‌نهێنی و دوور له‌ چاوی گۆكسال بهێڵته‌وه‌ كه‌ ئه‌وكاته‌ راوێژكاری میت بوو، كه‌ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر توركیا زۆر به‌گرانی كه‌وته‌وه‌ و بۆ ماوه‌یه‌كی دووردرێژیش ئاسه‌واره‌كانی نه‌سڕایه‌وه‌. له‌سه‌روی ئه‌مه‌شه‌وه‌ نه‌توانرا چاڵاكیه‌ تیررۆیه‌كانی په‌كه‌كه‌ بوه‌سێنێ، ده‌رئه‌نجام سه‌لما كه‌ به‌رنگاربوونه‌وه‌ی تیرۆر ته‌نها به‌ چه‌كی مۆدرێن و به‌ده‌ر له‌تۆماری ده‌وڵه‌ت ده‌ستكه‌وت ده‌سته‌به‌رناكان و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌زموونێكی تاڵی به‌دووای خۆیه‌وه‌ جێهێشت.
ئه‌م جۆره‌ چه‌كانه‌ به‌ لانی كه‌م هه‌ندێكیان هه‌رچه‌نده‌ له‌ تۆماره‌ فه‌رمه‌یه‌كانی ده‌وڵه‌ت تۆماریش نه‌كرابوون، دووای دوو ساڵ به‌شێوه‌یه‌كی شه‌رمه‌زارانه‌ ده‌ركه‌وتنه‌ ڕوو. له‌جیلوه‌یه‌كی نامۆی مێژوودا، به‌ته‌واوه‌تی دوای دوو ساڵ له‌سه‌ردانه‌كه‌ی چیله‌ر بۆ ئیسرائیل، له‌و ڕووداوه‌كه‌ی هاتووچۆ كه‌له‌3ی تشرینی دووه‌می 1996 له‌قه‌زای سوسولك-ی سه‌ر به‌باڵكسه‌رایی دا، عه‌بدوڵا چاتلی كه‌ داوا كرابوو به‌تۆمه‌تی ئه‌نجامدانی تاونی كۆمه‌ڵكوژیه‌كه‌ی باخچه‌لی ئه‌ڤله‌ر له‌1978 و چه‌ندین تاوانیتر، له‌گه‌ڵ خۆشه‌وه‌یسته‌كه‌ی به‌ناوی گۆنجه‌ ئووس و هه‌روه‌ها جێگری به‌رێوه‌به‌ری گشتی ئاسایشی ئه‌سته‌مبۆڵ حوسه‌ین ئۆچداغی تێدا كوژران و سادات بۆجاغ-ی نوێنه‌ری (ده‌یه‌پ) پارێزگای شانڵی ئۆرفا له‌په‌رله‌مانی توركیاش برینداربوو. له‌ناو سه‌ندۆقی ئۆتۆمۆبیله‌كه‌ی بۆجاغدا له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك له‌چه‌كی تر دوو ده‌مانچه‌ی ئۆتۆماتیكی جۆره‌ی (ئوزی) ئیسرائیلی دۆزرانه‌وه‌، بێگومان ئه‌و چه‌كانه‌بوون كه‌ دوو ساڵ له‌وه‌پێش له‌رێكه‌وتنێكی نهێنی له‌گه‌ڵ ئیسرائیل هێنرابوون بۆ توركیا.
چیله‌ر پاره‌ی ئه‌و چه‌كانه‌ی له‌زمه‌ت و نه‌سریه‌یی سه‌رۆكایه‌تی وه‌زیران و به‌ شێوه‌یه‌ی په‌رده‌پۆشكراودابوون. به‌پێی ئه‌و به‌ڵگه‌و زانیاریانه‌ی كه‌له‌سه‌رچاوه‌یه‌كی هه‌واڵگری ئه‌وسه‌رده‌مه‌وه‌ ده‌ستم كه‌وتوون:» 2ملیۆن 350 هه‌زار دۆلاری ئه‌مریكی كه‌ بۆ كارو چاڵاكیه‌كانی میت ته‌رخان كرابوو، به‌فه‌رمانی چیله‌ر حه‌واڵه‌ی سه‌ر حسابی به‌رێوه‌به‌رایه‌تی گشتی ئاسایش كرا. به‌پێی سه‌رچاوه‌ هه‌واڵگریه‌كانیش ئه‌و سه‌رده‌مه‌ و ئه‌و پاره‌یه‌ی له‌به‌رده‌ستدابوو بۆ كڕینی چه‌ك خه‌رجكران گه‌یشته‌ نزیكه‌ی 30 ملیۆن دۆلار.
به‌ڵام چه‌كه‌كان نه‌ك ته‌نها له‌ ئیسرائیل، به‌ڵكو له‌ شوێنیتریش ده‌هاتن. بۆ نمونه‌ له‌چوارچێوه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یك كه‌ له‌ساڵی 2000دا ئاشكرا كرا كه‌ والی باتمان سالح شارمان به‌پێی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی كه‌ پێدرابوو به‌ چوار جار و له‌ شێوه‌ی چوار به‌شدا چه‌كی داخلی سنوره‌كانی توركیا كردبوو. له‌ نێو ئه‌و زانیاریانه‌ی كه‌ دابووی، دووان زۆر سه‌رنج ڕاكێش بوون.»ئه‌و چه‌كانه‌ی كه‌ له‌ چین كڕابوون به‌نێوه‌ندی له‌گه‌ڵ كۆمپانیای (تریگۆن)ی ئه‌مریكایی بوون. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌درێسی كۆمپانیاكه‌ له‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكابوو، به‌ڵام خاوه‌نه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی كه‌سێكی به‌ڕه‌گه‌ز تورك بوو. به‌پێی تۆماره‌كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ له‌ساڵی 1968ه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا نیشته‌جی بووه‌و له‌ساڵی 1988یشدا له‌گه‌ڵ په‌نتاگۆندا كاری كردوه‌وه‌ ئه‌م كۆمپانیایه‌ی دامه‌زراندووه‌ و به‌ ناوی (جه‌نك تۆرگای) ده‌ناسرێ. ئه‌م چه‌كانه‌ له‌ ئیزمیت و له‌ به‌ندری ده‌رینجه‌وه‌ هاتونه‌ته‌ توركیا. له‌ فڕۆكه‌خانه‌ی سه‌ربازی جه‌نگیز تۆپال و به‌ فڕۆكه‌یه‌كی سه‌ربازی بۆ پارێزگای باتمانه‌وه‌ گوازراونه‌ته‌وه‌. ئه‌و چه‌ك و كه‌لوپه‌له‌ سه‌ربازیانه‌ی له‌ كۆمپانیای (كینتاكس) له‌ بولگاریاوه‌ به‌ ڕێگای (ئلپین) كه‌ كۆمپانیایكی بارزگانی و كاری ده‌ره‌كیه‌ به‌ فڕۆكه‌ی سه‌ربازی له‌ بولگاریاوه‌ له‌ شاری فیلیپه‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌باتمانه‌وه‌ دابه‌زێنراون.
ناوی كۆمپانیای (كینتاكس) له‌سایه‌ی رۆژنامه‌وان (ئۆغور مۆمجی) كه‌ له‌24تشرینی دووه‌می 1993دا كوژرا به‌ خوێنه‌رانی توركیا ئاشنابوو. به‌ر له‌ كوده‌تاكه‌ی 1980 ئه‌و كاته‌ی دۆخه‌كه‌ خه‌ریك بوو توركیا ڕاپێچی ناو شه‌ڕێكی ناوخۆی بكات، به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و چه‌كانه‌ی به‌رێگای قاچاغه‌وه‌ ده‌هاتنه‌ ناو توركیا له‌ رێی ئه‌و كۆمپانیه‌و هه‌روه‌ها به‌نێوندگیری كه‌سێكی به‌ناوی (به‌كرچاڵناك)بوو.
به‌ڵگه‌كان ده‌ریده‌خه‌ن كه‌ ساڵانی 1974-79 كه‌سانی وه‌كو (ئه‌بو زه‌ر) كه‌ سیخوڕێكی دووسه‌ره‌ی بۆلگاریایی توركیابوو، كه‌ ئه‌وكاته‌ میت له‌ دژی بولگاریا به‌كاری ده‌هێنا به‌شێوه‌ی قاچاغ چه‌كه‌كانیان ده‌هێنایه‌ ناوه‌وه‌ی توركیا. ئۆغر مۆمجی ساڵی1979 ده‌نوسێت كه‌(مه‌همه‌د عه‌لی ئاغجایی) بكوژی رۆژنامه‌نووس (ئه‌دیب ئیپه‌كجی)یه‌ و له‌ بولگاریا خۆی حه‌شاردابوو له‌هه‌مان ئه‌و كه‌سانه‌یه‌».
له‌ پێناو وه‌شاندی گورز له‌پێشوه‌چوونه‌كانی په‌كه‌كه‌وه‌، له‌په‌رۆشی گرتنه‌به‌ری رێوشوێنی چۆنیه‌تی به‌رنگاربونه‌وه‌ی، كێشمه‌كێشمه‌ سیاسیه‌ ناوخۆیه‌كان زیاتر تێكهه‌ڵكێشی به‌یه‌كتری بوون، شه‌ڕیش تاده‌هات دژوارتر و سوورتر ده‌بۆیه‌وه‌.

په‌یوه‌ندی په‌كه‌كه‌ و سوریا له‌كو ێی نه‌خشه‌ی (كه‌ گه‌ به‌) دایه‌؟
به‌و پێیه‌ی كه‌ ده‌زگاگانی ده‌وڵه‌تی توركیا دڵنیابوون له‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ هێزێكی به‌ته‌نها و سه‌ربه‌خۆنیه‌ كه‌ ئامانجه‌كه‌ی دابڕانی به‌شێك له‌ خاكی توركیا بێت بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی كورد و پشت ببه‌ستێت به‌ خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ كه‌ له‌ ژێر فشارێكی ئیكجار زۆر دابوون. عه‌بدوڵا ئۆج ئالان هێشتا ساڵێك تێپه‌ڕی نه‌كردبوو به‌سه‌ر ئه‌وكاته‌، واتا له‌رێكه‌وتی 27ی تشرینی دووه‌می 1978 دا له‌گوندێكی به‌ناو (فیس) كه‌ ئێستا ناوه‌كه‌ی گۆڕاوه‌ بۆ(ئاگزیرات) سه‌ر به‌ قه‌زای لیجه‌ی پارێزگای دیار به‌كر په‌كه‌كه‌ی وه‌ك رێكخراوێكی ده‌ره‌وه‌ی یاسا دامه‌زراندبوو. ده‌ربازبوونی له‌ ته‌مووزی 1979 بۆ سوریا، ته‌ماسه‌كانی زیاتر له‌ سوریا له‌گه‌ڵ رێكخراوه‌كانی (به‌ره‌ی رزگاری گه‌لی فه‌ڵه‌ستن به‌سه‌رۆكایه‌تی جۆرج حه‌به‌ش و هه‌روه‌ها به‌ره‌ی دیموكراتی رزگاری فه‌ڵه‌ستین به‌سه‌رۆكایه‌تی نایف هه‌یسه‌م ) بوون.
به‌ره‌ی رزگاری گه‌لی فه‌ڵه‌ستین له‌لایه‌ن یاسر عه‌ره‌فات دامه‌زرابوو له‌گه‌ڵ دوو دكتۆری ماركسی به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ل (ئۆرته‌دۆكسی گرێكی) به‌ناوه‌كانی (جۆرج حه‌به‌ش و وه‌دیع حه‌داد) كه‌له‌رێكخراوی (ئه‌لفه‌تح)دا بوون پێشترو وازیان لێهێنابوو. حه‌به‌ش ڕووه‌ سیاسه‌كه‌ی رێكخراوه‌كه‌بوو و هه‌رچی حه‌دادیش بوو ئه‌قڵی پشت په‌رده‌ی دارێژه‌ری پلان و چاڵاكیه‌ سه‌ربازیه‌كانی رێكخراوه‌كه‌بوو. له‌دوای ساڵانی 1960 و 1970 كانه‌وه‌ به‌شی هه‌رو زۆر چاڵاكیه‌كانی وه‌كو ڕفاندنی فڕۆكه‌و ته‌قینه‌وه‌كان و گه‌ڵێكی تر هاوشێوه‌ی ئه‌م جۆره‌ كرده‌وانه‌ بوون كه‌ له‌ لایه‌ن گروپه‌ فه‌ڵستینیه‌كانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌دران، ئه‌مانه‌ پلان دارێژه‌ری بوون.(لیلی خالد) كه‌ قورسانی رفاندنی فڕۆكه‌یه‌كی ئیسرائیلی بوو یه‌كێك بوو له‌ئه‌ندامه‌كانی به‌ری رزگاری گه‌لی فه‌ڵه‌ستین. ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ بێجگه‌ له‌ په‌كه‌كه‌، ژماره‌یك رێكخراوی ڕاستڕه‌و به‌ناوه‌كانی (تی كۆ،ته‌كه‌په‌، تی كه‌په‌) هه‌بوون له‌ ناو توركیا به‌ره‌ی رزگاری فه‌ڵه‌ستنی پشتیوانی لێده‌كردن. هاوكات له‌گه‌ڵ بوونی چه‌ندین كه‌مپی مه‌شق پێكردنی رێكخراوه‌كانی وه‌كو ( فراكسیۆنی سوپای سور- ئه‌ڵمانی) و هه‌روه‌ها (فه‌یله‌قه‌كانی سوپای سور) كه‌ ئیتاڵی بوون ئه‌وكاته‌ ئه‌مانه‌ چه‌ند رێكخراوێك بوون زه‌ل زه‌له‌یان به‌وڵاتانی (ناتۆ) خستبوو. هه‌موو ئه‌و رێكخراوانه‌ش له‌ نێوان ساڵانی 1969-1971دا دامه‌زرابوون.
دوای چه‌ندین ساڵ و به‌روخانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و هه‌ڵڕژانی به‌ڵگه‌كانی ناو ئه‌رشیفی (كه‌گه‌به‌). ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وت گۆڕێ وه‌دیع ئه‌لحه‌داد یه‌كێ له‌ سیخوره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی كه‌گه‌به‌ بووه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. له‌ تۆماره‌كانی مۆسكۆدا به‌ كۆدی (ناسیۆنالیست) ناوی هاتووه‌. هه‌روه‌ها كه‌سێكیتر به‌ناوی (موسللو هاریتیاون) كه‌ وه‌ك شارگردێك بۆ ئه‌لحه‌داد پێگه‌ێنرابوو له‌ساڵی 1072 له‌ (گوندی نۆهی ئۆلۆمپیاد) هه‌ستا به‌ كوشتنی وه‌رزشوانه‌ ئیسرائیله‌كان و ئه‌وه‌ و چه‌ند كرده‌یه‌كی تیرۆر كردنی تر. له‌ ساڵ 1975 یش له‌ ژێر ناوی (ئاگۆپ ئاگوبیان) ریكخراوێك به‌پشتیوانی كه‌گه‌به‌ له‌ به‌یروت به‌ناوی (له‌ پێناو رزگاری ئه‌رمینیا، سوپای نهێنی ئه‌رمه‌نی) داده‌مه‌زرێنی.
هه‌رچی رێكخراوی (به‌ره‌ی دیموكراتی)یشه‌ له‌لایه‌ن نایف هه‌یسه‌م-ه‌وه‌ له‌ساڵ 1969 داده‌مه‌زرێت پاش ئه‌وه‌ی له‌ساڵانی 1967-68 له‌ بزوتنه‌وه‌ی ئه‌ل فه‌تح جیاده‌بێته‌وه‌. نایف كه‌سایه‌تێكی كۆمۆنیستی له‌بنه‌ڕتدا له‌بنه‌ماڵه‌یه‌كی كاتۆلیكی ئوردونی-یه‌. هه‌یسه‌م له‌ساڵی 1970یه‌كان به‌ولاوه‌ له‌لایه‌ن رێكخراوه‌ فه‌ڵستینیه‌كانی تره‌وه‌ به‌ پیاوی ده‌زگای هه‌واڵگری سوریا تۆمه‌تبار ده‌كری. ساڵی 1970ئه‌و ساڵه‌یه‌ كه‌ (حافز ئه‌سه‌د) به‌كوده‌تایه‌كی سه‌ربازی دێته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ سوریا.
په‌كه‌كه‌ له‌دامه‌زراندی له‌ 1978وه‌ له‌ گه‌ڵ گروپه‌ كوردییه‌كانی تر و ژماره‌یه‌ك له‌و سه‌رۆك خێڵانه‌ی كه‌نه‌هاتونه‌ته‌ ژێر باڵی ئه‌وه‌وه‌ له‌ كێشمه‌ كێشم و پێكدادانی توند دابووه‌. ئه‌وسه‌رده‌مه‌ یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌رانی به‌ناوی (هه‌قی قه‌رار) په‌كه‌كه‌ و گوایه‌ ده‌ستی دابووه‌ لێپێچینه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی ئۆج ئالان، له‌ ئه‌نجامی بۆسه‌یه‌كدا به‌ گرانی بریندار ده‌كرێت و پاشان له‌ نه‌خۆشخانه‌ به‌ پچڕاندنی سۆنده‌ی (سیرۆم) به‌سه‌ریه‌وه‌ ده‌كوژرێت و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ خاڵێكی سه‌ره‌تان بۆ قۆناغێكی تر له‌ مێژووی په‌كه‌كه‌وه‌.
ئۆج ئالان به‌بیانوی ئه‌وه‌ی‌ سه‌ره‌ گه‌یشتۆته‌ ئه‌و، بڕیاری چوون بۆ سوریا ده‌دات. به‌مشێوه‌یه‌ش له‌ ته‌موزی 1979 له‌گه‌ڵ هاوكارێكی به‌ ناوی ئه‌تهه‌م ئاكجایی به‌ نهێنی له‌سنوره‌كانی ناوچه‌ی (سرۆج)ه‌وه‌ ده‌ربازی (كۆبانێ) ده‌بن.
كۆبانێ كه‌ (عین العرب) پێده‌گوترێ، سه‌رده‌می خۆی سوپای موسڵمانان له‌شه‌ڕی خاچ په‌رسته‌كاندا به‌سه‌ركردایه‌تی فه‌رمانده‌ سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی كه‌ كه‌سێی (كورد) بووه‌ به‌ر له‌وه‌ی هێرشی (قودس) بكات، به‌ مه‌به‌ستی پشوودان ئۆردوگایی سوپاكه‌ی له‌وێ خستووه‌. ناوی ناوه‌ (عین العرب) واتا (چاوی عه‌ره‌ب، یاخود كانی عه‌ره‌ب). له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌میشدا كۆمپانیایه‌كی ئه‌ڵمانی كه‌ كاری له‌دروستكردنی هێلی ئاسنین به‌ناوی ( به‌رلین-به‌سرا) ده‌كرد، شاندی خۆی له‌وێدا دانابوو، له‌وێوه‌ ئه‌م ناوه‌ی (كۆبانی)یه‌ ده‌سه‌پێ به‌سه‌ر ئه‌م ناوچه‌یه‌دا. له‌ داهاتووشدا كۆبانی رۆڵێكی هه‌ره‌ گرنگ ده‌بێنی له‌ شه‌ڕی توركیا دژ به‌په‌كه‌كه‌ و ده‌بێته‌ خاڵی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌.
پێنج مانگ به‌ر له‌وه‌ی ئۆج ئالان بڕیاری چوون بۆ سوریا بدات، له‌ یه‌كی شوباتی 1979شۆرشی ئیسلامی به‌سه‌ركردایه‌تی ئایه‌تولله‌ خومه‌ینی له‌ ئێران هه‌ڵده‌گیرسێت و له‌ئه‌نجامدا رژێمه‌كه‌ی شاهنشا ره‌زا په‌له‌وه‌ی ده‌روخێت. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێ من نازانم به‌ كۆتایهاتنی هاوكاری و هه‌ماهه‌نگی هه‌واڵگری نێوان توركیاو ئیسرائیل و ئێران چه‌ند رۆڵی هه‌بوو له‌م بابه‌ته‌دا؟. به‌ڵام ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ هه‌ركه‌ ئۆج ئالان ده‌گاته‌ كۆبانی له‌ لایه‌ن هه‌واڵگری سوریاوه‌ داوای لێده‌كرێ بچێت بۆ لای ئه‌لهه‌یسه‌م رابه‌ری بزوتنه‌وه‌ی رزگاری فه‌ڵه‌ستین به‌ناوی به‌ره‌ی دیموكراتی. ناسنامه‌یه‌كی ساخته‌ی به‌ناوی (علی العمار) پێده‌درێت. تا ئه‌و كاته‌ی له‌مانگی تشرینی یه‌كه‌می 1998 ئۆج ئالان له‌سوریا سنورداش ده‌كرێت، به‌ ناسنامه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی خۆی نا، به‌ڵكو به‌ ناسنامه‌ی (علی العمار) ئه‌ندامی بزوتنه‌وه‌ی رزگاری خوازی فه‌ڵه‌ستین (به‌ره‌ی دیموكراتی) له‌ سوریا ده‌ژیت.
هه‌موو ئه‌م تابلۆیانه‌ پرسیارێكی وه‌ها دێنێته‌ كایه‌وه‌، په‌كه‌كه‌ هه‌ر له‌ سه‌رتاوه‌ له‌گه‌ڵ هه‌واڵگری سۆڤیه‌ت، یاخود هه‌واڵگری بولگاریا كه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ زۆر ئه‌كتیف بوو له‌توركیا، یانیش له‌لایه‌ن هه‌واڵگری سوریاوه‌، یاخو به‌ پشتیوانی و هاندانی ئه‌وانه‌وه‌ دامه‌زراوه‌؟.
یه‌كی له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌م پرسیاره‌ی هاوێشته‌ گۆڕێ (نیهاد عه‌لی ئۆزجان)ی پسپۆر له‌بواره‌ی پرسی تیرۆرزم بوو كه‌ گوتی: پێویسته‌ به‌شێوه‌یه‌كی جددی له‌م مه‌ته‌ڵه‌ بگه‌ین.
دوای تێپه‌ڕبوونی ساڵانێكی زۆر و له‌كاتی كاركردنم له‌ سه‌ر ئه‌م كتێبه‌ گفتوگریه‌كم له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تیه‌ك له‌سه‌ر ئاستی باڵا به‌ ناوی ده‌زگای هه‌واڵگری میت كرد، كه‌ نه‌ك ته‌نها له‌دۆسیه‌ی په‌كه‌كه‌وه‌، به‌ڵكو شاره‌زایه‌كی زۆری له‌ دۆسیه‌كانی سۆڤیه‌ت و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیشدا هه‌بوو و ئێستا خانه‌نشینه‌، له‌سه‌ر داوای خۆی نه‌یویست ناوه‌كه‌ی له‌ ناو كتێبه‌كه‌مدا بڵاو بكرێته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێكی وه‌های بۆ كردم گوتی:» ئه‌مه‌ بۆ ئێمه‌ش بابه‌تێك بوو كه‌ ساڵانێكی زۆر تێیڕماین و لێكۆڵنه‌وه‌مان له‌سه‌ریكرد. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێ ناتوانم بڵێم كه‌ هیچ به‌ڵگه‌ێكی سه‌لمێنراومان ڕاسته‌خۆ بۆ ئه‌مه‌ ده‌ستكه‌وتبێ. پێشتر ئه‌وه‌مان زانیوه‌ كه‌له‌دامه‌زراندنی هه‌ندێ له‌ رێكخراوه‌ ناسیۆنالیستیه‌ كوردیه‌كاندا جێ ده‌ستی (كه‌گه‌به‌) به‌دی كراوه‌.
كاتێك په‌كه‌كه‌ دامه‌زرا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ زیاتر له‌ 13 رێكخراوی كوردی جوداخواز له‌ توركیا بوونیان هه‌بوو. هه‌موویان په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا هه‌بوو. كه‌گه‌به‌ هه‌ركاتێ بیویستایه‌ ده‌یتوانی یه‌كێ، یاخود چه‌ندێكی له‌وانه‌ به‌كار بهێنایه‌. واتا هیچ پێویستی به‌ دامه‌زراندنی رێكخراوێكی تازه‌ نه‌بوو.
په‌كه‌كه‌ له‌ دامه‌زراندنیه‌وه‌ جێگه‌ی سه‌رنجی ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كانی زۆربه‌ی وڵاتان بوو به‌كه‌گه‌به‌شه‌وه‌، چونكه‌ په‌كه‌كه‌ جیاوازبوو له‌و رێكخراوانه‌ی تائه‌وكاته‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بوونیان هه‌بوو.په‌كه‌كه‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو رێكخراوه‌ نه‌یاره‌كانی وه‌ستایه‌وه‌و شه‌ڕێكی توندی خێله‌كانی كرد.»پرسیم: وه‌ك خێڵی بوجاغه‌كان. له‌ وڵامی قسه‌كه‌ی خۆمدا گوتی: «به‌ڵێ وه‌كو ئه‌وان»….» ده‌توانری بگوتری كه‌په‌كه‌كه‌ به‌ به‌كارهێنانی توندوتیژیه‌كی بێ ئه‌ندازه‌ ناوی خۆی ده‌رخست و سه‌رنجه‌كانی بۆ لای خۆی راكێشا. لێره‌شدا به‌ر له‌هه‌مووان هه‌واڵگری سوریا ده‌ستپێشخه‌ریكرد. خۆی له‌ خۆشیدا له‌ یه‌كه‌م هه‌لدا په‌ریه‌وه‌ بۆ سوریا و چووه‌ ژێر پارێزگاری رژێمه‌كه‌ی سوریاوه‌».
به‌كورتی، به‌پێی بۆچونه‌كانی میت پرسی كورد كه‌له‌ 1960ه‌كانه‌وه‌ له‌ توركیا سه‌ریهه‌ڵداوه‌ و بۆته‌ مۆته‌كه‌یه‌ك به‌سه‌ر سه‌ری توركیاو (ناتۆ)وه‌. له‌ دروستبوونی زۆرێك له‌و رێكخراو و بزوتنه‌وه‌ كوردیانه‌دا كه‌گه‌به‌ ڕاسته‌خۆ ده‌ستی هه‌بووه‌ تێدا. خۆی له‌خۆیدا كاتێك كه‌سێكی وه‌كو (یوری ئه‌ندرۆپۆڤ) ده‌بێته‌ سه‌رۆكی كه‌گه‌به‌ له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، له‌ ڕاپۆرتێكیدا كه‌پێشكه‌ش به‌ (لۆندی برژنیڤ)ی ده‌كات له‌ 1967دا ده‌ڵێ:» ئه‌وان ده‌ستێكی باڵایان هه‌یه‌ له‌ زیندوكردنه‌وه‌ و ورژاندنی ناسیۆنالیزمی كوردیدا». ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كه‌گه‌به‌ ئۆپراسیۆنه‌كانی بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ باكۆوه‌ وه‌ك ناوه‌ندێك و له‌لایه‌ن (حه‌یده‌ر عه‌لیلڤا)وه‌ سه‌رپه‌رشتی ده‌كران. ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بزوتنه‌وی ناسیۆنالیستی كوردی هه‌ره‌ به‌هێز به‌سه‌ركردایه‌تی (مسته‌فا بارزانی –باوك) بوو په‌یوه‌ندیه‌كانیشی به‌ (كه‌ده‌په‌)وه‌ له‌ رێگای (یاڤگینی پریماگۆڤ)ه‌وه‌ بوون كه‌له‌ به‌یروت خۆی به‌ قاوغی رۆژنامه‌نووس كاری ده‌كرد. پریماگۆڤ دوای چه‌ن ساڵێك ده‌بێته‌ سه‌رۆكی كه‌گه‌به‌و پاشانیش كه‌ ناوه‌كه‌ی ده‌گۆڕێ بۆ(سی ڤه‌ر) به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌سه‌ركاره‌كه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ و پاشان ده‌بێته‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌. له‌قۆناخه‌كانی ڕاوه‌دوونان و ده‌ستگیركردنی ئۆج ئالان-دا سه‌رۆك وه‌زیرانی روسیایی فیدڕاڵی بوو.
روسیا ڕۆلێكی گرنگی هه‌بوو له‌ سه‌رهه‌ڵدانی بزوتنه‌وه‌ ناسیۆنالیسته‌ كوردییه‌كان له‌ توركیا له‌ساڵانی دووای 1960وه‌. هه‌میشه‌ كاری له‌ سه‌ر به‌هێزكردنی ئه‌م ئاتمۆسفه‌ره‌ كردووه‌. به‌ڵام تا ئێستا له‌ دروستبوونی په‌كه‌كه‌دا هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی سه‌لمینه‌ری تێوه‌گلانی كه‌گه‌به‌ له‌به‌ر ده‌ستی میتدا بوونیان نیه‌ و نه‌دۆزراونه‌ته‌وه‌.
ئۆج ئالان پاشان و له‌قۆناغه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا ئاماژه‌ی به‌وه‌كردبوو كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌واڵگری سوریادا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك راسته‌وخۆ نه‌بوون و به‌ڵكو له‌رێگای پیاوێكی بازرگان له‌شامه‌وه‌ كه‌ نازناوه‌كه‌ (ئاغا) بوو و ناوه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌شی(مه‌روان زیره‌ك) بووه‌.
ئۆج ئالان په‌یوه‌ندێكی باشی له‌گه‌ڵ (حافیز ئه‌سه‌د) سه‌رۆكی كۆچكردوی سوریادا هه‌بووه‌و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ (به‌شار ئه‌سه‌د) ی كوریش كه‌ ئێستاكه‌ سه‌رۆكی سوریایه‌و په‌یوه‌ندیشی له‌گه‌ڵ (جه‌مال ئه‌سه‌د) مامی به‌شار ئه‌سدا هه‌بووه‌. به‌ڵام سوریا هیچ كاتێك نه‌په‌كه‌كه‌و نه‌دامه‌زراوه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌و به‌فه‌رمی ددانی پێنه‌ناون، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ی ناو خودی سوریاشی په‌سه‌ند نه‌كردوون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*