سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » گێڕانەوەی رووداوە واقیعییەكانی ساڵانی 1974 تا 1977 لە كتێبێكدا

سەرەتاتكێی سەربردان،كتێبێكی نوێی ئارێز عەبدوڵڵا

گێڕانەوەی رووداوە واقیعییەكانی ساڵانی 1974 تا 1977 لە كتێبێكدا

لەم دووتوێیەدا

لەچوارچێوەی كۆڕو سیمینارو مەراسیمەكاندا كە لەساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ بەڕێوەدەچێت، مەراسیمی ناساندن و بڵاوكردنەوەی كتێبێكی نوێی ئارێز عەبدوڵڵا بەناونیشانی (سەرەتاتكێی سەربردان) بەڕێوەچوو.
سەرەتاتكێی سەربردان، وەكو نووسەر ناوی ناوە لەباتی رۆمانە، واتە گێڕانەوەیەكی واقیعی و فانتازییە لە شێوەی رۆماندا، بەڵام نووسەر وەكو خۆی وتی رێگەم بەخۆم نەدا ناوی بنێم رۆمان، با خوێنەران ئەو حوكمەم بۆ بدەن.
ناوەڕۆكی كتێبەكەش باسی رووداوەكانی ساڵانی 1974 هەتا 1977 دەكات كە نووسەر لەو كاتەدا مناڵبووە ئەوكاتەی كە شۆڕشی ئەیلوول بووە ئاوارەی ئێران بوونەو دواتریش كە گەڕاونەتەوە بە خێزانەوە نەفی باشووری عیراق كراون…

ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌

تەحسین تەها چۆمانی:

هەموولایەكتان بەخێربێن خۆشحاڵین كە ئەمڕۆش جارێكی تر لەساڵۆنی كوردستانی نوێ یەكێكی تر لە كتێبەكانی كاك ئارێز دەناسێنین، كتێبی سەرەتاتكێی سەربردان یەكێكی ترە لە كتێبەكانی كاك ئارێز كە لەدوای كتێبی وەرزی تەموومژ، كتێبێكە تا ئەوشوێنەی خوێندومەتەوە ‌و سەیرمكردووە بەهەمان شێوە جۆرێكە لەگێڕانەوەی بیرەوەرییەكانی خۆی، بەڵام بە واستەی یەكێكی تر لەوكەسانەی كە دەیەوێت لە بواری مێژوودا ئیش بكات كە كچێكە خوێندكاری دكتۆرایە لەبواری مێژوو، لەگەڵ كاك ئارێزدا وتووێژ دەكەن لەسەر سەربوردەی ژیانی كاك ئارێز لەسەردەمی پێشمەرگایەتییەوە هەتاوەكو كاری سیاسیی‌و پەڕلەمانتاری، كاك ئارێز لەبری ئەوەی ناوی بنێت رۆمان ناوی ناوە رۆبان لەبەرئەوەی نەی ویستووە خۆی تەنها لەكتێبەكەدا رۆڵی هەبێت، هەوڵی داوە بەتێكەڵییەك لەگەڵ ئەو پرسیارەی كە ئاڕاستەی كراوە بەجۆرێك لەجۆرەكان كەمێك لەو سەربوردەیەی ژیانی خۆی لەژیانی پێشمەرگایەتی سیاسی ‌و پەڕلەمانیشی بگێڕێتەوە، ئێستا داوا لەكاك ئارێز دەكەین كەمێك لەبارەی كتێبەكەوە قسەمان بۆ بكات.

ئارێز عەبدوڵڵا:
دەست خۆش زۆر سوپاستان دەكەم، دووبارە سوپاس بۆ مەكتەبی راگەیاندن‌و بۆ كاك ستران‌و كوردستانی نوێ كە ئەودەرفەتەیان رەخساند لێرە لەگەڵ ئێوە باس لەكتێبێكی تر بكەین، هەموولایەكتان بەخێر بێن سەرچاوم، ئەو كتێبەی من كەتازە چاپكراوە ئەو كتێبەی من رۆمانە سەربردەیە بەسەرهاتە ئێوە كەدەیخوێننەوە چۆنتان پێخۆشە واوەسفی بكەن، من نووسیومە رۆبان ئەمەش دوو هۆكاری هەیە هۆكاری یەكەمیان من پێم وایە میللەتی ئێمە خاوەنی زەخیرەیەكی زۆر گەورەی رووداوی مێژووییە، خاوەنی زەخیرەیەكی زۆر گەورەی بەسەرهات‌و سەرهەڵدان‌و شكست‌و نوشوستە، لەناو ئەوهەموو مێژووە پڕ لەخوێناوییە لەناو ئەو هەموو قوربانی دانە چیرۆك‌و داستان‌و رۆمانی زۆر گەورە هەیە بەداخەوە تاوەكو ئێستا كۆنەكراونەتەوە، داستانی واهەیە رۆمانی واهەیە لەپێشمەرگەیەك بگرە كە رەنگە رووداوێكی لەژیانی خۆی بینی بێت، تازیندانییەكی سیاسی تاكەسێك كە نەفی كرابێت بۆ نگرۆسەلمان تاكەسێك كە ئاوارەی ئێران بووبێت رەنگە ئەگەر وەكو خۆی بینووسێتەوە وەكو یەكێك لەو رۆمانانە دەربچێت كە رۆمان نووسە بەناوبانگەكانی جیهان بەخەیاڵ بە هێزی قەڵەم دەینووسن‌و بڵاوی دەكەنەوە رووداوی راستەقینە، ئێمە لەمێژوودا سەرەڕای ئەو هەموو زەخیرە گەورەیەی ئەدەبی ‌و هونەری ‌و فیلمسازیمان هەیە نەمانتوانیوە زۆر شت بكەین هۆكارەكانیش دیارە من ناچمە سەرهۆكارەكانی، ئەگەر سەیر بكەین تازە سەرەتایە هەندێك لە تێكۆشەرە دێرینەكان سیاسەتمەدارەكان ئەزموونی خۆیان دەنووسنەوە بیرەوەرییەكانی خۆیان دەنووسنەوە، ئەو ئەزموون‌و بیرەوەری‌و بەسەرهاتانەی كە دەینووسنەوە ئەگەر لەلایەك زەخیرەیەكی مێژووی بن بۆ نەوەكانی ئایندە، لەلایەكی تریشەوە ئەو قۆناغەی كە ئێمە هەموومان تێیدا ژیاین زەخیرەیەكی گەورەن یان بنەمایەكی گەورەن بۆ نووسینەوەی مێژوو بەشێوەی رۆمان بۆ خوێندنەوەی مێژوو بەشێوەیەكی تر یان بۆ دروستكردنی فلیم لەداهاتوودا، ئێمە لەو راپەڕین‌و رووداوانەی كەباسی دەكەین دەبینین هەندێك سەركردە هەن زۆر گەورەن ناوبانگی زۆر گەورەیان هەبووە تەنانەت ئەوانیش لاپەڕەیەكیان لەدوا بەجێ نەماوە واتە لاپەڕەییەكی نووسینی خۆیان لێ جێ نەماوە، بەڵام وەكو باسمكرد خۆشبەختانە ئێستا دەرفەتێك هاتۆتە پێشەوە كەهاندان هەیە خەڵكێك حەزبەوە دەكات كە بنووسێتەوە، خاڵی دووەم من كە دەڵێم لەبری رۆمان واتە بەشێك لەو رووداوانەی گەلی ئێمە بەسەرهاتەكانی گەلی ئێمە ئینجا تۆ خۆت بەتەنیا وەردەگریت یان كەسێك بەتەنیا وەردەگریت لەوهەموو رووداوانە یان تەنانەت گێڕانەوەی رۆمانێكە گێڕانەوەی داستانێكە گێڕانەوەی چیرۆكێكە، خاڵیكی تر ئەوەیە ئەوەی من دەینووسم هەموو هەوڵێكم داوە ئیتر نازانم هەتاوەكو چەند سەركەوتوو بووم ئەوەش ئەو برادەرانە دەزانن كە رەخنەگرن، هەموڵم داوە بەتەكنیك ‌و شێوازێكی ئەدەبی نزیك لە رۆمان یان وەكو رۆمان بنووسرێتەوە، هەم وەكو لایەنێكی ئەدەبییە گرتوومەتەبەر هەمیش رەنگە هاندانێك بێت بۆ خوێندنەوە‌و بەدواداچوون واتە ئەو دوو هۆكارەیە كە هەیە، ئێمە لە هەولێر برادەرێكمان هەیە ناوی كاك سابر رەشیدە رۆمان نووس‌و رەخنەگرە و لەگەڵیشیدا رۆمانیش دەنووسێت، من پێش ئەوەی رۆمانەكە چاپ بكەم پێمدا زۆر زۆری لێكردم كە دەبێت ناوی بنێم رۆمان، تەنانەت بۆ وەرزی تەموو مژیش دەیوت غەدرت كردووە، خۆشم خەریك بوو وای لێبكەم، بەڵام دوای خۆم لەناو خۆمدا لەململانێدا بووم رۆمان بێت یان لەبری رۆمان بێت، پێم وابوو ئەگەر بڵێم رۆمان لە ئەهمییەتی ئەو رووداوانە یان ئەو ناوانە كەهەن من كەمی دەكەمەوە، بۆیە لەبری رۆمان وەكو رووداوێكە چیرۆكێكە یان بەسەر هاتی تاكێكە لەناو ئەو كۆمەڵە وەكو هەر خەڵكێكی تر هیوادارم بڵاوی بكەنەوە، ئەگەر نا ئەو خۆشی كە لەیەكێتی نووسەران كە كتێبەكەمان خستەروو لەوێ دڵنیایی دەكردەوە دەیوت ئەوە رۆمانە بەس من پێم وابوو غەدر دەكەم كە تەنها رۆمان بێت، كۆمەڵێك لەو كتێبەم كۆمەڵێك بابەتە یاخود سەربووردەیە كە كاك تەحسین باسی كرد وتی نەگەیشتمە ئەو قۆناغانەی كە ئەو باسی كرد هەتاوەكو ئەو شوێنەی كە ئەو گەیشتووە لەچاوپێكەوتنێكەوە لەڕاستیدا ئەوە هاتۆتەبەر لەلام زیاتر باسی ساڵی 1974 هەتا 1977 رووداوەكان لەوكاتەدا من منداڵبووم ئەوكاتەی كە شۆڕشی ئەیلوول بوو ئێمە ئاوارەبووین لە ئێران دواتریش كە گەڕاینەوە ئێمەیان نەفی كردە جنووب، رەنگە ئەو نەوەییەی ئێمە بزانێت نەفیكردن چییە؟ بەڵام لەداهاتوودا رەنگە خەڵك نەزانێت نەفیكردن چییە، مەبەست لەسەربردەش كۆی بەسەرهاتەكانە و من ئەوەندەی كەبیرم لێكردۆتەوە ناونیشانەكە لەگەڵ ناوەڕۆكی كتێبەكە دەگونێت، من جارێكی دیكەش باسم كردەوە هەندێك دیكۆمێنت هەیە بەپێویستم نەزانی بڵاوی بكەمەوە، تەئكید دەكەمەوە كە بابەتێكی ئەدەبییە، بەڵام گێڕانەوەی مێژووە وەكو باسم كرد چیرۆكێكە بڵاوی دەكەمەوە، بۆنموونە ئێمە لەناوچە هۆڕەكان بووین لە جنووب، باوكم نامەیەكی بۆ پارێزگار نووسیبوو دەڵێت دایكم نەخۆشە سەردانی دەكەم حەفتەیەك مۆڵەتم بدەنێ لەسەر وەرەقەكە نووسی بووی (لا نوافق بسفرك الی الشمال الحبیب) ئێستاش دیكۆمێنتەكە ماوە داوای یەك حەفتەی كردووە، یانی بەنسبەت گەنجەكانی ئێستا یاخود بەنسبەت نەوەی دوارۆژ ناتوانێت، ئینجا رۆژێك پارێزگار هات كۆبوونەوەی بەكوردەكان كرد ئێمە لەشوێنێك بووین 5 بۆ 6 گەڕەكیان بۆ دروستكردین كە گەڕەكی 8 ماڵ زیاتر نەبوو، سەریفەی پێدەڵێن كاك سەعدوون دەزانێت سەریفە چییە كوخی لە حەسیر‌و قامیش دروستكرا‌و تەنانەت داریشی تێدانەبوو، كە هات لەوێ ئێمەی كۆكردەوە پارێزگار كە ئەمە رووداوێكی راستەقینەیە وتی ئێمە سەید رەئیس ئەحمەد حەسەن بەكر و ئەوان زۆر بەبەزین لەگەڵ كورد ئەوە تا حوكمی زاتیمان داوە ئەو هەموو شتەمان كردووە زۆر بەشان‌و باڵیدا هەڵیدا، ئیتر زۆر باسی حوكمی زاتیكرد كەدراوە باوكم لێی پرسی وتی: جەنابی پارێزگار ئەگەر ئێوە حوكمی زاتیتان داوە ئێمە لێرە چی دەكەین بۆ لێرەین؟ بۆ لەكوردستان نین بۆ لەناوچەی خۆمان نین؟ وتی: ئێمە ئێوەمان هێناوە تاوەكو وڵاتی خۆتان بناسن، تابزانن وڵاتەكەتان گەورەترە لەوەی كە ئێوە بینیوتانە، تا ئێوە تێكەڵی هاوڵاتییەكانی تر ببن و ئەوانیش تێكەڵی ئێوە بن، زۆر ئاسای وەریبگرن ئێمە ئێوەمان هێناوە ئێرە هاوڵاتی خۆشمان دەبەینەوە ئەوێ بۆ ئەوەی ئەم نیشتمانە ئەم وەتەنە هی هەمووی بێت، ئێمە ئێوەمان هێناوە هەتاوەكو فێری زمانی عەرەبی ببن، تافێری خوێندن‌و نووسین ببن، بۆئەوەی نەزانن ژیان هەر لەناو شاخەكانە ئێرەش هەیە، بەتایبەتی خۆتان دەزانن زمانی عەرەبی زمانی قیامەتیش قسەی پێدەكەن وەڵامی پێدەدەنەوە، ئەگەر سەیر بكەیت ئەو بەوشێوەیە قسەی دەكرد خۆی لەوە دەدزییەوە كە ئێمەیان هێناوە بكرێن بەعەرەب وەكو دەڵێن، بەئاشكرا دانی بەوەدا دەنا كەعەرەبیش دەنێرنە ئەوێ، من لەم كتێبەم رەنگە وەڵامێكم دابێتەوە شتێك هەیە كە بیخوێننەوە بەراوردی دەكەن رۆژێك یەكێك لەسەركردەكانی پێشمەرگە چاوپێكەوتنێكی لەگەڵكرا كە زۆر قارەمانە وتی: ئێمە غەدرمانكرد شۆڕشی نوێمان دەستپێكردەوە نەدەبوایە شۆڕش بكەین ئەگەر شۆڕش نەكرایە ئەنفال نەدەكراین ماڵوێرانی نەدەبوو، من بۆخۆم زۆر نییە هەمووی سێ چوار ساڵە بیر لەو پرسیارە دەكەمەوە تۆ بڵێی ئەگەر شۆڕشی چەكداریمان نەكردایە تۆ بڵێی بەڕاستی ئەنفال نەكراینایە گوند‌و شارەكانمان ویران نەكرایە؟ ئەو سەرە تاتكێیە ئەوەیە كە بیرەوەرییەكانی ئەوم بیرهاتەوە ئەو رۆژە چی دەگوزەرا چی باسدەكرا خۆم چیم بینیوە بەسادەیی چۆن بیرم كردۆتەوە یاخود لەماڵی ئێمە خزمەكانی ئێمە چی بووە بۆ دەستی پێكردۆتەوە، ئایا بەڕاستی رەوابووە دەستی پێكردووە یان رەوانەبووە، من بۆخۆم كەوتبومە گومانەوە كە ئەو برادەرە وای وت، وتم ئەگەر بەڕاستی وابێت دەبێت مێژوو نووسانیش بەخۆیاندا بچنەوە، من هەوڵم داوە خۆم بیرەوەرییەكانی خۆم بۆ ئەوكاتە گێڕاوەتەوە یان ئەو بیرەوەریانەی كە ئەوكاتە سەرەتاتكێیان لەگەڵ كردووم لە دوتووێی ئەوكتێبەدا بەوشێوەیە بڵاوبكەمەوە، ئەم كتێبە بەشی یەكەمییەتی دوو بەشی دیكەشی هەیە، بەڵام هێشتا چاپنەكراون ئەگەرخەڵكی بەرێزی وەكو ئێوە بەدڵتان بوو، دواتر ئەگەر زانیمان رەواجی هەیە لەسەر ئەو شێوازە نووسینەی خۆم بەردەوام دەبم، من یەكەم جار كتێبێكم نووسی بەناوی لەودیو دەرگا داخراوەكانەوە بەشێوازێكی ئەدەبی ساڵی 1997 بوو ئەو كتێبەم نووسی ئەوكاتەكە بەدوو بەش بڵاومكردەوە كە زۆر دەترسام دەترسام رەواجی نەبێت، بەڵام دوای كۆمەڵێك برادەر خوێندیانەوە هاندیاندام یەكێك لەوانە كاك سترانە كەخوێندبوویەوە ، تەواومكرد كتێبەكە لەوكاتەوە بەو شێوازە دەنووسم رەنگە ئێستا خەڵكی تر هەبێت بەو شێوازە بنووسێت، ئایا بیرەوەری دەكرێتە رۆمان؟ یان رۆمان دەكرێت بیرەوەری بێت؟ ئەوە پرسیارێكە بۆ رەخنەگرانی دادانێین، ئایا دەكرێت ئێمە مێژوو بەشێوەی رۆمان بنووسین‌و بخوێنینەوە؟ یان مێژوو هەربەو دەقە لەقاڵب دراوە كەهەیە؟ ئەوە پرسیارێكە رەنگە من نەتوانم لێرە وەڵامی بدەمەوە، هەندێك ناو هاتووە بۆنموونە باسی برادەرێك دەكەم ناوی ئەحمەد بەڵخەییە، كەسایەتیییەكە لەهەڵەبجە دەژی، باسی ناوێكی دیكە دەكەم حەسەن شین ئێستا لە هەولێرە، دوای ئەو مامۆستا شەریف مەولوود كە شەهید بووە برادەری كاك رەهبەریش بووە، هەموو ئەو رووداوو هەموو ئەوانەی كە هەیە راستەقینەن، هیوادارم سوودی لێ ببینن ‌و لایەنی كەم خزمەتێك بە كتێب خانەی كوردی بكەم.

تەحسین تەها چومانی:
نازانم كێ كتێبەكەی خوێندۆتەوە پێش ئەم كاتە كە ئەگەر كاك ئارێز پیشتر پێیدا بێت، مەسەلەیەكی دیكەش هەیە كە دەتوانین بیخەینەروو تاچەند دەكرێت بیرەوەری لە شێوەی رۆماندا بنووسرێتەوە ‌و ئەم هەوڵە تاكە كەسیانە بۆ نووسینەوەی مێژوو ‌ویەكێك لەقۆناغەكانی مێژوو، كە قۆناغەی پێشمەرگایەتی‌و قۆناغی خەبات‌و مەسەلەی بەرگریكردنە كە دەتوانین باسی لێوەبكەین، هەتا چەند گرنگە ئەم نووسینانە ئەم هەوڵە تاكە كەسیانە كە گیراونەتەبەر گرنگن بۆنووسینەوەی مێژوو یان ئەو مێژووەی كە ونبووە كەبە شێوەی دیكۆمێنت ونبووە یان هەتاوەكو ئێستا ئیشی لەسەر نەكراوە.

رەهبەر سەید برایم:
زۆر سوپاس من پێویست ناكات وسفی كاك ئارێز بكەم، چونكە هاوڕێین‌و پێكەوەین ‌و هاو هەڵوێستین لە زۆربەی شتەكاندا، من ئەم كتێبەم زۆر بە وردی خوێندەوە بەزمانی ناوچەی نووسراوە، بەڵام شتی جوانی تێدایە بەشێوەیەیكی ئەدەبیەو لێی بێتاقەت نابیت كەدەیخوێنیتەوە، وەكو خۆشی وتی لە ئاشبەتاڵەوە تێیدا هەیە هەتاوەكو دەگاتە 1977 كە لە جنووب دێنەوە، ویستوویەتی ناوی لێبنێت ئاوڕێك بۆدواوە یان رامانێك بۆ پێشەوە، خۆی لەو باروودۆخە ژیاوە كە لە ئایندەی خۆی بەخشیوە بە ئایندەی گەشی نیشتمان، لەكتێبەكەدا پورە ئامینە دەڵێت: ئەوەی سەركردایەتی شۆڕش كردی من بەم نەخوێندەواری‌و نەزانیەمەوە نەمدەكرد، لەدوایدا خۆشی باسی كرد ئایا شۆڕشی نوێ هەڵگیرسانەوە باش بوو راستبوو چی بوو؟ هەرچەندە زۆر دڵخۆش بوون بەهەڵگیرسانەوەی شۆڕش ئاهەنگیان گێڕاوە، لێرەدا پرسیارێكی دیكە دەورووژێنین كە دەڵێت: ئەگەر ئێمە كورد نەبووینایە یان موسوڵمان نەبووینایەی، ئەوەش لەكتێبەكەدا هەیە، ئەویش وەكو منداڵێكی كوردی خۆمان لەسەرەتاوە بەدەستەواژەی شەهید‌و قوربانی ‌و گەل‌و نیشتیمان‌و شتی وا راهاتووە، ئەوەی سەرەنجی منی راكێشا چەند برادەرێكی باسدەكات، مامۆستا شەریف مەولودە كەئەندامی سەركردایەتی بزوتنەوەبوو، ئەم مامۆستایە بۆ سۆشیالست لەشەڕی ناوخۆ شەهید بوو، بەراستی پیاوێك بوو زۆر زیرەك‌و بەتوانابوو، ئەوكات شتێكی نووسی بوو ناویان نابوو شەریف نامە، هەندێك شت هەیە نازانم وایە یان نا من لە جنووب نەژیاوم كە موقەدەسە، عەیبە سەوزەو میوەو شتی وا بچێنرێت، من ئەوەم زۆر پێ سەیر بوو بۆچی عەیبە سەوزەو میوە لەلای عەرەب بچێنرێت، دوای دەڵێت زمانی كوردی زمانی جنۆكانە، زمانی عەرەبی زمانی قیامەتە، كوردایەتییان بەئەوە زانیوە كە ژن‌و ژن خوازییان لەگەڵ عەرەب نەكردووە كچە كوردەكان ئەوەیان بەكوردایەتی زانیوە، لەكتێبەكەدا لەلاپەڕەیەكدا تێیدایە دەڵێت: مێژوو هەر تەنها بریتیی نییە لەئەنجامێكی هەست پێكرا‌و، جا ئەو ئەنجامە سەركەوتن پێشكەوتن ژێركەوتن یان هەر بابەتێكی دیكەبێت، بەڵك ‌و مێژووی راستەقینە ئەوەیە بزانرێت، رووداوێك بۆچی؟ كەی؟ چۆن روویداوە‌و زەمینە هۆكار یان كارەكتەرەكە ئەنجامەكانی چییەو كێ بوون؟ لەوڕوانگەیەوە پێموایە ئەگەر یادەوەرییەكان بێوەفایم لەگەڵدا نەكەن باشترە. ئەو پرسیارە بۆ هەموو پرسیارەكانی دیكە دەبێت، وهەروەها هەندێك وشەی لێك داوەتەوە زۆر ئاساییەو تەنانەت خەڵكی سلێمانیش تێیدەگەن.

ئارێز عەبدوڵڵا:
زمانی كوردی بریتی نییە لەشێوەزاری ناوچەیەك یان شارێك لەبەرئەوە من خۆشحاڵدەبم كەدەبینم كەسێك لەسلێمانی هەندێك وشەو دەستەواژە بەكاردەهێنێت بۆنموونە لەدیاربەكر بەكاردەهێنرێت، ئێمە لەبەر ئەوەی فەرهەنگێكی یەكگرتومان نییە، بەتایبەتی لەسەر ئەنتەرنێت نیمانە بەرای من نەبێت بەشترە بۆئەوەی پرسیار بكرێت بەدوادا چوونی بۆ بكرێت، لەهەندێك لە چێشتخانەكان نووسراوە نانی نیوەڕۆ نانی ئێوارە، ئەمە بوونی نییە ناكرێت بڵێت هەیە تەنها لەبەرئەوەی لەسلێمانی واوتراوە، ئێمە لەناوچەكەی خۆمان بەنان دەڵێین چێشت، بەئێوارەش دەڵێین شێو، دەكرێت راگەیاندنیش دەوری هەبێت وەكو برێك فاست وەكو لەنج وەكو دینەری ئینگلیزی یاخود عەرەبییەكە بۆئەوەی لەیەك جیابكرێتەوە، ئەمانە ئاسانە ئێمە كە لە هەولێر نەمان مابوو یان لەسلێمانی ئەمە مانای ئەوە نییە كە لەشوێنێكی تر وەرینەگرین،لەزمانی فەرەنسیش وابووە لە دنیا خەڵك قسەی پێدەكات ئێستا گۆڕاوە، ئەوەی من خوێندبێتمەوە سەرەتا هی پاریس بووە دواتر هی كان بووە، ئێستاش شێوەزارەكانی تریش زاڵە بەسەریدا جا ئەگەر بۆنموونە ئیمارەتی سۆران هی پاشای گەورە نەڕووخابایە بووبایە بەدەواڵەت ئێستا من شێوەزاری ناوچەی چۆمان زاڵبوو بەسەر زمان‌و ئەدەبی كوردیدا.

عەدالەت عەبدوڵڵا:
من كاك ئارێز كتێبەكەی بۆ ناردم كە خوێندمەوە بۆم دەركەوت ئیشەكە شایانی ئەوەیە بە زمانی نەقدی ئەدەبی مامەڵەی لەگەڵدا بكەیت. واتە تۆ وەكو خوێنەرێك دەتوانیت چێژ لە كتێبەكە ببینیت، بەڵام كە وەكو بەرهەمێكی ئەدەبی مامەڵەی لەگەڵدا بكەیت رەنگ بۆ نموونە یارمەتیدەر بێت بۆ كشف كردنی توانای نووسەر لە نووسینی ژانرێكی گرنگی ئەدەبەكە كە رۆمانە، چونكە ناوی لێناوە لەباتی رۆمان، بەڵام رۆمان نووسین مەرجی زۆر وردی خۆی هەیە كە ئاساییە ئێمە لە ئاستی زۆر بەرزدا هێشتا رۆماننوسەكانمان بەشێكیان ناتوانن پابەند بن پێوەی، چونكە پێیان وایە تەنها بریتیە لە كۆمەڵێك تەكنیكی دیاریكراو لەكاتێكدا رۆمان بە بەردەوامی تازەبوونەوەی هەیە لەرووی تەكنیك و لە روی شێوەی گێڕانەوە و مامەڵەكردن لەگەڵ پاڵەوانەكانی ناو ئەو بەرهەمە و ئەو كەسایەتی و ئەو رووداوانە. كۆمەڵێك شت هەیە لە رۆماندا زۆر گرنگە كە پێم سەیر بوو كاك ئارێز ئاماژەی پێ نەدا بۆ نموونە شوێن، شوێن موقعێكی محوری هەیە لە رۆماندا، تۆ سەرتاپای رۆمانەكەت خەمە بۆ نیشتمان و گەڕانەوە بۆی و پاڵەوانی ناو رۆمانەكەت نیشتمانە و نیشتمانیش لێرە كورت بۆتەوە بێگومان ئاساییە، چونكە تۆ شتێك هەیە لە ناو شوێندا پێدەگوترێت جوگرافیای زێد واتە ئەو موقعەی كە تێدایت واتە تۆ بە بەردەوامی كاتێك بە ئومێدی گەڕانەوە دەژیت لە رۆمانەكەدا بە بەردەوام لێرە و لەوێ لە دۆخێكی بەراوردكاریدای لەنێوان جوگرافیای زێد و ئەو سروشت و كەش وهەوا و ئەو تۆبۆگرافیایەی كە هەیەتی و جوگرافیای ئاوارەبوون و دورخستنەوە و منفی جنوب و بصرە و ناحیەی اصلاحە كە وێرانەیە هەموو بێتاقەت بوونێكت دەتباتەوە بۆ ئەوێ و حەزی گەڕانەوەت زیاد دەكات.
لەراستیدا بەرهەمەكە بە گشتی بەرهەمێكی خۆشە و چێژبەخشە، بەڵام زمانەكە چونكە گرنگە دەستیشانی توخمی بەرهەمەكە بكەیت كە بریتیە لە بەرهەمێكی لێكدراو، لێكدراوە لە بیرەوەری و جۆرێك لە رۆمان و جۆرێك لە نووسینەوەی مێژوو. ئەوەی كە پەیوەندی بە نووسینەوەی مێژووەوە هەبێت روونە كە تۆ ناچار بوویت لە بنەڕەتدا بیرۆكەی نووسینی ئەم بەرهەمە پەیوەندی بە كەسێكەوە هەیە خوێندكاری دكتۆرایە و دەیەوێت تێزی دكتۆراكەی بنووسێت و داوات لێدەكات كە قۆناغێكی دیاریكراوی مێژووی سیاسی لە رێگای تۆوە ئەو زانیاریانە و ئەو راستیانەی ئەو قۆناغە مێژووییە كە داوات لێدەكات تۆ بیگێڕیتەوە كە مەبەستی لە شۆڕشی نوێیە، ئەو وەكو كەسێك كە دەیەوێت مێژوو بنووسێتەوە بەو شێوازە مۆدێرن و هاوچەرخەی باستكردووە ئاساییە، ئەم بەشەی بەرهەمەكە بۆ هەموو ئەو كەسانە باشە كە دەیانەوێت مێژوو بنووسنەوە. بەشێكی گرنگی تری ئەم دەقە ئەدەبیە ئەو زمانەیە كە نووسیوتە هەندێ تەكنیكی تێدایە لە نووسینی رۆماندا شتێك هەیەپێیدەوترێت (الوقفە الوصفیە) واتە راوەستانێك هەیە كە زەمەنی رووداو رادەگریت واتە بۆ نموونە كاتێك دەچیتە سەر كێشەی كەش و هەوا لە ناو چادرگاكاندا لە ئێران یان كاتێك دەچیتە سەر باسكردنی یەكێك لە پاڵەوانە سەرەكیەكانی زەمەن زۆر درێژ دەكەیتەوە و زەمەنی رووداو رادەگریت و زەمەنی خگاب درێژ دەكەیتەوە و دەست دەكەیت بە وەسف كردن كە وەسفكردن یەكێكە لە توخمە گرنگەكانی بەرجەستەكردنی ئیشی رۆمان و ئەوە بە شتێكی باش دەزانرێت بۆ بەرهەمەكە. بەڵام لە راستیدا دەتوانیت وەكو وتاریش هەڵسوكەوت لەگەڵ بەرهەمەكەدا بكەیت چونكە تۆ لەم بەرهەمەدا كار لەسەر كۆمەڵێك مفاهیم دەكەیت واتە بەپێی ئەزموونی خۆت بۆ نموونە ئەوەی زۆر گرنگە كە ئاماژەی پێبدەین كە تۆ چیت كردووە لەو بوارەدا بۆ نموونە تفسیری تۆ بۆ رابردوو و ئایندە، خاك و نیشتمان، ناسنامە، شۆڕش، نەتەوەی سەردەست، خۆنەویستی (نكران الژات) ، من كە بەرهەمەكەم خوێندەوە هەستمكرد زۆر مهتمیت بە دەرخستنی خۆنەویستی بەڵام لەرووی رەخنەی ئەدەبییەوە كێشەت بۆ دروست دەكات چونكە رەخنەی ئەدەبی دێت لەسەر بنەمای دراسەكردنی نزاعاتی مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ دەقی ئەدەبیدا دەكات واتا لێرەدا گێڕەرەوە ی رووداوەكان كە خۆتیت كەسێكە كە خۆی دادەماڵێت لە هەموو خودویستیەك ئەمەش لەرووی زانستیەوە هەڵەیە، رۆماننووسەكان زۆر جار هەوڵدەدەن ئەو شتانە باس بكەن كە لە راستیدا لە ختابێكی جەماوەریدا و لە قسەی سیاسیدا و لە نووسینەوەی بیرەوەریدا نایڵێن، سیاسیەكان نایانەوێت خاڵە لاوازەكانی خۆیان پیشانبدەن.
شتێكی تر هەیە كە من زۆر پێم باش بوو كە ئاماژەت پێدا بیری تۆ بۆ ئایدۆلۆژیایە بە تایبەتی ئایدۆلۆژیای سۆشیالیزم و مەعەسكەری غربی و شرقی و دەستەواژەیەكی جوانی تێدایە كە من پێی مورتاح بووم كە باس لەوە دەكەیت چۆن دەبێت مرۆڤ هەندیك جار ئەوەندە كۆیلە بێت كۆیلەی ئایدۆلۆجیا بێت و پێیوابێت بە تەواوەتی ئاستێكی بیركردنەوەی دیاریكراو قابیلی ئەوەیە كە سفر بكرێتەوە و هیچ جوانییەكی تێدا نەبینیت و بە هەمانشێوە پێچەوانەكەشی راستە. یەكێكی تر لەو مفهومانەی كە كار لەسەر كردووە مفهومی تێڕوانین بۆ مێژوو واتا چۆن تەماشای مێژوو دەكەیت و ئەویش بابەتێكە كە شایانی قسە لەسەر كردنە.
هەندێ خاڵی خێرا كە باسی دەكەم كێشەی بەرهەمەكەیە كە بینیم: مەسەلەی مامەڵەكردن لەگەڵ شوێندا لە رووی ئەدەبیەوە پێویستی بە وردەكاری زیاتر هەیە كە خۆت ئاماژەت پێداوە واتە شوێن بۆ تۆ تەنها حیزێكی ماددی نییە بەڵكو ماتریاڵێكە بۆ بیرخستنەوە، تۆ بۆ ئەوەی ئەم شتە بنووسیت چویت گەڕاویت جارێكی تر هەموو ئەو شوێنانەی كە پێیدا تێپەڕیوە بە زیادیشەوە گەڕاوە واتە لێرە نەك تەنها شوێن بەڵكو ئاماژەت بۆ توخمێكی تریش كردووە كە یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی پێیدەوترێت بیركردنەوە و گێڕانەوە و دواتر سرد كردن كە ئەوەی تۆ ناوی لێدەنێت مێژوو ئەویش سروشتە واتە شنەبایەك یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی شتت بیربكەوێتەوە لێرە ئاماژەی پێداوە، كەواتە دەتوانین بڵێین شوێن پاڵەوانێكی سەرەكییە لەناو ئەم بەرهەمەدا بەڵام وەكو خۆت وەكو رۆماننوسێك زۆر هەستت پێنەكردووە ئەوەندەی لە بعدە سیاسیەكەیەوە مامەڵەت لەگەڵدا كردووە وەك ئەوەی ئەمە هی نیشتمانە و زێدی تایبەت بە خۆمە وەكو بابەتێك كە لە بواری رەخنەی ئەدەبی زۆر بایەخی پێدەدرێت هەم شوێن و هەم كات كە زۆر بایەخی پێدەدرێت. لە هەندێ شوێندا تۆ پەڕیویتەتەوە لە پایزەوە بۆ هاوین بە تایبەتی لە قۆناغی ئێران لە خۆزستان و لە ئۆردوگای بهرام و دواتر بەرەو ناصریە و ناحیەی اصلاح و ئەو شوێنانە واتە ئەمە لە رۆماندا پێیدەوترێت پچڕاندنی كات و پوختكردنەوەی كات و بازتداوە بەسەریدا لەكاتێكدا ئەگەر بۆ درێژكردنەوەی لاپەڕەكانی بەهەمەكەش بوایە زۆر جوان بوو كە دۆخی ئەم مەنفیانە و ئەم دورخراوانە لە وەرزی زستاندا چییە كە رۆماننوسێك بایەخی پێدەدات چونكە زستان تایبەتمەندییەكی خۆی هەیە لەناو زەمەندا هەندێ معانات و جوانی و ئازاری هەیە بەڵام تۆ بەسەریدا تێپەڕیویت كە پێویست بوو باسی بكەیت. بە گشتی بەرهەمەكە جێی دڵخۆشییە و من هیوادارم لەسەر ئەو شێوازە بەردەوام بیت و ئەگەر بڕیرتدا بیرەوەری بنووسیتەوە بیرەوەری نووسین دەبێت جیای بكەیتەوە لە نووسینی رۆمان، ئۆرهان پاموك بۆ نموونە رۆماننوسێكی گەورەی توركە و دەڵێت رۆمانەكان بریتین لە ژیانی دووەم ئەوەی لەم بەرهەمەدا هەیە ژیانی یەكەمە واتا ژیانی واقعی تۆ هەموو پاڵەوانەكان و كارەكتەرەكانت واقعین بۆیە هیوادارین ئەگەر لە داهاتوودا هەوڵتدا ئەو مێژووە بنوسیتەوە لە رێگای بەرهەمێكی ئەدەبیەوە بۆ ژانرێكی ئەدەبی وەكو رۆمان هەوڵبدەیت هەموو تەكنیكەكانی نووسینی رۆمانی تێدابێت.

جەواد حەیدەری:
من كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە نامەوێ قسەی لەسەر بكەم بۆ ئەوەی غەدر لە كتێبەكە نەكەم و بوختانیش بە نووسەر نەكەم. بەڵام ئێمە دەبێت ئەوەمان لەبەر چاو بێت جیاوازییەك هەیە لە نێوان مێژوونووس و رۆماننووس، مێژوونووس ئەو رووداوانە دەنووسێتەوە كە روویداوە و رۆماننووس ئەو رووداوانە دەنووسێتەوە كە ئەگەری هەیە رووبدات یا پێشبینی دەكات بۆ نموونە لە رۆمانی وێرانەی بەهادین نوری دا پێشبینی ئەنفال كرابوو . لەم چەند ساڵەی رابردوودا كۆمەڵێك كتێبە بە ناوی رۆمان هاتۆتە دەرێ كە رەنگە سیفاتی رۆمانیان نەبێت، چونكە رۆمان گێڕانەوەی رووداوە راستەقینەكان نییە بە زەقی و بیهێنیت بیخەیتە سەر كاغەز، چونكە لەوێدا خەیاڵ بەرفراوانە و لە رۆماندا ناوی كەسەكە بە زەقی ناهێنرێت دوایی تعامل و هەڵسوكەوت و لێدوانەكانی ئەو كەسە دەریدەخات كە مەبەستم فڵان كەسە. شتێكی تر كە سەرنجی راكێشام ئێمە وەكو كورد نە رۆمانی زیندانمان هەیە نە مەنفا رۆمانێكە كە رەحمان خەلیفە نوسیویەتی لە سوریا باسی ئەو رووداوانە دەكات كە لە زیندان روویداوە، بەڵام بە زمانێكی زۆر ئەدەبی و ئەوە نییە تۆ تەنها رووداوەكان بگێڕیتەوە و ناوی بنێیت رۆمان، چەند ساڵی رابردوو كۆمەڵێك كتێب چاپكراون كە گیریانخواردووە لەنێوان گێڕانەوە و بیرەوەری و رۆماندا، ئێمە دەبێت ئەم سیانە لێك جیا بكەینەوە چونكە هەریەك لەمانە تایبەتمەندی خۆی هەیە. لە بیرەوەریدا ئەگەر كات و شوێن بێت یان شتی تریش هەیە چونكە كۆمەڵگای ئێمە كۆمەڵگایەكی اعترافی نییە، ئەلبێرت كامۆ دەڵێت: هونەر بە گشتی اعترافە اعتراف بەو شتانەی كە هیچ كەس ئامادە نییە بیكات.

ئەنوەر حسێن:
بەڕاستی كاك ئارێز من هێشتا كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە و پێموایە پێش ئەوەی كتێبەكە بخوێنیتەوە قسەی لەسەر بكەیت گرفتە، پێموایە ئەوەی كە كاك جەوادیش باسی كرد بۆ نموونە لە رۆماندا یان لە نۆڤلێتدا ئێستا بابەتەكانی كات و شوێن كەس ئەمانە لە رۆڵی سەرەكیان هەیە بە مانای ئەوە نییە خەڵكێكی سیاسی وەك جەنابت ناتوانێت رۆمانێك بنووسێت، چونكە ئێستا لە بەشێكی زۆری دونیا ئەوانەی كە رۆمان دەنووسن خەڵكی سیاسیشیان تیابووە و سەركەوتووش بوون. لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا چەند كەسێك هاتوون وردە وردە گەشەیان كردووە بۆ نموونە كاك شەفیق كۆمەڵێك كتێبی قادر عەبدوڵڵای وەرگێڕاوە كە زمانی گێڕانەوەكەیان زۆر سادەیە، بەڵام زۆر پڕ ناوەڕۆكن و مەجرا و مەفاهیمی گەورەیان لەخۆگرتووە و بۆ نموونە لە ئەفغانستان لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا دوو سێ رۆماننووسی گەورە دەركەوتوون هەم قائد حسینی و هەم عتیق رحیمی كە بۆخۆی سینەماكاریشە لەراستیدا ئەوەی كە تۆ باست كرد و گێڕاتەوە ئەوانیش رووداوی وڵاتەكەی خۆیان ئەگێڕنەوە و باسی نەهامەتیەكانی ژنان دەكەن لە ئەفغانستان و باسی استبداد ی ئیسلامی سیاسی و و تالیبان دەكەن و رووداوەكان زۆر واقعین و بۆ نموونە باسی ستەمی حوكمی ماركسیستی ئەو سەردەمەی یەكێتی سۆڤیەت دەكەن. مەبەستم ئەوەیە حەمە دۆك یەك رۆمان نەبێ هەموو رۆمانەكان رۆمانی لادێن و باسی بارودۆخی چقوراوا و كوردەكان دەكات كە چۆن تووشی نەهامەتی بوون. بەرای من كاك سابیر رەشید بەرای من یەكێك بوو لە هەرە رەخنەگرە باشەكانی كوردستان و پێم باش بوو پێشەكی ئەم كتێبەی تۆی بنووسیایە یان روانگەی خۆی لەسەر كتێبەكە بنووسیایە و بمزانیایە رای ئەو چۆنە ئەوە بۆ من زۆر ئاسانتر دەبوو. بابەتی ئەو فەرهەنگۆكەش بەرای من پێویستە چونكە ئەگەر یەكێك بێت كتێبەكەی تۆ بكاتە ئینگلیزی رەنگە ئەگەر كوردییەكی زۆر باش نەزانێ رەنگە توشی گرفت ببێت. من پێشتر بیرەوەرییەكانی تۆم خوێندۆتەوە جوانت نووسیبوو هیوادارم ئەمەش وابێت.

ئارێز عەبدوڵڵا:
زۆر سوپاس تێبینیەكانی ئێوە بەهەند وەردەگرم بۆ بەرهەمەكانی ئایندە، من پرسیارێكم هەیە بۆ ئەگەر رۆمانێك بنوسرێت ناوێكی راستەقینە بێت بۆ نابێتە رۆمان و بۆ ئەگەر ناوێك خۆت دروستی بكەیت دەبێتە رۆمان؟ بۆچی دەبێت ناو بگۆڕین؟ بۆ نموونە رۆمانی سید الرئیس ئێمە دەزانین باسی دیكتاتۆرێك دەكات و ناوی نەهێناوە بەڵام لێی تێئەگەین مەبەستی كێیە، من وتوومە لەباتی رۆمان نەموتووە رۆمان و وتوومە مێژووی ئێمە و هەلومەرجەكانی ژیانی كوردەواری پڕە لە رۆمان و چیرۆك و چمكی جۆراوجۆر ئەوەیە من دەمەوێ دیكۆمێنتی بكەم. دەمتوانی ناوەكان بگۆڕم و بڵێم رۆمان و فەزای نووسینیش لەبەردەم خۆم زۆر زۆر واڵا بكەم و قەڵەمەكەشم باشتر ئەیبڕی، من خۆم بە چوارچێوەیەكەوە بەستۆتەوە و بۆ من سەختە لەو چوارچێوەیە دەرچم و رۆمان ئازادی بیركردنەوە و نووسین و ئازادی زیاتری گۆڕانكاری تێدایە، من نەمویست ئەو كارە بكەم، بەڵام هەیە ئێستا ئەو رۆژەش كە لە یەكێتی نووسەران گفتوگۆیەكی زۆر كرا و بەشێك لەو برادەرانە هەندێك شتیان باسكرد ئەو جۆرە ئەدەبە هەیە بیرەوەری دەكرێتە رۆمان، مێژوو دەكرێتە رۆمان و بۆ نموونە ئەگەر من بمنووسیبا بیرەوەریەكانی خۆم كەستان ئامادە نەبوون بیخوێننەوە، خەڵك بەدوای بیرەوەری و یاداشتی كەسانێكدا دەگەڕێن كە رۆڵیان لە مێژوو و بەڕێوەبردن دا هەبێت. بۆ نموونە مام جەلال بیرەوەرییەكانی خۆی نوسی هەموومان دەیخوێنینەوە، بەڵام كەسێكی تر بیرەوەریەكانی خۆی بنوسێتەوە رەنگە كەس نەیخوێنێتەوە یان من مێژوونووس نیم تا وەك كەسێكی ئەكادیمی بێم مێژوو بنووسمەوە، دەقی مێژوویی زۆر زۆرە، ئەو مێژووەی كەهەیە داگیركەران نوسیویانەتەوە و هی خۆمانیان شێواندووە و بە درۆ بەسەر ئێمەیاندا سەپاندووە. من نەمویستووە مێژوو بنوسمەوە من ویستومە هەلومەرجی قۆناغێك لە قۆناغەكان بخەمە سەر كاغەز بۆ ئەوەی بخوێندرێتەوە و نەوەكانی داهاتوو لانی كەم وەكو كەرەستەیەكیش بێت سەیری بكەن. بێگومان دەكرێت ناو بگۆڕێت و من كە خۆم پاڵەوانی راستەقینەم هەبێت بۆ پاڵەوان بە خەیاڵ دروست بكەم و من كە خۆم ناوم هەبێت بۆ دروستی بكەم، لەو خەبات و تێكۆشانەی ئێمە دەیان قارەمان و پاڵەوان هەیە من داوا لە رۆماننوس و چیرۆكنووسەكان دەكەم ناویان بێنن و با ناویان ببێتە قارەمانی میللەتەكەیان، من ئەو ناوانەم هێنا و بەشێكی زۆریان ماون و دووبارەی دەكەمەوە هی من هەوڵێكە ئەوەندەی بتوانم لەو بوارەدا خزمەت بكەم.

محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق:
من تەنها لە روانگەی هێنانی ناو تەنها دوو نموونە دەهێنمەوە. نموونەی یەكەم رۆمانی كیژی كاپیتانی پوشكینە كە كراوە بە كوردی و دوو جاریش چاپكراوەتەوە كە رۆمانێكی ئەڤینداری تێكەڵ بە واقیعێكی مێژوویی سەدەی هەژدەی روسیا كراوە كە بزووتنەوەیەكی جووتیاری بە سەركردایەتی پوكاجیۆف بووە پوشكین هاتووە جوڵانەوەی پوكاجیۆفی بە ناوهێنان وەكو خۆی هێناوە ئەو سەركردە سەربازیانەی كە كاتی خۆی پوكاجیۆفیان راو ناوە و جوڵانەوەكەیان لەناوبردووە و دواتر پوكاجیۆف خۆی لە سێدارە دراوە هەر هەموو بە ناو پەراوێزی بۆ كراوە كە ناوەكان و كاتی لەدایك بوون و لە كاتی جوڵانەوەی پوكاجیۆفدا ئەو شتانەی كە روویداوە. یەكێك وەك گرگسكی كە گەورەترین رەخنەگری رووسە باسیدەكات و دەڵێت جوانترین ئەدەبی پەخشانی پوشكینە،نمونەی دووەم رۆمانی هلال ی جورجی زیدان یەكێكە لە جوانترین رۆماننوسەكان كە باسی مێژووی عەرەبی ئیسلامی كردووە و كارەكتەرەكان بە ناو وەكو خۆی ناوی هێناون . ناوهێنان وەكو جەنابت باست كرد بێگومان گەلێك قارەمانمان هەیە بە ئەرێنی و نەرێنی بەڵام هەندێك جار كەسایەتیەكی نەرێنی ئەگەر وەكو خۆی ناوی بهێنیت ئەوە زیاتر بەرجەستە دەبێت و زیاتر پابەند دەبین پێوەی.

نەوزاد ساڵح:
دەستخۆشیت لێدەكەم كاك ئارێز هەست دەكەم زۆر قوڵیان كردەوە لەسەر كاك ئارێز ئەو خۆی لە سەرەتاوە لە ناونیشانی كتێبەكەشدا دەڵێت سەرەتاتكێی سەربردان و خۆشی باسی ئەوەی كرد كە ئەمە سەرەتایەكە و بەرگی یەكەمیشە، من تەنها هەبوو نەبووە كەم خوێندەوە لاپەڕە 8 لە بری پێشەكیەكەی خوێندمەوە و هەستدەكەم زاراوەی ناوچەگەری پێوە دیارە و هەرچۆنێك بێت شێوازێكی ئەدەبی جوانت بەكارهێناوە و وشەسازی و هەندێ وشەی نوێت خستۆتە ناو دێڕەكانەوە جا ئەمە ئەگەر بە مەبەستی دەوڵەمەندكردنی ئەدەبیات و كتێبخانەی كوردی بێت شتێكی زۆر باشە. بەڵام رەنگە بۆ بەرگی دووەم بەهێزتر بێت.

شێركۆ مەنگوڕی:
دەستخۆشیت لێدەكەم بۆ ئەم بەرهەمەش، چەند تێبینیەكم هەیە، چونكە كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە، سەرنجی یەكەم لەسەر بابەتی رۆمان بەراستی بۆ ئەوەی خۆت لە قەرەی ئەو بابەتە خۆت بەدوور بخەیت لە هەموو مناقشەیەك رەنگە حەزت لە رۆمان بێت، بەڵام نووسینی رۆمان لەناو ئەدەبیاتی كوردی و جیهانیدا كەسانێكی باڵای ئەوتۆ كە لە بواری نووسیندا قاڵبوونەوەیەكی زۆریان هەیە ئینجا ناتوانن بچن بەلای بەكارهێنانی بەرهەمێكیان بە رۆمان، دەكرێت بڵێیت چیرۆك و لە چیرۆكێكدا دەتوانیت ناوی راستەقینەی كارەكتەرەكان و ناوچەكانیش بەكاربهێنیت بەڵام بۆ بابەتی رۆمان چونكە كۆمەڵێك پێوەر ئەوەی كە باسكرا لە سەروو هەمووشیانەوە ئەوەی كە باسكرا رۆمان دەبێت گەورە یان بچووك بێت؟ بەراستی بۆ ئەوەی لەو كێشەیە دەربچیت ئەو بابەتی لە پەنا رۆمان و لە باتی رۆمان هەستەكەم تۆ دەتەوێت بیرەوەریەك هەیە بیگێڕیتەوە و بیرەوەریش یەكێكە لە هەرە ژانرە باوەڕپێكراوەكان بە تایبەتی لە توێژینەوەی زانستیدا بیرەوەری یەكێكە لە كەرەستە هەرە سەرچاوەكان بۆ نووسینەوی قۆناغێك لە قۆناغە دیاریكراوەكانی مێژوو. دەبێت ئەوەش بزانین ئێستا گۆڕانكارییەكی تەواو بەسەر نووسینی مێژووشدا هاتووە و باسی مێژوو هەر ئەوە نیە رۆژەكان ریز بكرێت و كەسەكان و كارەكتەرەكان، تەنانەت بۆ نموونە بۆ ئێمە لە زانكۆ لەسەر رۆژنامەیەك ویستمان بنووسین وتی سەردەمی دكتۆر كەمال مەزهەر و ئەوانە بەسەر چووە كە بێم بڵێم ئەم رۆژنامەیە لە رۆژ و شوێن ژمارەی ئەوەندە دەرچووە، ئەوە رۆژگارێك بوو كە مێژووی وا پێدەنووسرا بەڵام ئێستا ئەگەر لەسەر رۆژنامەیەك دەنووسیت دەبێت بچیت ئەو رۆژنامەیەم بۆ بدۆزیتەوە و ئەگەر دۆزیتەوە دەبێ بیبەیت بۆ تاقیگەیەكی كیمیایی لەوێ دەبێت بزانن ئایا ئەم كاغەزە تەمەنی 80 ساڵە، لەبەر ئەوە ئێستا نووسینەوەی مێژوو بەراستی نووسینەوەیەكی زۆر قوڵە لەو بابەتەیش دەرچووە. كەواتە ئێستا كێشەیەك هەیە تا ئێستا لەناو ئەدەبیاتی كوردی ئێمە لەنێوان رۆمان و چیرۆكی درێژ ئەم كێشانە دەبێت تێبپەڕێنین و تێپەڕاندنەكەش بەوەیە كە تۆ بیرەوەریت نوسیوەتەوە و بیرەوەریەكانیش بە شێوەیەكی چیرۆك داتڕشتووە یان بە شێوەی بابەتێكی مێژوویی كە كات بەكاردەهێنێت بە تایبەتی لە نووسینەوە یبیرەوەری مێژوویی كات زۆر گرنگە رووداوەكان لە چ رۆژێكدا روویانداوە بۆ ئەوەی بتوانرێت لە داهاتوودا سوودی لێوەربگیرێت. ئاماژەیەك كە كرا لێرە كە بابەتێكی ئاینی بوو ئەوەی كاك رەهبەر باسیكرد كە كورد زمانی جنۆكەیە، بەڵێ ئەوە تراپ ێكی ئیسلامی كۆنە كە كورد تا ئێستاش لە ئەدەبیاتی شیعە لە نەوەی جنۆكە بووە و زمانەكەشیان هەر بەوە ناوبردووە بەڵام ئەو دیوەی تر كە زمانی عەرەبی زمانی بەهەشت و مەلائیكەیە بەراستی ئەوە بۆ ناكۆكی مەزهەبی دەگەڕێتەوە لە نێوان مەزهەبی شافعی و حەنەفی دا هەبوو كە شافعی یەكێك بوو لەو پێداگیرە رەگەزپەرستانەی كە زۆر داكۆكی لەسەر ئەوە كرد كە دەبێت قورئان بە زمانی عەرەبی بێت و بۆ هیچ نەتەوەیەك نەبێت وەربیگێڕێت، ئەبو حەنیفە یەكێك بوو لەوانەی كە دەڵێت گەر وابێت ئەو كەسەی كە قورئان دەخوێنێتەوە توشی خشوع نابێت لەگەڵ خودادا چونكە تێناگات. تەنانەت ئێستا لە ئەفغانستان كە قورئان دەخوێندرێتەوە و خەتم دەكرێت پەنجە بەسەر لاپەڕەكاندا دەهێنرێ و هەڵیدەداتەوە و خەتمی كردووە. ئەو كێشەیە پێویست بوو رونكردنەوەی زیاتری لەسەر بدرێت .

مامۆستا عوسمان کانی پانکە:
من دەستخۆشی لە كاك ئارێز دەكەم بەراستی نووسینی كتێب هەر ناوێكی لێ بنێیت لێپرسراوەتیەكی گەورەیە بەرامبەر بە خوێنەران و مێژوو، بەڵام من ئەوەی قسەی لەسەر دەكەم من كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی كاك ئارێز بوارێكی تازەی دۆزیوەتەوە بۆ ئەوەی سەرنجی خوێنەران رابكێشێت ئایا ناوی رۆمان بێت یان هەر شتێكی تر چونكە جارەكانی تر زۆربەی بە شێوەیەكی سادە نووسراون من خۆم خاوەنی كتێبی (سەروەرییەكانی یەكێتیم) بەڵام بەداخەوە ئەوەی من بە هەتیوی لەدایك بوو هەرچەندە لە كۆمیتەكان وەك سەرچاوەیەكی مێژووییە. بەڵام من دەمەوێ لەسەر رۆمان قسە بكەم رۆمان بەڕاستی بوارێكی زۆر كاریگەرە لەسەر ئەوەی كە وا سەرنج و هەست و سۆزی وڵاتان و خەڵكی تر رابكێشیت، ئێمە دەبێت هەوڵبدەین بایەخێكی تەواو بە رۆمان بدەین و بە سەدەها كارەسات هەیە لە كوردستان دا كە هەر ئەو كچە ئەنفالانە و ئەو منداڵانە بكرێت بە رۆمان، بەڵام رۆمان بریتیە لەوەی كە تۆ بابەتێك دەگریت و ناچیت یەك كۆمەڵ بابەت بگریت و بیكەیت بە رۆمانێك، یەك بابەت دەگریت و سەرنجی ئەو كەس و خێزانە و ئەوەی لێی قەوماوە زۆر گەورەیە ئەگەر گرنگی پێبدرێت چونكە ئێستا ئێمە لە قۆناغێكداین كە میلەتەكەمان بە وڵاتانی دنیا بناسێنین و لەوانەیە لە بوارێكدا ئێمە كۆمەڵێك رێكخراوی دنیا بە هەست بێت بەلای ئێمەدا.لە لایەكی تر هەندێك گرفت هەیە لە بابەتی نوسینەكانی ئێستا بۆ نموونە تا ئێستا ئێمە پەرپرسیارێتیەكی رۆشنبیریمان نییە و نەیانتوانیوە لیژنەیەكی سەرپەرشتی دابنێن بۆ ئەو هەموو یادگارانە و بۆ ئەو مێژووانە كۆیبكاتەوە بۆ ئەوەی ببێتە كەرەستەیەكی گەورە بۆ مێژووی كورد كە ئەوە زۆر زۆر گرنگە كە هەمووی كۆبكرێتەوە. لایەنێكی تر ئێمە كتێبی وڵاتانی تر وەردەگێڕین بەڵام كتێبەكانی خۆمان و ئەو كارەساتانەی كە هەیە وەریناگێڕین بۆ زمانەكانی تر كە وڵاتانی تر بیخوێننەوە. گرفتێكی تر ئەوەیە كە ئێمە لە بابەتی زاراوەكاندا كە ئەمڕۆ دیاردەیەكی زۆر ناخۆش هەیە ئێستا وشەی عەرەبی كەوتۆتە ناو زمانەكەمانەوە و خەڵك شانازی پێوە دەكات و نەمانتوانیوە ئەوە پوختە بكەین ئەگەر ئێمە ئەو زاراوانە چاك بكەین و شۆڕشێكی زمان بكەین بۆ نوسینەكانیشمان باشە.

 

ئاریز عەبدوڵڵا: دووبارە سوپاس بۆ هەموو لایەك بۆ ئامادەبوونتان.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*