سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » لە هەرێمی كوردستاندا میدیای ئۆنلاین بۆ ژنان بۆتە شوێنی بێزاركردن

د.نەزاكەت حوسێن لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌:

لە هەرێمی كوردستاندا میدیای ئۆنلاین بۆ ژنان بۆتە شوێنی بێزاركردن

لەم دووتوێیەدا

لەچوارچێوەی كۆڕو سیمینارو مەراسیمەكاندا كە لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ بەڕێوەدەچێت، ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌ كۆڕێكی بۆ د.نەزاكەت حسێن رێكخست بەناونیشانی (رەگەزی مێینە یان ژن لەبەردەم توندوتیژییەكی شاراوەدا) بە بۆنەی هەفتەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنانەوە.
لەكۆڕەكەدا، د.نەزاكەت، وردەكاریی ئەو توێژنەوەیەی باسكرد كە پێشتر کردویانە، لەم روانگەیەوە قسەی خۆی كرد بە داتاو ئاماری وردەوە.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌

هاوار مستەفا خان:
ئەم كاتەتان باش كۆڕی ئەمڕۆمان لە درێژەی چالاكییەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا، بریتییە لە رەگەزی میینە یان ژن لەبەردەم توندوتیژییەكی شاراوەدا بۆ دكتۆرە نەزاكەت حسێن رێك دەخات.
د. نەزاكەت حسێن:
سوپاس بۆ كوردستانی نوێ كەوا ناوبەناو خۆمان لێرە دەبینەوەو كۆمان دەكاتەوە، ئەو بابەتەی كە من دەمەوێت قسەی لەسەر بكەم رەنگە شتێكی نوێ نەبێت، چونكە بابەتێكە رۆژانە رەنگە خۆشمان رووبەڕووی ببێنەوە نەك بەتەنها ژن، من بۆیە ژنم هەڵبژارد لەبەر ئەوەی داتاكان زۆرترین باسی ژنیان كردووە وە رێكخراوە جیهانیەكان لە توندوتیژی ژناندا بابەتێكیان هەڵبژارد ئەوەی وای لەمن كرد بچمە سەر ئەو بابەتە، ئەم بابەتە بۆ ناوم ناوە شتێكی شاراوە، شتێكی شاراوە وەك ئەوەی لە جیهانی واقیعدا نییە فیزیكی ئەو كەسە ئەنجامی نادات، دووەمیش شاراوەیە ئەو كەسانەی رووبەڕووی دەبنەوە لە ناخیاندا شاراوەیە، وە كاریگەریەكانیش بەشاراوەیی دەیبینی،ئەوەی وایكرد لەمن وەك لیژنەی ژنانی رۆژنامەنوسان لە سەندیكای جیهانی ئیمێڵێكمان بۆ هاتبوو دوو هەفتە پێش 25 نۆڤەمبەر سێ جار نوسیبووی 25 نۆڤەمبەرو تڕۆڵین، كە هەموو رێكخراوە جیهانیەكان بچنە سەر ئەم بابەتە كاتی لە گۆگڵ سێرجم بۆ كرد چومە ناوباسێك جیهانێك كە باسی ئۆنلاین توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان كە مشتومڕێكی گەورەی لە ئاستی جیهاندا دروستكردووە، ئەم وشەیەش بەمانای ئەوەی جێ بە كەسێك لێژبكات‌و بڕوات، لەوێووە وایكرد توێژینەوەیەك ئەنجام بدەم لەسەر ئەم بابەتە،لە هەڵەبجە بەشداری سیمینارێكم كرد ژنان لەوی بەو دەرەجە نەچونەتە ئۆن لاینەوە بە پێی ئەو داتایەی لە كۆنفرانسەكە خرایە روو لە 2017، 23 تاوانی دۆسێی لە هەڵەبجە كە لەلایەن ئەو ژنانەوە بە ئامێری ئەلەكترۆنی ئیزعاج كراون لە 2018، 8 كەس دەستگیركراوە، لە 2019، 21 دۆسێی تاوان تۆماركراوە هی ئەو ژنانەن كە لەلایەن كەسانێكەوە بێزاركراون 13 كەسیش دەستگیركراون، ئەمە وایكرد لە من كە توێژینەوەیەك لەگەڵ هاوڕێم دكتۆر حەكیم ئەنجام بدەم.
پێویست ناكات من لێرە توندوتیژی میدیای‌و ئۆنلاین پێناسە بكەم، چونكە ئێمە دەزانین توندوتیژی میدیایی لەو فۆڕمانەیە لە رێگەی ئامێرێكی میدیای رووبەڕوی تاك دەبێتەوە میدیای ئۆنلاینیش بەهەمان شێوە بەڵام بەهۆی ئەوەی ئەپلیكەیشنەكانی زۆرن بوارێكی زۆرتری رەخساندووە بۆ ئەو فۆڕمانەی كە لە توندوتیژیا بەرامبەر ژنان ئەنجام ئەدرێت، وە پێناسەی توندوتیژی سیداو پێناسەی كردووە هەموو ئەو فۆڕمانەی رووبەڕووی ژنان دەبنەوە لەسەر بنەمای ژن بوون، كە ئەوانەش لە شیوازی ئازاردانی سێكسی‌و جەستەیی‌و دەبێتە هۆی بێبەشكردنی ژنان لە پێناو ئازادی بوونی لەناو ژیانی ئۆنلاینا ئەم وایكردووە زۆرترین توێژینەوە لەگەڵ ژناندا كراوە ئەمە وایكردووە زۆرترین توێژینەوەكان لەگەڵ ئەو ژنانە وەك‌و كەیس وەردەگرن كە چالاكن لە دەرەوە یان میدیا كارن، یان چالاكوانی مەدەنین، چونكە ئەمانە زۆرتر لە جیهانی ئۆنلاینا رووبەڕووی توندوتیژیەكان دەبنەوە، لە هندستان توێژینەوەیەك ئەنجامدرا لەگەڵ ئەو ژنە رۆژنامەنوسانەی كە لەوی كاردەكەن، بەهۆی فراوانبوونی ئەنتەرنێت‌و موبایلەوە ئەم ژنانە رووبەڕووی چەندین شێوازی تونوتیژی دەبنەوە، ئەڵی هەندێكیان راهاتوون رۆژانە رووبەڕووی ئەو كەسانە دەبنەوە، بەشێكیشان گەشتونەتەوە ئەوەی بەشێك لە چالاكیەكانیان كەم بكەنەوە‌و دووربكەونەوە لە ژیانی ئۆنلاینی، توێژینەوەیەكی تر لە ئەوروپا ئەنجامدراوە بە پێی ئەو داتاییەی كە هەیە، لە 10 ژن نۆ ژن رووبەڕووی توندوتیژی جۆرەكانی ئۆنلاین بونەتەوە، ئەڵی بەشێك لەو ژنانە رووبەڕووی ئەو حاڵەتانە بوونەتەوە ئەو كەسانەیان دەناسی هاوڕیان بوون یان كەسی نزیكیان بوون، لە 2019 رێكخراوێكی تر توێژینەوەیەكی ئەنجامداوە گەشتون بەوەی سۆشیال میدیا توانیویان بەشێك لە ئازادی بۆ خۆیانی تیا ببیننەوە، وە بۆتە بەشێكیش بۆ ئازاردانی، ئەم توێژینەوانە ئەمە بە مەترسی‌و ئازادی‌و دیموكراسی دەزانی، وە پێی وایە ژنان ئازاد نەبن.
یەكێك لەو پسپۆرانە دەڵێ بێزاركردن‌و ناوزڕاندن لەو دیاردانەن كە بوونەتە دیاردە لە سۆشیال میدیا بەتایبەتی لە بەكارهێنانەكانی وە دەڵێ ئەو بێزاركردنانە فۆڕمی خۆی هەیە لە دزینی زانیاری و وێنەكان‌و لە بەكارهێنەرەكان‌و وەبێزاركردنیان بە گرتەی ڤیدۆیی‌و وشەی نەشیاو ‌و ناردنی نامە كە توندوتیژی دەگەێنێت بۆ بەرامبەرەكان، توێژینەوەیكی تر كراوە لە هندستان دەڵێت لە 37% كە ئەنتەرنێت بەكاردەهێنن رووبەڕووی بێزاركردن بوونەتەوە وە بەشێكیش لەوانەی خۆیان سامپڵی توێژینەوەكە بوون وتویانە خۆشمان ئەو توندوتیژیەمان بەكار هێناوە واتە جیهانێكی خولقاندووە كە هەردووكیان رووبەڕووی توندو تیژی دەبنەوە،لەو فۆڕمانەش كە رووبەڕووی توندوتیژی بوونەتەوە ئاماژەی جنسی‌و دەرخستن‌و گەڕانی زانیارین، دەشڵێت جاری وا هەیە بە مەبەستە‌و جاری واش هەیە بێ مەبەستە یان راوكردنی ئەو كەسانەی كە مونافسن‌و چالاكن‌و دەرئەكەون.
موستەڵەحی زۆر داهاتووە، سایبەر وشەی ئەوەشم دەست نەكەوت یەعنی جیهانی ئەلەكترۆنی لە ژێر وشەی سایبەی دنیایەك وشە داهاتووە كە هەمویان ئاماژەن بۆ توندوتیژی كە رووبەڕووی ژنان ئەبێتەوە، وشەی تڕۆلین یەكێكە لەوانەی یەعنی جێ پێ لێژكردن، پێناسەیەكی زۆر زۆری لەناو توێژینەوەكانا وەرگرتبوو كە ئەڵی خەڵكێك دروست بووە وەك‌و راوكردن بە گروپیش هەیە دەڵێ شوێن كەسێك دەكیەون كە لەناو تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانا وجودی هەیە، رەنگە خۆمان كەسێك بێتە بەرچاومان كەسە دیارەكان بە گروپ هەڕەشەیان لێدەكەن، موستەڵەحی تریش هێناوەتە كار، لەبەر ئەوەی زۆرترینیان ژنە سیاسیەكان بوون كە زۆرترین توندوتیژیان بەرامبەر دەكرێت‌و بێزاردەكرێن كە خۆمان دەزانین لە كاتی هەڵبژاردنەكانا زۆرترین ئەو ژنانە كە چوونە هەڵبژاردنەكانا رووبەڕووی توندوتیژی بوونەتەوە، دادێنەر یەكێكە لە پسپۆرەكان دەڵی ژن بوون خۆی هۆكارێكە بۆ ئەوەی توندوتیژی ئۆن لاین بۆ دەكرێت، دەڵێت بوون بە رۆژنامە نوسی ژنان دەڵێت دووجار هۆكارە بۆ ئەو توندوتیژیانەو بواری سیاتەیش بەهەمان شێوە، یەكێكی تر لەوانە كەبینس باسی ئەوە دەكات، ئەو ژنە رۆژنامە نوسانەی كە رۆژانە رووبەڕووی رەفتاری توندوتیژی دەبنەوە تا وایلێهاتووە هەیان وازی لە كارەكەشی هێناوە.
باسێكی داتاكانی كوردستانتان بۆ دەكەم ئەو كاریگەریانەی كە باس دەكرێت،یەكێك لەو مەترسیانەی كە رووبەڕووی ئەو حاڵەتانە دەبێتەوە چەندین ساڵە،رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان‌و مافی مرۆڤ كاردەكەن بۆ ئەوەی كە یەكسانی جێندەری دروست بكەن مافی ژن دروست بكەن، ئەم توندوتیژییەی ئۆن لاین خەریكە سەر لە نوێ كارەكانیان دەست پێبكات وە دەڵێت ئەم هۆكارە كاریگەری لەسەر كۆمەڵگا هەیە، ئێستا لە جیهانا پارەیەكی زۆر تەرخان كراوە بۆ پشتگیری كردنی ئەو خەڵكانەی توندتیژیان بەرامبەر ئەنجام ئەدرێت، پاشان باسی دادگاكان دەكات ئەو كەیسانە زۆر دەبن تێچونیان چەندە، وە لەلایەكی ترەوە كاریگەریەكانی لەسەر ژنان چەندە باسی ئەوە دەكات كە ئەو ژنانە توشی كەئابە دەبن‌و تا ئاستی خۆ كوشتن دەبن موستەڵەحێكیان بۆ داناون (شەرمی ناو كۆمەڵگا) ئەوانەی كە زۆر توندوتیژیان بەرامبەر ئەنجام ئەدری بەتایبەت ئازاری سێكسی كە دێتە ناو كۆمەڵگا هەست بەشەرمێك‌و خۆ كۆكردنەوە دەكات ئەوەندە ناخیان رووخاندووە لەناو ئۆنلاینا تا وایلێهاتووە لەناو كۆمەڵگاشدا خۆی نابینێتەوە، وە دەشڵێت ئەوانەی كە زۆرتر توشی ئەو حاڵەت بوونەتەوە ئەوانەن كە لاوازن، وە چەندین توێژینەوەی تر كراوە لە وڵاتان دەڵێت ساڵی 2017 ، 170 هەزار سكاڵا بەرزكراوەتەوە لە ئەوروپا لە 70% ژنان بوون كە رووبەڕووی حاڵەتی توندوتیژی بوونەتەوە، ئەڵی ژن لە ئەوروپا 27 جۆر پێناسە كراوە لەو فۆڕمانەی توندوتیژی بەرامبەری دەبێتەوە لە رێگەی ئۆن لاینەوە لە تەمەنی 18 ساڵییەوە، واتە رێكخراوە مەدەنیەكان‌و یونسكۆ‌و یەكێتیەكان بەردەوام موستەڵەحاتەكان ئەناسێنن تا ئێست گەشتون بە 27 فۆڕم كە رووبەڕووی ژنان دەبێتەوە لە رێگەی ئۆنلاینەوە.
ئەوەی كە ئێمە ئەنجامان دا لە كوردستان لەسەر توندوتیژییەكان سامپڵەكانمان چەند گروپێك هەیە ژنە سیاسییەكان وە چالاكوانەكان وەیان ئەو كەسانەی لە فەیسبووكدا چالاكن سامپڵەكانمان لەوە وەرگرت 120 فۆڕمان نارد لەگەڵ دكتۆر حەكیم 106 فۆڕممان بۆ هاتەوە كاتێ داتاكەمان بۆ هاتەوە ئێمە چاوەڕێی ئەوەمان نەدەكرد بەو شێوازە ئەو داتایەمان دەست بكەوێت، كە رەنگە رۆژێك لە رۆژان ئەو ژنانە هیچ كات ئاماژەیان بەوە بكردایە كە ئەو ژنانە توشی ئەو حاڵەتانە بوون، بەڵام كە ئێمە بینیمان بەڵی زانیمان كە ئەم بابەتی توندوتیژیانەش لای ئێمە زۆرەو شاردراوەتەوە لەهەموو تەمەنەكان وەرمانگرتووە لەتەمەنی 18 ساڵییەوە بۆ ئەوەی متنەوع بێت‌و تەنها یەك تەمەن وەرنگرین،وە هەموو ئاستەكانیشمان وەرگرتووە لە دواناوەندییەوە تیایەتی تا ئاستی باڵا،كارەكانیش جیاوازبوون كەرتی حكومی‌و تایبەتمان وەرگرت لەگەڵ كاری سەربەخۆشدا ئەوانەی كاری رێكخراوەكان دەكەن،لەو داتایانەی كە دەستمان كەوتووە ئەو میدیایانەی كە بەكاری هێناوە، سۆشیال میدیا، ئیمێڵ،ماڵپەڕەكان، وە بلۆگەكان، ئەو ئەپلی كەیشنانەش كە بەكار هاتوون، فەیس بووك دەرەجەی یەكەمی هێنا واتە زۆرینەی توندوتیژییەكان لە رێگەی فەیس بووكەوە بووە، ئینستاگرام دەرەجەی دووەمی هێنا، واتس ئاپ سێیەمی هێنا،ڤایبەر چوارەمی هێنا، سناپ چات پێنجەمی هێنا، تێلی گرامیش شەشەمی هێنا. مەبەستیش لەبەكارهێنان جیهانی ئۆنلاین جیهانێكە كەس ناتوانی بڵی ئەتوانم لە دەرەوەی بژیم، چونكە ئۆتۆماتیكی كارەكانی رۆژانەمان بووە بەوە بە دەوائیرەكانیشەوە، تۆ دەبێت لە گروپدا هەبیت، لە واتس ئاپدا هەبیت، ئەم ژنانە بە شێوەیەكی باش چوونەتە ناو ئۆن لاینەوە سودیان لێبینەوە زانیاریان وەرگرتووە، بەڵام ئێستا وای لێبێت ژنان توشی توندوتیژی ببن بێ بەش دەبن لێی، ئێمە پرسیارمان كردووە بۆ فەیس بووك بەكاردەهێنی؟ بۆ پەیوەندی كردن بە هاوڕێوە پلەی یەكەمی هێناوە، بۆ وەرگرتنی زانیاری دووەمی هێناوە، بۆ بڵاوكردنەوەی چالاكی سێیەمی هێناوە،بۆ دروستكردنی هاوڕێیەتی چوارەم، بۆ كات بەسەر بردن پلەی پێنجەمی هێناوە، خۆناساندنیش پلەی شەشەمی بەدەست هێناوە كە ئەوە مافێكی خۆیەتی. لە جۆرەكانی بێزاركەر وشەی ناشرین پلەی یەكەمی بەدەست هێناوە،لە ئێستادا وڵاتان ئەیانەوێت هەر بە یاسا وشەی ناخۆش‌و ناشرین لەناو میدیادا دەربهێنن،ئیهانەو سوكایەتی كە بەرامبەریان كراوە پلەی دووەمی بەدەست هێناوە،ترساندن پلەی سێیەم، جنیودان پلەی چوارەم، هەڕەشە پلەی پێنجەم، بێزاری سێكسی پلەی شەشەمی بەدەست هێناوە كە من پێم وایە ئەوە یەكێكە لە حاڵەتەكان رەنگە ژنانی ئێمە لە فۆڕمی شاراوەشدا حەزەری هەبێت لەو بابەتە،هۆكارەكانی بەكارهێنانی وە جۆری بێزاركەرەكانی لە چ فۆڕمێكەوە بەدەستی گەیاندووە، لە رێگەی نامەی نوسراو پلەی یەكەم،لینكی نەشیاو لە ڕێگەی مەسنجەرەوە پلەی دووەم،وێنەی نەشیاو پلەی سێیەم كە لەو رێگانەوە بێزاركراون،نامەی مۆبایل پلەی چوارەمی بەدەست هێناوە، نامەی دەنگی پلەی پێنجەمی بەدەست هێناوە، گرتەی سێكسی پلەی شەشەمی بەدەست هێناوە كە لە رێگەی ئەو ئەپلی كەیشنانەوە بۆیان هاتووە. جۆری ئازارەكانیش ئازاری رۆحی ئازاری سایكۆلۆجی تیایە.پرسیارێكی ترمان كردووە ئایە قەت هەوڵ دراوە تاك بكرێیت كە ئەویش دیاردەیەكە رێژەی زۆرینە لە 45% دەڵێت بەڵی هەوڵ دراوە فەیس بووكەكەم هاك بكرێت.
ئەنجامی بێزاركردنەكان بزانین چیبووە، لەڕاپۆرتە نیودەوڵەتیەكاندا دەڵێت، ژنان دوور دەكەونەوە یەكسانی ژن‌و پیاو دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە، ئەمان گەشتن بەچی ژنانی كوردستان رووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ كەسی بەرامبەر، شەڕیان بۆ دروستبووە جواب دانەوەی تێكەوتووە پلەی یەكەمی بەدەست هێناوە،دوور كەوتنەوەو كەمكردنەوەی چالاكیەكانیان پلەی دووەمی بەدەست هێناوە، كێشەی كۆمەڵایەتی پلەی سێیەمی بەدەست هێناوە،كاریگەری لەسەر پێگە پلەی چوارەمی بەدەست هێناوە، ژنێك چەندین كاردەكات‌و پێگە بۆ خۆی دروست دەكات‌و خۆی هەڵ دەبژێرێت بۆ پەرلەمانی گرتەیەكی سێكسی بۆ دروست دەكەن بەیەك جار پێگە كۆمەڵایەتیكەی ئەخەنە ژێر پرسیارەوە، كاریگەریشی لەسەر ناوبانگ پلەی پێنجەمی بەدەست هێناوە.
پرسیارێكی ترمان هەوڵدراوە وێنەكان‌و زانیاریەكانتان بدزن‌و بشیوێنرێت رێژەی لە 56% دەڵێ بەڵی هەوڵدراوە وێنەكانم بشوێنرێت‌و زانیاریەكانم دزراون بۆ ئەوەی چەواشە بكرێم، سەبارەت بە رووبەڕووبوونەوەش، پرسیارمان كردووە چ كاتێك رووبەڕووی ئەو جۆرە شتانە دەبیتەوە، یەكەم لە كاتی خۆ كاندیدكردنا، لەكاتی بڵاوكردنەوەی چالاكیەكانا،لەكاتی خۆناساندندا، لەو سێانەدا، پلەی یەكەم ئەڵی لە كاتێكدا چالاكی ئەكەم‌و ئەكتیڤ دەبم، پلەی دووەم ئەڵی لەكاتی خۆكاندیدكردنما.
ئەنجامەكانی ئێمە لەكۆتایدا،گەشتین بەچی لەو لێكۆڵینەوەیەدا لەكوردستان، میدیای ئۆنلاین وەك سەرچاوەیەكی بەربڵاوبەكاردێت لەلایەن تەواوی ژنانەوە لە تەمەنە جیاوازەكانەوە،لەئاستی خوێنەواری‌و نیشتەجێبوونیان ژنان بەڕێژەیەكی بەرچاو لەرێگەی سەرچاوەكان‌و زانیاری‌و كات بەسەر بردنەوە‌و خۆ ناساندنەوە سوودیان لە ئۆنلاین بینیووە لە هەرێمی كوردستانا،ژنان لە رێگەی ئۆنلاینەوە كاریان كردووە بۆ ئەهدافەكانیان‌و خۆناساندیان بگەن بە ئامانجەكانیان، بەڕێژەیەكی جیاواز میدیای ئۆنلاین سەرچاوەی بێزاركردنە، هەموو داتاكان پیشانیان داوین لە رێگەی ئەپلی كەیشنەوە بەشێوازی جیاواز میدیای ئۆنلاین بۆ ئەم ژنانە لە كوردستانا بۆتە شوێنێكی بێزاركردن، ئەو كەسانەی كە ئەنجامدەری ئەم جۆرە توندوتیژیانەن، ئاماژەمان پێداوە تەنها پیاو نییە جاری وا هەیە ژنیشە توندوتیژی دەكات. یەكێك لەوحاڵەتانە كە زۆر ناخۆشە، ژنان بڕیاریان داوە لە چالاكیەكانیان دوور بكەونەوە، وە ئاكامەكانی ئەم جۆرە قسە ناخۆشانە خراپی دەبێت لەسەر بارودۆخی ژنان چ لایەنە كۆمەڵایەتێكەی بێت یان سیاسییەكەی بێت،وە دەرهاویشتەكانی ئەم جۆرە بابەتانە ژنان توشی كێشەی كۆمەڵایەتی بوون كێشەی سیاسی بوون وە دەبێتە هۆكارێك بۆ دووور كەوتنەوەیان.
راسپاردەكانیش ئێمە سێ راسپاردەمان كردووە، یەكێك لەوانە هۆشیارییە، دووەم رێگرتنەبەری یاسایی،سێیەم ئیتیكە، چەنكە دەكرێت لەوڵاتا بە تەكنیك رێگری بكرێت یان بەیاسا هەرچەندە یاسای خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانمان هەیە، بەڵام ئەوەندە هۆشیارنین بڕۆین بەدوای سكاڵاكانماندا،ئەو رۆژە بەڕێوەبەری توندوتیژی دژی پێی وتم هێڵێكی گەرم دانراوە بۆ ئەوەی ئەو ژنانەی رووبەڕووی ئەو بارودۆخە دەبنەوە پەنایان بۆ بەرن‌و چارەسەر بكرێت.

د. یەحیا عومەر:
دەستان خۆشبێت، زانیاری باشی تێدابوو، هەق وایە لایەنی پەیوەندی داریش ئەم جۆرە لێكۆڵینەوانە بەهەند وەربگرێت،من دەمەوێت لەسەر دەستنیشانكردنی دەستەواژە قسە بكەم، یەكێك لە بنەما گرنگەكانی توێژینەوە ئەوەیە ئەو موستەڵەحە دیاری بكەین ئایا تو مەبەستت چییە، مەبەست لە توندوتیژی چییە، زۆر وشەی تر هەن بۆ نمونە وشەی قوربانی هەیە لە میدیا زۆر بەكار دێت، كاتێ كە رووداوێكی هاتوو چۆ رووئەدات لەناوچەیك بریندارئەبن پێی ئەوترین چەندین قوربانی لێكەوتەوە ئەوەشی هەر بەكارەساتی هاتوچۆ گیان لەدەست ئەدات هەر پێی ئەوترێت قوربانی، من پێم وایە ئەگەر بكرێت لە جیاتی توندوتیژی بەتایبەت ئەوەی لە ئۆن لایندایە بێزاركەرە، بۆ ئەوەی شتەكە قاڵبێكی عیلمی وەربگرێت دەستەواژەیەكی تر بەكار بهێنرێت. تێبینییەك زۆر باشتان كردووە وتوتانە ئۆن لاین چونكە ئۆن لاین فراوانترە تا تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان، بەگشتی دەستان خۆشبێت.

د.نەزاكەت حسێن:
ئێمە موستەڵەحاكنمان دانابوو، بەڵام ئەوەی كە لە رێكخراوە نیودەوڵەتیەكان دایە، زۆرتر بایلەنسی بەكارهێناوە سایبەر بایلەنس ئیتر هەموو جۆرەكانی، بەڵام بێزاركردن ئەبیوسە، بۆیە بۆ موستەڵەحی بایلەنسەكە واتە توندوتیژی، بۆیە من چەمكم باس نەكردووە، چونكە جەنابتان هەموتان شارەزان لە ژێر چەمكی توندوتیژی 27 فۆڕم لە ئەوروپا تۆماركراوە ئەلێش بەردەوام دروست دەبێت.

نەوزاد ساڵح:
دەستخۆشیت لێدەكەم ئامارەكان پێمان ناڵێن ئەو رێژەیە پیاوكردویەتی یان ژن، لەهەڵبژاردنەكەن ئەوەندەی بەریەك كەوتن لەناو ژناندا بووە، پێم وایە ئەو پرسە پەیوەندی بەپەروەردەی تاكەوە هەیە پەیوەندی بە پەروەردەی خێزانەوە هەیە ئینجا كۆمەڵگا نەك تەنها پەیوەندی بەڕەگەزی نێرەوە هەبێت.

د.نەزاكەت حسێن:
لە راپۆرتە جیهانیەكان دەڵێـت ئاسان نییە دیاربكرێت ژنە یان پیاوە بۆ چی؟ ئەو كەسە ئەكاونتێكی بەناوێكی نەخوازاوە كردۆتەوە، مەسەلەی ئۆن لاین چییە، دەڵێت كاتێك هەموو مرۆڤێك فری بكەیت بەرپرسیاری كەم دەبێتەوە مادەم ژیانی سۆشیال میدیا خەڵكی فری كردووە خەڵك بەرپرسیارێكی كەم بۆتەوە.

د.شێركۆ مەنگوڕی:
دەستان خۆش بێـت بۆ ئەو توێژینەوەیە، لەو توێژینەوەی جەنابت باسیش كرا ئەو موستەڵەحاتانە بۆ زۆر بوون، هۆكاری یەكەمی چونكە زۆر بەئازارە ئەو باسانەی ئەو شەڕەی لەناو میدیای ئەلەكترۆنی دەكرێت بەرامبەر هەر كەسێك پیاوبێت یان ژن جیاوازی نییە زۆرترین جار پیاو رووبەڕووی ئەو كێشە بۆتەوە. بەتایبەت سیاسییەكان، ئەبێت بگەڕێین بەدوای ئەوەی لە توندوتیژی زیاتر چییە ئەگەر موستەڵەحێكی تری بۆ بدۆزینەوە،بۆیە من دەڵێم توندوتیژی بەرامبەر ئەو باسە كەمە، خاڵێكی تر بۆچی ئەم دیاردەیە زیاتر بووە سەرتا بە موبایل دەستی پێكرد ئەوەبوو یاسایەك لە پەرلەمان دەركرا توانی ئەو پرسە رابگرێت‌و كەمی بكاتەوە من دڵنیام ئەو بابەتەش توندوتیژی لە داهاتوودا بەرەو كەمبوونەوە دەچێت خەڵك هۆشیارتر دەبێتەوە چونكە مەترسی هەیە ئەو كەسە رووبەڕووی یاسا هەیە ‌و تەكنەلۆجیاش پێشكەوتووە، سەبارەت بەوەی بۆ ئێستا زیاتر بەرامبەر بە ژن دەكرێت، لەبەر ئەوەی ژن لە هەموو كایەكاندا سەركەوتووە‌و جێدەستیان دیارە ئەمەش بۆ خی وادەكات هەندێك جار خیرەی پیاو یان ژن خۆی وادەكات.

د.نەزاكەت حسێن:
خۆی مەسەلەكە لە رۆژی توندوتیژی دژی ژنان بوو، رەنگە هەر یەكەتان ئێستا توێژینەوەیەك بكات لە ئۆن لاین لەسەر پیاوان یان سیاسیەكان رەنگە داتاو زانیاری زیاتری بێت، ژنێك ئەوەندەی بە گرتەی سێكسێك ئازار ئەدرێت رەنگە پیاو بەو جۆرە نەبێت، من 13 چەمكم دەست كەوتووە هەمووی توندوتیژیان بەرامبەر كراوە.

د.كارزان محەمەد:
دیارە لێكۆڵینەوە بە گرفتێك دەست پێدەكات، ئایا ریوشوێن‌و پێشنیاز چییە بۆ ئەوەی ئەو كێشانە چارەسەر بكاتەوە، بەداخەوە تەكنیكمان هێناوە بەڵام لۆژیك كە ئامرزای بەكارهێنانی ئاقڵ مەندانەیە نییە، لەبەر ئەوەی كاتێك دەبینی كە موبایل بەكاردێت فەیس بووك پەیدا دەبێت ئەم جۆرە توندوتیژییە دێتە ئاراوە ئێمە تاكەكانی كۆمەڵگای كوردیمان فێری ئەوەمان نەكردووە كە ئەنتی ڤایرۆسێك بۆ ژیانی خۆی دابنێ ئافرەتێك یان پیاوێك كاتی ئەزانی كە وێنەیەك دەزانی لەناو موبایەلەكەدا ئەگەر بڵاوببێتەوە دووچاری كێشەت بكاتەوە بۆ لە موبایل دایدەنێی چونكە موبایل شایستەی هاك كردنە ون بوونە، لەبەر ئەوەی تاكەكانی كۆمەڵگا فێر بكەین ئەنتی ڤایرۆسێك بۆ خۆی دابنێت، دووەم كۆمپانیاكانی پەیوەندی تۆمەتباری سەرەكین، هەر بۆ نمونە هەزاران ژمارەی تەلەفون هەیە لای كۆمپانیاكان تۆمارنین‌و تاوانی پێدەكرێت،لەبەر ئەوە كۆمپانیاكانی پەیوەندی ئەركی سەرشانیانە سیم كارت بە بەڵگەوە بفرۆشرێت، سێهەمینیان، رەنگە ئەو توندوتیژیانەی ئەنجام ئەدرێت رەنگە لەدەرەوەی هەرێمی كوردستان بێت بۆیە داواكارم دادگاكان پەیوەندییەك دروست بكەن لەگەڵ دادگاكانی ئەوروپا بۆ ئەوەی تاونباران بە ئاسانترین شێوە بدۆزرێتەوە، بۆیە دەبێت مرۆڤەكان خۆیان پەروەردە بكەن.

د.نەزاكەت حسێن:
دەستت خۆش بێت لە راسپاردەكانیش لە راپۆرتە نیودەوڵەتیەكان ئێمەش هەر بەوە گەشتین، وشیاری‌و پەروەردە بۆیە ئەم بابەتەمان باسكرد بۆ ئەوەی توێژینەوەی زیاتر بكرێت ئەو هۆشیارییە بە یاسا رێك بخرێت، یان بە تەكنیكیش دەكرێت ئەوەندەی من ئاگادارم ئێستا زۆر شت هەیە دەتوانرێت بدۆزرێتەوە، لە ئەوروپاش هەیە بەڵام لای ئێمە زیاترە ئەقڵێتەكان فەرقی هەیە.

ستران عەبدوڵڵا:
دەستخۆشی لە دكتۆرە دەكەم، بابەتێكی جوانی وروژاند، برادەران پێم خۆشە دوو پێوەر هەیە لەبیرتان نەچێت، یەكەم: ئەمە ستاندارێكی جیهانییە توندوتیژی دژی ژنان، دژی ژنانە، ئیتر پیاو توندوتیژی دەكرێت بەرامبەر ئەوە حیكایەتە‌و بۆ مەجلیسی خۆمان خۆشە، ئەمە مەفهومێكی جیهانییە توندوتیژیەك هەیە دژی ژنانە، لەو قەزاییە جیهانیانە توندوتیژی دژی منداڵ هەیە دژی نەتەوەكان هەیە، دژی مەزهەب‌و ئاینەكان هەیە، بۆ نمونە من ناتوانم بەناوی عیلمانیەتەوە بە كابرایەكی ئێزیدی بڵێم تۆ واز لە دینەكەت بهێنە، ناتوانم بەناوی عیلمانیەتەوە بە كاكەییەك بڵێم واز لەدینەكەت بهێنە، پیاویش وازی لەوە هێناوە توندوتیژی دژی ژنان بەكاربهێنی نابێت ئەوەمان لەبیر بچێت ژن لە كۆمەڵگایەكا لە ئەوروپا توشی توندوتیژی بۆتەوە چۆن لە كوردستان توشی ئەو حاڵەتە نابێت، ئێمە لەگەڵ عیراقیەكان زۆرجار باسی دیموكراسی‌و نەتەوایەتی دەكەین هەمومان عیراقین، توركین، ئیرانین، باباسی ئەوە نەكەین هەمومان براین، ئەو قسانە بۆ ئەوانە خۆشە كە نەتەوەی زاڵن كە جنسی زاڵن كە پیاون كە رەگەزی زاڵن بەرامبەر بەمنداڵ باوكەكان یان برا گەورەكانن ئەو ستاندەرە جیهانیانە ئەوانە نازانن، مەسەلەیەك توندوتیژی بەرامبەر ژنان هەیە بەرامبەر زمانی نەتەوەكان هەیە لەناو دەچن ئیتر نابێت ستیتێك بكەیتەوە باسی هەورامی تیا بكەیت،ئەم مەفاهیمانە جیهانین دیارە نەتوە یەكگرتوەكان ئەو رۆژانە دیاری دەكات پرس بە هەموو لایەك دەكات گفتوگۆ لەگەڵ ئاقڵ مەندانی هەموو دینەكان دەكات كە چۆن ئەوانە دیراسە بكەن، خاڵی دووەم نابێت ئێمە لە شتێك بترسین كە تەكنەلۆجیایە، راستە ئەو شتە خراپەی تیدایە كەباسمان كرد لە تەلەفزیۆنەوە بیگرە تا سۆشیال میدیا‌و لایەنی خراپی تێدایە، بەڵام پێویستە بزانین ئەم تەكنەلۆجیایە خۆی رێگای چارەسەر بۆ خۆی ئەدۆزێتەوە، هەندێك وڵات هەیە دادگاكانی دواكەوتون ناتوانن چارەسەر بۆ ئەو مەوزوعانە بدۆزنەوە هەندێك وڵات هەیە داب‌و نەریتەكەی پێش ناكەوێـت وەڵامدەرەوەی ئەو پێداویستیانەبێت بۆ ئەو كەسانەی بیزات زوڵم لێكراون، لەراستیا ئەو كەسانەی زوڵم لێكراون سودەكەیان زۆرترە لەو زەرەو زیانانەی كە توشیان دەبێت، رەنگە ئێمە كەنوسەرین لە دەزگاكانی خۆماندا كاردەكەین رەنگە نوسەر هەبێت دەیان شتی هەبێت بۆی بڵاونەكەینەوە، لەبەرئەوە ئەم دوو پێوەرە دایم لەبیرمان بێت پێوەرە جیهانیەكان لە خۆڕایی دروست نەبوون وە تەكنەلۆجیاش زەرەرەكانی زۆر كەمترن لەو سودانەی كە لێی دەبینین.

كاروان ئەنوەر:
زۆر سوپاس دكتۆرە لەشت ساغ بێت، لەراستیا ئەوەی پێشتر دەیان وت توندوتیژی دژی ژن یەكسەر چەپۆكێك یان عونفێكی جەسەدی ئەكرا بەس ئێستا ئەوەی كە من بیزانم ئەوەی دیجیتاڵ دەیكات كەس نایكات پیاویش نایكات وەژنیش ئەیكات، كێشەی ژن ئەوەندەی دیجیتاڵ ئازاری ئەدا پیاو ئازاری نادات، بەڵام ئێستا خۆش بەختان قەزێكان دەدۆزرێتەوە من حەزدەكەم لە هامشی بەحسەكەدا ئاماژەی بە ئەوە بدەیت كە ئاسایشی سلێمانی جیهازیان بۆ هاتووە تەنانەت تەلەفونەكەش ئەدۆزێتەوە من ئێستا قەزێیەكم لایە كەسێك هەڕەشەی لێكراوە رۆژنامەنوسێكە دوای دەركەوتووە دراوسێیەكی خۆیەتی، دوو بابەتێكیمان بێژەرێكی ناودارمان هەیە سەری لە وێنەیەك لابراوە خراوەتە سەر ئەكتەرێكی رووت، ئەوەش دۆزراوەتەوە هەرزەكارێكە ئەویش گیراوە ئەو كێشانە هەمووی عونفە، بەڵام كێشەیەك هەیە زۆر لەو كێشانە بە سوڵحی عەشایەری چارەسەر دەكرێن، ئاسایشی زیاتر لە قەزێیان دۆزیوەتەوە بەڵام بە سوڵحی عەشایەری تەواوی دەكەن، بەڵام خۆشبەختانە تەكنەلۆجیا ئەوەندە پێش كەوتووە هەر بابەتێك ببێت بەكەیس یەكسەر دەدۆزرێتەوە بە تایبەت لە سلێمانی.

د.نەزاكەت حسێن:
دەستخۆشی بۆ كاروان، ئەو راپۆرتانە باس لەوە دەكەن یاسا دەتوانی ئەوانە بدۆزێتەوە، بەڵام چەن لەو ژنانە پەنا دەبەن، ئێستا ژن زۆر لەو كێشانە دەشارێتەوە دەترسێت كێشەی بۆ دروست بێت دوای ئەوەش من وا دادگا تۆڵەی بۆ كردمەوە تا ئەو كاتە دونیا پێی دەزانی روئیای خەڵك دەگۆڕێت بەرامبەرم نیوەی دەڵی راستە نیوەی دوەڵی درۆیە دادگاش بیدۆزێتەوە ئازار هەر جێدەهێڵێت، وتم با پرسیاری فیزیكی بكەین وتیان نابێت وتم ئەی ئەو ژنەی بەهۆی فەیس بووكەكەی لێی ئەدری تەڵاق ئەدری ئەوانەش هەمووی حاڵەتن، هەر چەندە توێژینەوەكەمان كەم بوو ون تەنها داتای هەڵەبجەم لابوو ئەی سلێمانی چەندە، ئەم ژنانەی كە من دواندومن باوەڕناكەم كەسیان پەنایان بردبێتە بەر دادگا هەمووی لە ناخیا هەڵگرتووە‌و لە داوایدا دەڕوخێت.

مامۆستا نیاز هەورامی:
سوپاس دكتۆرە، باسی توێژینەوەكەت كرد بەڵام من رەئێكی پێچەوانەم هەیە وابزانم دەڵێن لەو ئەوروپا ئەو حاڵەتانە كەمە، نەخێر من توێژینەوەیەكم هەیە لەسەر هەمان بابەت، لە 139 وڵات حاڵەتی توندوتیژی هەیە بەرامبەر بە ژنان، كتێبێكم هەیە لەسەر ئەو بابەت، دوو ئایا ژنان خۆیان هۆكارنین بۆ ئەو توندوتیژیانە، من پێری سیمینارێكم هەبوو لە زانكۆی سلێمانی ئەوەندەی پیاو حازربوو ژن حازرنەبوو، ئێستاش بەهەمان شێوە، سێ ناكرێت ئەم بابەتانە ئەم ساڵ بە پێی ئاماری ئەنجومەنی خانمان 372 حاڵەتی توندوتیژیمان هەبووە، بەڵام 172 حاڵەتی توندوتیژیمان هەبووە بەرامبەر بە پیاوان، ئەوە قسەی من نییە ئامارە، ئایا ژنان هۆكارنین، ئەوەندەی ژنان لە فەیس بووك زۆر بۆ پیاو دەهێنن رەنگە پیاو زۆر بیری لێنەكاتەوە.

د.نەزاكەت حسێن:
لە ئەوروپا منیش ئاماژەم بۆ ئەوەكرد لە 10 ژن 9 ژنیان رووبەڕوی ئەوە بوونەتەوە ئەوروپا بووە جیهانییە، راستە نەریتێكی كۆمەڵگەیەكی داخرا رەنگە بۆ كچێكی ئەوروپی گرتەیەكی سێكسی ئاسایی بێت، بەڵام لێرە بۆ كچێكی شەرقی ئاسایی نەبێت، دووەم من ناڵێم ژنان لە داتاكەدا نەوتراوە پیاوان یان ژنانە، ئەڵی رەەبەڕووی دەبێتەوە زۆرجار نازانی ژن بووە وێنەی دزیووە ژن بووە چی كردووە شت زۆرە بوترێت.

ساڵح بێچار:
دەستخۆشیت لێدەكەم، من تێبینیەكم هەیە ئامارێكی جەنابت هەبووە وتت لە ساڵی 2017، 170 هەزار رووبەڕووبونەوە هەبووە 70% بەرامبەر ژنان بووە، بەبڕوای من دیارە ئەم دیاردەیە رەگ‌و ریشەیەكی زۆر قوڵتری هەیە پەیوەندی بە دینەوە نییە رەنگە هەمومان كۆك بین پەیوەندی بە پەروەردەوە هەیە پەروەردەو مەعریفەی ئەو كەسە زۆر گرنگە، كەواتە تێگەیشتن‌و فەرهەنگەكەش دەچێتە ژێر پرسیارەوە، خۆزگە ئەم بابەتانە مانگانە لە كەناڵەكانەوە بڕۆشتایە نەك ساڵانە لە بۆنەكاندا.

د.شوان ئادەم:
ئێوە كەیسەكەتان زۆرتر لەسەر ئەو ژنانەیە كە چالاكن‌و سیاسین، ئەڵی ئەگەر حەكیم حەكیم بێت دەوای دەردی خۆی دەكات، ژنێكی نەخوێندەوار ئەمەی بەرامبەر بكرێت ئاساییە، بەڵام ئەو ژنانە كە پەرلەمانتار یان سیاسی بوون ئەوانە چۆن پارێزگاریان لە خۆیان كردووە، گروپیان هەیە رێكخراویان هەیە دەسەڵاتیان هەیە بە چ شێوەیەك موعالەجەی ئەوەیان كردووە لە رێگەی پڕۆژەی یاسایەكەوە زۆر سوپاس.

د.نەزاكەت حسێن:
دەستت خۆش بێـت بەڕاستی ئەوەش جێی پرسیارە،ئەم جۆرە لە تونجدوتیژییە مێژوویەكی هەیە ئەنجامدراوە هەموشمان رووبەڕوومان بۆتەوە بەڵام تا نەكرێتە توێژینەوە‌و بابەت درك ناكەیت ئەم بابەتە هەیە ئەگەر هەر یەكێك لەو ژنانە كە توێژینەوەكە دەبینی وای زانیووە هەر خۆی رووبەڕووی ئەو بابەتانە بۆتەوە، من پێم وایە ئەوەی تۆ جوانە دەبێت هەموومان‌و ئەو ژنانە رێگری لەو بابەتانە بكەن، تۆ چەنێك كارت كردووە تا ژن بناسرێت بچێتە پێشەوە خۆی كاندید بكات، بچێتە راگەیاندنەوە بەڵام تۆ لێرە پاشەكشێی پێ بكەیت ئەوە قورسە، ژن هەیە دەڵێت من ناتوانم لەو كایانە كاربكەم،لەبەر ئەوە ئەوە بابەت كاری لەسەر بكرێت‌و زۆر سوپاس بۆ هەموو لایەك.

print

 63 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*