سەرەکی » وتار » كێ ده‌مارگیرترینی نێو مسوڵمانانه‌؟

كێ ده‌مارگیرترینی نێو مسوڵمانانه‌؟

محه‌مه‌د مه‌لا مه‌حمود تاوه‌گۆزی*

زۆرجار لێكدانه‌وه‌ و ڕاڤه‌كردن بۆ ده‌ق و بابه‌ته‌ دینیه‌كان كاریگه‌ره‌ به‌ جوگرافیا و مێژو و كه‌لتور، وه‌ گه‌ر سه‌رنج بده‌ین له‌ نێو به‌شێك له‌ زانایاندا ئه‌مه‌مان به‌ ڕونی‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێت و دڵنیا ده‌بین له‌وه‌ی‌ سروشتی‌ كۆمه‌ڵگه‌ و تێڕوانینی تاك و كۆمه‌ڵ و نه‌ته‌وه‌كان ڕۆڵیان هه‌یه‌ له‌ شرۆڤه‌كردنی پرسه‌ دینیه‌كان و ته‌نانه‌ت له‌ فه‌تواكانیشدا.
ئه‌م باسه‌ زۆر هه‌ڵده‌گرێت و ده‌رفه‌تێكی‌ فراوانتری‌ ده‌وێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا ده‌یخه‌ینه‌ڕوو تایبه‌ته‌ به‌ تێڕوانین و هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ زانایانی‌ كورد و تورك بۆ یه‌كتری‌ و، له‌ نێویشیاندا دوو زانا به‌ نمونه‌ وه‌رده‌گرین كه‌ له‌سه‌ر ئاستی نه‌ته‌وه‌دا قسه‌یان له‌سه‌ر یه‌كتری‌ كردووه‌.
له‌ نێو نه‌ته‌وه‌ی‌ كورددا (مامۆستا نورسی) و له‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ توركیش (ئیسماعیل حه‌قی‌)مان ده‌ستنیشان كردووه‌، ئه‌ویش له‌به‌ر دوو هۆكار:
1ـ هه‌ردووكیان موفه‌سیری‌ قورئانی‌ پیرۆز بوون و، ده‌توانین بڵێین له‌ ڕووی پسپۆڕیه‌وه‌ لێك نزیك بوون.
2ـ هه‌ردوكیان هاوچه‌رخ یه‌كتری‌ و ته‌نانه‌ت هاوڕێ و دۆستی یه‌كتر بوون.
ئه‌م دوو هۆكاره‌ ڕێخۆشكه‌ر و پاڵنه‌ر بوون بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر بیری نه‌ته‌وه‌یی و هه‌ڵسه‌نگاندنی هه‌كامیان له‌م بواره‌دا.

(ئیسماعیل حه‌قی) و تێڕوانینی سه‌باره‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
یه‌كه‌م/ (ئیسماعیل حه‌قی/ تورك) كه‌ خاوه‌نی‌ ته‌فسیری (روح البیان)ه‌، له‌ باسی كورددا ده‌ڵێت: (قال ابن عمر رضی الله عنهما: إن الذي أشار بإحراقه رجل من أعراب العجم یعنی من الاكراد. ولعمري أنهم لفي فسادهم وجفائهم وغلوهم فی تعذیب الناس بعد یقدمون ولا ینفكون عن ذلك ما تری‌ للإسلام الذي هو دین إبراهیم الخلیل علیهم أثرا فی خلق ولا عمل خلقهم نهب أموال المسلمین وعلمهم ظلم و سرقه‌ وقتل وقطع الطریق والله ما هٶلا‌ء بأهل الملة‌ الغرا‌ء لا كثر الله في الناس مثل هٶلا‌ء إیاك والمصاحبة‌ بأصلحهم والمرور ببلادهم) . واته‌: به‌ گیانی‌ خۆم، تاكو ئێستاش كوردان له‌ خراپه‌ و دڵڕه‌قی و خه‌ڵك سزاداندا به‌رده‌وامن، ئه‌و دینه‌ پاكه‌ی‌ (ئیبراهیم خه‌لیل) بۆی هێنان هیچ كاریگه‌ریه‌كی‌ له‌سه‌ریان نه‌بوو، ڕه‌فتاریان تاڵانییه‌ و، كرداریان سته‌م و دزی و كوشتن و جه‌رده‌ییه‌، ئه‌وانه‌ خوا به‌ زیادیان نه‌كات، سوێند به‌خوا سه‌ر به‌ دینی‌ پاك نین، ووریابه‌ هاوڕێیه‌تی باشترینیان نه‌كه‌یت و به‌ ووڵاتیشیاندا گوزه‌ر نه‌كه‌یت!!
ڕه‌نگه‌ به‌ ته‌نها خستنه‌ڕووی‌ ئه‌م بۆچوونه‌ی‌ به‌س بێت كه‌ بیكه‌ینه‌ بنه‌مای‌ بابه‌ته‌كه‌مان و پێوه‌ری‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆی.
چونكه‌ له‌ چه‌ند لایه‌كه‌وه‌ قابیلی‌ هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ر كردنه‌:
1ـ ئاستی‌ دروستی وته‌كه‌ی‌ (ئیبن عومه‌ر) تا چه‌ند چه‌سپاوه‌، تاوه‌كو له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ شه‌رعیه‌ت به‌ بۆچونه‌كانی‌ بدات!؟
2ـ گشتاندنی‌ خه‌سڵه‌تی‌ خراپه‌ به‌سه‌ر ته‌واوی‌ گه‌لی‌ كورددا و هه‌ڵاوێر نه‌كردنی‌ چاكه‌كانی‌، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ قورئانه‌وه‌ زۆر دووره‌.
3ـ هۆشیاری‌ دان له‌ تێكه‌ڵاوی‌ و هاوڕێیه‌تی‌ كردنی‌ باشترینه‌كانیان!! وه‌ نیشته‌جێ نه‌بوون له‌ نیشتمان و گوزه‌ر نه‌كردن به‌ خاك و زه‌وییاندا!!
ئه‌م قسانه‌ ئه‌گه‌ر ته‌نها له‌سه‌ر بنه‌مای‌ بیستن و قسه‌ی‌ ده‌ماوده‌م پشتی‌ پێ به‌ستبێت، ئه‌وه‌ بێگومان ناڕه‌وا و ناهه‌قه‌ وه‌ ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ فەرموودەکانی خوای گەوره‌ ئه‌گه‌ریش له‌ ئه‌زموون و بڕوای‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌، ئه‌ی بۆچی خۆی هاوڕێیه‌تی‌ مامۆستا نه‌وره‌سی كردووه‌ له‌ كاتێكدا ده‌ڵێ هاوڕێیه‌تی‌ چاكترینیشیان مه‌كه‌؟ وه‌ هه‌روه‌ها…

دووه‌م/ دید و تێڕوانینی‌ (مامۆستا نورسی/ كورد) سه‌باره‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ تورك:
مامۆستا ده‌رباره‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ تورك چه‌ندین قسه‌ و ڕه‌ئی هه‌یه‌، كه‌ لێره‌دا ژماره‌كیان ده‌خه‌ینه‌ پێشچاو:
أ ـ (إنني علی‌ علاقة‌ وثیقة‌ جدا بمٶمني هذا الوطن الذین یسمون بالاتراك المرتبطین ارطباتا قویا، و بأخوة‌ صادقة‌ أبدیة‌ و حقیقیة‌ بالامة‌ الإسلامیة‌.. وأكن حبا عمیقا و ولا‌ء بفخر و إعتزاز -باسم الإسلام- لابنا‌ء هذا الوطن الذین رفعوا رایه‌ القرا‌ن خفاقة‌ عزیزة‌ في ربوع العالم أجمع زها‌ء ألف عام) . واته‌: من ره‌بت و په‌یوه‌ندییه‌كی‌ زۆر توند و تۆڵم له‌گه‌ڵ بڕوادارانی‌ ئه‌م نیشتمانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ پێیان ده‌گوترێت تورك، ئه‌وان برایه‌كی‌ ڕاسته‌قینه‌ و ڕاستگۆ و هه‌میشه‌یین و، خۆشه‌ویستی و دۆستایه‌تییه‌كی‌ زۆری‌ شاراوه‌م به‌رامبه‌ریان هه‌یه‌…
ب ـ (وكانوا إخوة‌ حققیین للاتراك في الوطن، ورفاقهم في سوح الجهاد منذ سالف العصور) . واته‌: كورده‌كان برای‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ توركه‌كان بوون له‌م نیشتمانه‌دا و چه‌ندین سه‌ده‌ هاوڕیی گۆڕه‌پانی‌ جیهادیان بوون.
ج ـ دیسان ده‌ڵێت: (قبل كل شیئ أنا مسلم، و ولدت في‌ كردستان. لكنی خدمت الترك، وإن تسعا وتسعین من خدماتي النافعة‌ حصلت للترك، وأمضیت معظم عمري بین الترك، و أخلص إخوانی وأصدقهم ظهروا من الترك، وأستطیع أن أشهد ألفا من شباب الترك الحقیقیین الشهمیین، بأني خدمت الملة‌ التركیة‌ أكثر من ألف من هٶلا‌ء الذین یظهرون أنفسهم محبین لقومیتهم وینعتونني بالكردي) . واته‌: من له‌ سه‌دا نه‌وه‌د و نۆی خزمه‌ته‌كانم بۆ تورك بووه‌، زۆربه‌ی‌ ته‌مه‌نم له‌ناو ئه‌واندا به‌سه‌ر بردووه‌، دڵسۆزترین و ڕاستگۆترین هاوڕێكانیشم له‌ ئه‌وانه‌…
جگه‌ له‌مه‌ش، مامۆستا (نورسی) له‌ چه‌ند جێگه‌یه‌كدا له‌باره‌ی‌ گه‌وره‌یی توكه‌وه‌ ده‌دوێت و فه‌زڵیان ده‌دات به‌سه‌ر گه‌لانیتر و ته‌نانه‌ت كوردیشدا. وه‌ك ده‌ڵێت:
أـ (والاتراك -كشعب ممتاز فی‌ كل العصور- أینما كانوا في‌ أقطار الارض هم مسلمون) . واته‌: توركه‌كان وه‌ك گه‌لێكی‌ نایاب له‌ هه‌ر چه‌رخێك و له‌ هه‌ر كوێیه‌كدابن مسوڵمانن.
ب ـ هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: (والا‌تراك مسلمون فی أنحا‌ء العالم كافة‌، فقومیتهم مزجت بالإسلام لا یمكن فصلهم عنه. فالتركي یعنی المسلم. حتی‌ إن غیر المسلم منهم لا یكون تركیا. وكذلك العرب فإن قومیتهم مزجت بالإسلام أیضا) . به‌مانای‌: تورك واته‌ مسوڵمان، ئه‌گه‌ر نامسوڵمانێكت لێ بینین بزانه‌ ئه‌وه‌ تورك نییه‌… عه‌ره‌به‌كانیش هه‌ر ئاوا تێكه‌ڵ بوون به‌ ئیسلامه‌وه‌.
ج ـ ته‌نانه‌ت مامۆستا (نورسی) هێنده‌ سه‌رسامه‌ به‌ ڕه‌گه‌زی‌ تورك، تا ئه‌و ئاسته‌ی‌ نه‌توانێ نزای‌ شه‌ڕ له‌ خراپه‌كار و سته‌مكاره‌كانیشیان بكات، كه‌ چه‌ندین ساڵ سته‌میان لێ كردووه‌ و ئه‌شكه‌نجه‌ و ئازاریانداوه‌ و ده‌ربه‌ده‌ر و ده‌رمانخواردیان كردووه‌، وه‌ك خۆی ده‌ڵێت: (وإن فیهم من تركت من أجله منذ خمس سنین الدعا‌ء علی‌ الظالمین الذین یظلمونني منذ عشر سنوات. وإن فیهم من رأیت فیه بكمال الإعجاب والتقدیر أنقی‌ نماذج الخصال السامیه‌ متمثله‌ في هٶلا‌ء الترك النجبا‌ء) .
ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا به‌شێك له‌ توركه‌كان جاروبار مامۆستایان به‌ (سه‌عیدی كوردی) ناو هێناوه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ به‌و نازناوه‌ كوردییه‌ ناشیرین و بێزراوی‌ بكه‌ن و كوردی‌ بونیان وه‌ك زه‌م به‌كارهێناوه‌، وه‌ك خۆی له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: (وإنه شیئ یقلب جوهر العدل إلی‌ ظلم، و یوحی إلی‌ الإنحیاز من وجهه‌ العدل، هو التعبیر الذي یطلق علی بتسمیتي وفي كل مرة‌: (سعید الكردي)، مع أن اسمی (سعید النورسی) هنا وفي إسبارطة‌ في‌ التحقیقات وذكرهم إیای بأني كردی. وبهذا یوقظون حسا ضدي عند إخوتي في الاخرة‌ یتعلق بالحمیة‌ القومیة‌، فضلا عن أن هذا تغییر لمجری‌ المحكمة‌ وماهیة‌ عدالتها تغییرا تاما) .
به‌ڵام مامۆستا سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مه‌، توركه‌كانی‌ به‌ زه‌برترین و زۆرترین گه‌ل ده‌ژمێرێت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا له‌ هه‌مبه‌ر به‌رگری‌ كردن له‌ ئیسلام، ته‌نانه‌ت به‌ هێمای‌ شه‌ره‌ف و سه‌ربه‌رزی‌ و شمشێری ئیسلام و قورئانیش ناویان ده‌بات به‌ درێژایی (حه‌وت سه‌د ساڵ)ی‌ ڕابردوو.
ئه‌وه‌تا له‌ (الشعاع)دا ده‌ڵێت: (أن الشعب التركي الذی هو أشجع قوم فی‌ الشرق وأقواهم وأزیدهم عددا وأكثرهم إقداما في‌ جند الإسلام …. أن الشعب التركی الذي كان رمزا لشرف الإسلام وغزته، وسیفا ألماسیا ممتازا بید الإسلام والقرا‌ن طوال سبعمأئة‌ سنة‌) .
مامۆستا وه‌ك خۆی ده‌ڵێت: له‌ میانه‌ی‌ كاركردنیدا توانی‌ تاڕاده‌یه‌كی‌ باش ده‌مارگیری نێوان دوو برا گه‌وره‌كه‌ی‌ ئیسلام (واته‌: عه‌ره‌ب و تورك) نه‌هێڵێت، به‌ڵام مه‌خابن ئاخۆ نه‌یتوانی‌ و بۆی نه‌ڕه‌خسا، یاخود برا گه‌وره‌كان نه‌یانویست كورد بكه‌نه‌ برای‌ سێهه‌می‌ خۆیان و بیخه‌نه‌ نێو ئه‌م بازنه‌ی‌ برایه‌تییه‌وه‌، بۆیه‌ دواجار كورد بێگانه‌ به‌وان مایه‌وه‌.
(نورسی) له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: (وكما أن رسائل النور أصبحت وسیلة‌ لإنقاذ الإنسانیة‌ من الإرهاب -شیئا ما- أصبحت وسیلة‌ للتا‌خي والوحده‌ بین الاخوین الجلیلین للإسلام وهما العرب والترك) .
جێگه‌ی‌ خۆیه‌تی‌ لێره‌دا به‌راوودێك له‌ نێوان زمان و ئه‌ده‌بیاتی‌ مامۆستا (نورسی) كورد و (ئیسماعیل حه‌قی) توركدا بكه‌ین، كه‌ جه‌نابی (نورسی) به‌ تێگه‌ییشتنێكی‌ پاك و ژیرانه‌ و ئایینیانه‌ دیدی خۆی له‌ هه‌مبه‌ر نه‌ته‌وه‌ی‌ (تورك) خستۆته‌ڕوو.
هه‌روه‌ها جێی خۆیه‌تی‌ هه‌ڵوه‌سته‌ بكه‌ین و بپرسین: ئایا ره‌وشتی‌ زانایان و ڕاڤه‌كارانی‌ قورئانی‌ پیرۆز له‌م چه‌شنه‌یه‌ كه‌ (ئیسماعیل حه‌قی) په‌یڕه‌وی‌ كردووه‌؟! ئایا تێگه‌ییشتن له‌ قورئان ئه‌مه‌ به‌رهه‌م و كه‌ڵكێتی‌؟!
له‌ كاتێكدا ڕاڤه‌كاری‌ ناوبراو هاوڕێ و هاوچه‌رخی‌ گه‌وره‌ پیتۆڵ و هه‌ڵكه‌وته‌ی‌ كه‌م وێنه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌مان به‌دیعولزه‌مان مامۆستا (نورسی) بووه‌ و، به‌ چاوی‌ خۆی جیهاد و خزمه‌ت و خه‌مخۆریه‌كانی‌ مامۆستا و هاوڕێ و قوتابییه‌ كورده‌كانی‌ دیتووه‌.
كاتێك سه‌رنج له‌م دوو نمونه‌یه‌ ده‌ده‌ین و به‌راودیان له‌نێواندا ده‌كه‌ین، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت دڵپاكی‌ و ڕاستگۆیی و ویژدانی‌ كوردان له‌ ئاسمانه‌ و، تێڕوانینی ئه‌وانیتر سه‌باره‌ت به‌ كورد له‌ ڕێسمانه‌.

ڕیشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ تورك و په‌یوه‌ندییەکانیان:
ئه‌م وتانه‌ی‌ (ئیسماعیل حه‌قی‌) تورك نه‌ژاد سه‌باره‌ت به‌ كورد له‌ كاتێكدایه‌ زۆرێك له‌ زانایان ڕیشه‌ و ڕه‌چه‌ڵه‌كی‌ (یه‌ئجوج و مه‌ئجوج) ده‌به‌نه‌وه‌ سه‌ر تورك و به‌ تیره‌یه‌ك له‌وانیان داده‌نێن و ده‌شڵێن ئه‌و به‌ربه‌سته‌ (سه‌ده‌)ی كه‌ (زولقه‌رنه‌ین) بۆ گه‌لانی‌ سته‌مدیده‌ و ژێرده‌سته‌ بنیاتینا، بۆ پاراستنیان بوو له‌ ده‌ست گه‌نده‌ڵی‌ و دڕنده‌یی و خراپی توركه‌كان.
ڕاڤه‌كاری‌ قورئان پێشه‌وا (قورتوبی) له‌مباره‌وه‌ ده‌فه‌رموێت: (قال السدی والضحاك: الترك شرذمة‌ من یأجوج و مأجوج خرجت تغیر، فجا‌ء ذو القرنین فضرب السد فبقیت في هذا الجانب. قال السدی: بنی السد علی‌ إحدی‌ وعشرین قبیلة‌، وبقیت منهم قبیلة‌ واحدة‌ دون السد فهم الترك قاله قتاده‌.
قلت: وإذا كان هذا فقد نعت النبی صلی‌ الله علیه وسلم الترك كما نعت یأجوج و مأجوج، فقال علیه الصلاه‌ والسلام: «لا تقوم الساعة‌ حتی‌ یقاتل المسلمون الترك قوما وجوههم كالمجان المطرقة‌ یلبسون الشعر ویمشون في الشعر» في روایة‌ «ینتعلون الشعر» خرجه مسلم وأبو داود وغیرهما. ولما علم النبي صلی‌ الله علیه وسلم عددهم وكثرتهم وحده‌ شوكتهم قال علیه الصلاة‌ والسلام: «اتركوا الترك ما تركوكم») .
مێژونووس (ئیبن ئه‌سیر)یش دڵنیایی زیاترمان دەداتێ له‌وه‌ی‌ (یه‌ئجوج و مه‌ئجوج) توركن و ئه‌مه‌ش به‌ بۆچوونی‌ دروست داده‌نێت: (وقد اختلفت الاقوال فیهم، والصحیح أنهم نوع من الترك لهم شوكه‌ وفیهم شر، وهم كثیرون، وكانوا یفسدون فیما یجاورهم من الارض ویخربون ما قدروا علیه من البلاد ویٶذون من یقرب منهم).
به‌ڵكو به‌شێك له‌ زانایان (مه‌غۆل و ته‌تار) یش به‌ زاده‌ی‌ تورك داده‌نێن، ده‌چینه‌ خزمه‌ت ته‌فسیره‌كه‌ی‌ مامۆستای‌ (موده‌ریس)، كه‌ له‌م باسه‌دا ده‌فه‌رموێت: (ذكر بعض المدققین في البحث عن تأصیلهم أن أصل المغول والتتر من رجل واحد یقال له -ترك- وهو نفس الذي سماه أبوالفدا‌ء باسم یأجوج ومأجوج فیظهر من هذا أن المغول والتتر هم المقصودون بیأجوج و مأجوج).
هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م دابڕین و سنوربه‌ندییه‌ تورك ناونراون به‌ (تورك). چونكه‌ كاتێك به‌هۆی ده‌ربه‌نده‌كه‌وه‌ دابڕێنران له‌ گه‌له‌كانی ترو ته‌رككران و خرانه‌ په‌راوێز و سنووربه‌نده‌وه‌، ئیتر به‌و ناوه‌وه‌ ناونران. هه‌روه‌ك (مه‌ناوی‌) ده‌ڵێت: (وقیل هم بنو عم یأجوج ومأجوج لما بنی السد كانوا غائبین، فتركوا لم یدخلوا معهم فسموا الترك).
وه‌ له‌ فه‌رمووده‌ی‌ پێغه‌مبه‌ریشدا (د.خ) ئاماژه‌ به‌ ڕه‌قی‌ و توندی‌ و سه‌رسه‌ختی‌ تورك كراوه‌، وه‌ك له‌م فه‌رموودهیکیدا هاتووە:‌ «واز له‌ تورك بهێنن و جه‌نگ و جیهادیان له‌گه‌ڵ مه‌كه‌ن، مه‌گه‌ر ئه‌وان له‌گه‌ڵتاندا بجه‌نگن».
زانایانی‌ ڕاڤه‌كار له‌م فه‌رموده‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌خوێننه‌وه‌ كه‌ تورك نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ دژوار و سه‌رسه‌خت و بێ به‌زه‌یین، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر ڕێگری‌ یاوه‌رانی‌ كرد له‌ روبه‌ڕوبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵیاندا. هه‌روه‌ك (مه‌ناوی‌ ) و (سندی‌ ) و (مه‌لا عه‌لی‌ قاری‌ ) و (عه‌زیمی‌ ئابادی‌ ) باسیان لێوە کردووە.
هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌یش كه‌ ئه‌وان -واته‌ توركه‌كان- یه‌كه‌م گه‌لن دژ به‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ عه‌ره‌ب ده‌وه‌ستنه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵات و خێر و خۆشییه‌كانیان لێ‌ زه‌وت ده‌كه‌ن، له‌ فه‌رموده‌یه‌كی‌ پێغه‌مبه‌ردا هاتووه‌: ((اتركوا الترك ما تركوكم فإن أول من یسلب أمتی ملكهم وما حولهم الله بنو قنطورا‌ء)) . واته‌: واز له‌ شه‌ڕی‌ تورك بهێنن، تاكو ئه‌وان نه‌یه‌نه‌ جه‌نگ و به‌رامبه‌رتان نه‌وه‌ستن، چونكه‌ ئه‌وان یه‌كه‌م كه‌سن زه‌وی‌ و زار و خێر و بێرتان لێ داگیر ده‌كه‌ن.
(به‌نوقه‌نتورا) كه‌ له‌ فه‌رموده‌كه‌دا هاتووه‌، مه‌به‌ست لێی‌ ئه‌و كه‌نیزه‌كه‌یه‌ كه‌ حه‌زره‌تی‌ (ئیبراهیم) سه‌لامی‌ خوای‌ له‌سه‌ربێت ماره‌ی‌ كردو دواتر نه‌ته‌وه‌ی‌ (تورك) و نه‌ته‌وه‌ی‌ (چین)ی‌ لێ كه‌وتوونه‌تەوه‌ (هي جاریة‌ إبراهیم الخلیل ولدت له أولادا منهم الترك و الصین) .
جا بۆ دڵنیایی زیاتر له‌ ناوه‌رۆك و مانای‌ فه‌رموده‌یه، ده‌چینه‌ خزمه‌ت چه‌ند وته‌یه‌كی‌ زانایان له‌ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كانداو له‌ زاری‌ ئه‌وانه‌وه‌ راستیی خراپەی تورك ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
پێشه‌وا (قورتوبی) كه‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ (شه‌ش)ی‌ كۆچیدا ژیاوه‌ و ساڵی‌ (671ك) وه‌فاتی‌ كردووه‌، ده‌ڵێت: (وقد خرج منهم في هذا الوقت أمم لا یحصیهم إلا الله تعالی‌، ولا یردهم عن المسلمین إلا الله تعالی‌، حتی‌ كأنهم یأجوج ومأجوج أو مقدمتهم) . واته‌: له‌م كاته‌دا له‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ تورك گه‌لانێك په‌یدا بوون مه‌گه‌ر ته‌نها خودا خۆی گه‌مارۆیان بدات، و‌ مه‌گه‌ر هه‌ر خۆیشی مسوڵمانان له‌ ده‌ستیان بپارێزێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ یه‌ئجوج و مه‌ئجوج بن یاخود پێشه‌نگی‌ و پێشه‌كی‌ ئه‌وان بن>
هه‌روه‌ها پێشه‌وا (ئیبن حه‌جه‌ر) كه‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ (هه‌شته‌م)دا ژیاوه‌و له‌ ساڵی‌ (857ك) وه‌فاتی‌ كردووه‌، ده‌ڵێت: (قد ظهر مصداق الخبر). واته‌: مه‌به‌ست و ناوه‌ڕۆكی‌ فه‌رموده‌كه‌ هاتۆته‌دی‌.
مامۆستای‌ گه‌وره‌ی‌ كورد (مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی‌ موده‌ریس)یش ده‌فه‌رموێت: (ومع ملاحظة‌ ما ذكرناه لم یسلب الامة الإسلامیة مكلها إلا هٶلا‌ء) واته‌: به‌ سه‌رنجدان له‌ مێژوو بۆمان ده‌ره‌كه‌وێت كه‌ سامان و سه‌روه‌تی‌ ئومه‌ی‌ ئیسلامی‌ ته‌نها ئه‌وان داگیریان كردووه‌.
هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێت: (وقد ذكر المٶرخون أن هذه الامة‌ كانت تغیر قدیما في‌ أزمنة‌ مختلفة‌ علی‌ الا‌مم المجاورة‌ لها فكم أفسدوا وقلبوا الامم قلبا قبل زمن النبوة‌ و دمروا العالم تدمیرا؟ فهم مفسدون في‌ الارض بنص القرا‌ن وشهادة‌ التأریخ) .
وته‌ی‌ زانایان زۆر و زه‌به‌نده‌ له‌سه‌ر شاڵاو و په‌لامار و زه‌بر و زه‌نگی‌ توركه‌كان بۆسه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانی‌ دیكه‌، به‌ڵام به‌م چه‌ند دێڕه‌ی‌ شێخی‌ (مه‌ناوی‌) به‌سنده‌ ده‌كه‌ین و ده‌ست له‌م باسه‌ هه‌ڵده‌گرین، كێیش زیاتری‌ ده‌وێت له‌مباره‌یه‌وه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌كانی‌ ته‌فسیر و مێژوو زیاتری‌ چنگ ده‌كه‌وێت.
(قال ابن دحیة‌: خرج سنة‌ سبع عشرة‌ و ستمائه‌ جیش منهم وهم التتر عظم منهم الخطب والخطر وعم الضرر وقضی‌ لهم من قتل الانفس المٶمنة‌ الوطر فقتلوا من روا‌ء النهر وما دونه من جمیع بلاد خراسان ومحوا اثار ملك بنی ساسان وهذا الجیش ممن یكفر بالرحمن ویری‌ أن الخالق المصور هو النیران وملكهم یعرف بجنكیزخان ومن أمثالهم اترك الترك إن أحبوك أكلوك وإن أبغضوك قتلوك. وقال ابن الحجر : قد ظهر مصداق الخبر وروی‌ أبو یعلی‌ عن معاویة‌ بن خدیج قال : كنت عند معاویة‌ فأتاه كتاب عامله أنه وقع بالترك فهزمهم فغضب ثم كتب إلیه لا تقاتلهم حتی‌ یأتیك أمری فإنی سمعت رسول الله صلی‌ الله علیه وسلم یقول : إن الترك تجلی العرب حتی‌ تلحقها بمنابت الشیح فأنا أكره قتالهم لذلك وقاتل المسلمون الترك في خلافة‌ بنی أمیة‌ وكان ما بینهم وبین المسلمین مسدودا إلی‌ أن فتح شیئا فشیئا وكثر السبي منهم وتنافس فیهم الملوك لما فیهم من الشدة‌ والبأس حتی‌ كان أكثر عسكر المعتصم منهم ثم غلب الاتراك علی‌ الملك فقتلوا ابنه المتوكل ثم أولاده واحدا بعد واحد إلی‌ أن استولی‌ علی‌ الملك الاتراك طائفة‌ بعد طائفة‌ إلی‌ ال سلجوق فخرج علیهم في المائة‌ الخامسة‌ الغز فخربوا البلاد وقتلوا العباد ثم جا‌ءت الطامة‌ الكبری‌ بالتتار فكان خروج جنكزخان بعد الستمائه‌ فاسعرت بهم الدنیا نارا سیما المشرق حتی‌ لم یبق بلد منه حتی‌ دخله شرهم ثم كان خراب بغداد وقتل المعتصم اخر الخلفا‌ء بأیدیهم سنة‌ ست وخمسین وستمائه‌ ثم لم تزل بقایاهم یخربون إلی‌ أن كان اخرهم التمرلنك فطرق الدیار الشامیة‌ وخرب دمشق حتی‌ صارت خاویه‌ علی‌ عروشها ودخل الروم والهند وما بین ذلك وطالت مدته حتی‌ أخذه الله وتفرق بنوة في البلاد وظهر بجمیع ذلك مصداق الحدیث (طب) وكذا فی الاوسط والصغیر (عن) أبی عبد الرحمن عبد الله (بن مسعود) قال الهیتمی: فیه مروان بن سالم متروك وذكره في موضع اخر وقال: فیه عثمان بن یحیی‌ الفرقسابي لم أعرفه وبقیه‌ رجاله رجال الصحیح انتهی‌).

پەراوێزەکان:
ـ تفسير روح البيان: إسماعيل حقي بن مصطفى الإستانبولي الحنفي الخلوتي، دار النشر/ دار إحياء التراث العربى: 5/ 381 و: 8/ 303.
ـ المكتوبات، بديع الزمان سعيد النورسي: 534.
ـ المكتوبات: بديع الزمان سعيد النورسي، ترجمة: إحسان قاسم الصالحي، دار سوزلر/ مصر ـ القاهرة، الطبعة السابعة/ 2014م: 547.
ـ سيرة ذاتية، بديع الزمان سعيد النورسي: 308 ـ 309.
ـ سيرة ذاتية: بديع الزمان سعيد النورسي، ترجمة: إحسان قاسم الصالحي، دار سوزلر/ مصر ـ القاهرة، الطبعة السابعة/ 2014م: 311.
ـ سيرة ذاتية، بديع الزمان سعيد النورسي: 565.
ـ سيرة ذاتية، بديع الزمان سعيد النورسي: 309.
ـ سيرة ذاتية، بديع الزمان سعيد النورسي: 308.
ـ الشعاعات: بديع الزمان سعيد النورسي، ترجمة: إحسان قاسم الصالحي، دار سوزلر/ مصر ـ القاهرة، الطبعة السابعة/ 2014م: 120.
ـ هةمان سةرضاوة: 535 ـ 536.
ـ تفسير القرطبي: 11/ 58.
ـ الكامل في التاريخ، ابن الأثير: 1/ 94.
ـ مواهب الرحمن في تفسير القرآن، للشيخ عبدالكريم المدرس: 5/ 210.
ـ فيض القدير: 1/ 152.
ـ رواه أبوداود، برقم: 4304، والبيهقي في الكبرى، برقم: 18378، والنسائي في الكبرى، برقم: 4385، والطبراني في الكبير، برقم: 882.
ـ التيسير بشرح الجامع الصغير: 2/ 14.
ـ حاشية السندي على النسائي: 6/ 44.
ـ مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح: 15/ 416.
ـ عون المعبود شرح سنن أبي داود: 11/ 276.
ـ رواه الطبراني في الكبير، الرقم: 10389.
ـ مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، الملا على القاري: 15/ 416، فيض القدير: 1/ 152.
ـ تفسير القرطبي: 11/ 58.
ـ فيض القدير: 1/ 153.
ـ مواهب الرحمن في تفسير القرآن: 5/ 212 ـ 213.
ـ مواهب الرحمن في تفسير القرآن: 5/ 210 ـ 211.
ـ فيض القدير: 1/ 152 ـ 153.

*وتاربێژی‌ مزگه‌وتی‌ كانی‌ ئاسكان/ وارماوا

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*