سەرەکی » ئابووری » رێژەی سلبی سوود

رێژەی سلبی سوود

فەیسەل عەلی*

لەماوەی ساڵانی خوێندنی ئابوورییدا، بە دور و نزیك لە هیچ مادەیەكی ئابوورییدا ئاماژەیەك نەبوو كە چەمكێك هەیە ناوی سودی سلبییە، یان ئەگەری ئەوەی بانكەكان قەرز بە سودی سلبی بدەن. «قەرزدەر بە بڕێكی كەمتر لەو پارەیەی داویەتی بە قەرز، قەرزەكەی وەردەگرێتەوە»، تەنیا ئەم چەمكانە هەبوون.

دوای قەیرانی دارایی‌و ئابووریی ساڵی 2008 دەستی پێكرد
رێژەی راستەقینەی سود، رێژەی ئیسمی سود- رێژەی هەڵئاوسان، تا ئەوكاتەی قەرزی تەمویلی عەقاری بە رێژەی سلبی سود لە دانیمارك وەك بەشێكی سیاسەتی نەختی پەیڕەوی لێكرا و كەوتە سەر پەڕەی رۆژنامە و گۆڤارەكان، ئەم پەرەسەندنانە نەك هەر ناوەندە داراییەكان، بەڵكو هەموو ئەوانەی بایەخ بەم پرسە دەدەن، وروژاندووە.
لە كتێبەكانەوە فێربووین كە سود تێچوونێكی پێكهاتەیی قەرزە، توخمە بنەڕەتییەكانی پێكدێن لە: ماوە، رێژەی هەڵئاوسانی ئێستاو پێشبینیكراو، هەروەها جۆر و كوالێتی قەرز و جۆری ئەو دڵنیاییەو رەوشی بازاڕی دارایی. بەڵام كاتێك سود سلبی دەبێت، چۆن دەكرێ ئەو توخمانەی سود هەڵوەشێنرێتەوە بۆ ئەوەی شرۆڤەی تێچوونەكەی بكەین؟ ئەم دیاردەی سودی سلبییە دوای قەیرانی دارایی‌و ئابووریی ساڵی 2008 دەستی پێكرد، هەرچەندە ئاراستە گشتییەكەی بە حاڵەتی ژاپۆن دەستی پێكرد، كە دەرئەنجامی ئەو بڵقەی لە بازاڕی بنەچە داراییەكان (پشك و عەقار) و داچوونی درێژخایەن‌و دەرهاویشتەكانی دروست بوو، رەنگە بە ئێستاشەوە بە ئاستێك لە ئاستەكان بەردەوامی هەبێت، ریچارد كو سەرۆكی تیمی ئابووریناسانی پەیمانگای نمورای دارایی بۆ توێژینەوە، یەكەم كەس بوو كە شرۆڤەیەكی لۆجیكی بۆ ئەم دیاردەیە كرد.

رەوشی دارایی خۆیان چاك بكەنەوە
دكتۆر كو ئەو دیاردەی بە گۆڕانی پێناسەو دیاریكردنی هۆكارەكانی داچوونی ئابووری شرۆڤە كرد، كاتێك بڕیاریدا شرۆڤەیەك بۆ داچوونی ناوەندی دارایی پێشكەش بكات، بەوەی داچونێكی دەگمەنە جیاوازیی زۆری هەیە لەو داچوونە ئابوورییەی بەهۆی سوڕی ئاسایی بزنس‌و ئابوورییەوە روو دەدات. سودی سلبی دەرئەنجامی ئامادەنەبوونی كۆمپانیاكان بوو كە چیتر قەرز نەكەن هاتە گۆڕێ، چونكە پێویستیان بەوە بوو رەوشی دارایی خۆیان چاك بكەنەوە بەهۆی ئەو قەرزە زۆری لە ماوەی بووژانەوەی ئابووریدا كردووبوویان. كۆمپانیاكان رووبەڕووی كەمی خواست بوون هاوكاتیشی رەوشی داراییان خراپ بوو، ئەمەش وایكرد كۆمپانیاكان هەوڵ بدەن قەبارەی قەرزەكانیان كەم بكەنەوە، بەمەش ئەو سیاسەتە نەختییەی (بەرنامەی ئاسانكاریی بڕەكی) پەیڕەوكرا ئامانجەكەی خۆی لە بەدیهێنانی بوژانەوەی ئابووری نەپێكا، تەنانەت ئەو بەرنامە داراییە هاندەرانەی كە توانی هەندێك ئامانج (كەمكردنەوەی قورسایی داچوونی ئابووری) بپێكێت، بەڵام نەیتوانی لە نەوەتەكانی سەدەی رابردوو ئابووریی ژاپۆن بخاتە سەر رێی گەشەیەكی بەرز، هەروەها لەم ساڵانەی دواییشدا بۆ ئەمریكاو ئەوروپاش نەیتوانی سەركەوتوو بێت.

كڕینی سەنەداتی حكومی
گرفتی گەورەی ئەم جۆرە داچوونی ئابوورییە، ئەوەیە كاتی زۆری دەوێت، چەند ساڵێك دەخایەنێت. لەبەر ئەوە بوو سیاسەتی نەختی نەیتوانی ئامانجەكانی بپێكێت فەراهەم كردنی پارە لەلایەن بانكە ناوەندییەكان بەبێ ئامادەبوونی كۆمپانیاكان بۆ قەرزكردن، وایكرد سەنەداتی حكومی بوارێكی بێ كێبڕكێی وەبەرهێنان بێت‌و كەرتی تایبەتی خۆی لێ بەدوور گرت (crowding out)، لەبەر ئەوە ئەو پارە فەراهەمبووە بە ئاراستەی كڕینی سەنەداتی حكومی رۆیشت، ئەوەش وایكرد نرخەكانی بەرزبێتەوە، «پەیوەندییەكی پێچەوانە لە نێوان نرخی سەنەدات‌و نرخی سود هەیە». لەبەر ئەوە لەگەڵ ئەوەی نرخی سود كەمكرایەوەو گەیشتە سفر، بەڵام خواست لەسەر قەرزكردن هێشتا سنوردار بوو، بەرەبەرە بۆ خوار سفر داشكێنرا، چونكە ئەم جۆرە دەگمەنە زۆر روون نەبوو، بەدوایشدا چارەسەرییەكانیشی سەركەوتوو نەبوو، هەر ئەمەش بوو كە لە ژاپۆن ماوەیەكی درێژتری ویست، دیار بوو ئەمریكا لە حاڵەتەكە گەیشت، لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا لە كۆتا قۆناغەكانیدایە كە چەند ساڵێكی دەوێت، لەكاتێكدا ئەوروپا بە دەست داشكانێكی ترەوە ناڵاندی‌و بووە هۆكاری دواكەوتنی چارەسەركردنی.

نزمی نرخی سود
دەستنیشان نەكردنی دروستی كێشەكە چارەسەری نادروستی لێكەوتەوە، بەڵكو لە دوولاشەوە مەترسی هەبوو، یەكەمیان، ئاراستەكردنی پارەیە، زێدەڕۆیی لە پەیڕەوكردنی سیاسەتی نەختی دەشێ بڵق لە بنەچە داراییەكان دروست بكات، رەنگە وەك ئەوەی لە بازاڕی پشكی ئەمریكادا روویدا بێت، لە لایەكی تریشەوە، فشارێكی سیاسیی بۆ چارەسەری دارایی لەڕێی بەرنامەی هاندەرەوە هەیە یان وەبەرهێنانی نا لۆجیك، دوودڵی لە بەشینەوەی سامان‌و داهاتی نێوان دەوڵەتان‌و ناو كۆمەڵگە هەیە.
رەنگە وانەكە بۆ دەوڵەتانی گەشندە جیاواز بێت، دەشێ ئەم دەوڵەتانە سودیان لە نزمی نرخی سود وەرگرتبێت، بەڵام دواتر دەبێتە جۆریك لە سەركێشی كاتێك جارێكی تر نرخی سود بەر دەبێتەوە، ئەم دەوڵەتانەش قەرزێكی زۆریان لەسەر بۆتە ماڵ، لەبەر ئەوە زۆر گرنگە بۆ دەوڵەتان بە تایبەتیش بۆ دەسەڵاتی داراییان كە بزانن لە كوێی ئەمەدان‌و چۆن خۆیان بۆ گۆڕینی هەندێك لایەنی سیاسەتی داراییان ئامادە دەكەن، تا خۆیان لەگەڵیدا بگونجێنن.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*