سەرەکی » کەلتوور » هەر جارەی لاپەرەیەك پۆزەتیڤیزم (positivism)

لاپەڕە هەڵنەدراوەكان

هەر جارەی لاپەرەیەك پۆزەتیڤیزم (positivism)

ئامادەكردنی: مامۆستا پێشڕەو (پێشڕەو ئیسماعیل)

تێورو بۆچونێكی ئایدیالیستی خودییەو لەنێو فەلسەفەی بۆرژوازیەت لەسییەكانی سەدەی نۆزدەیەمدا سەری هەڵداوەو زۆر بڵاوە لەنێو فەلسەفەی سەدەی نۆزدەو بیستەمدا، دامەزرێنەری ئەم تێورە فەلسەفەكاری فەڕەنسی(ئۆگەست كۆنت)بووە، لایەنگران و پەیڕەوكارانیشی: جۆن ستیوارت میل و هربەرت سبنسەر بوون، ئەم تێورە ئەوە رەددەكاتەوە كەفەلسەفە تێڕوانینێكی گشتگیرو هەمەكی بێت بۆ جیهان، هەروەها كێشە كلاسیكیەكانی فەلسەفەش بەلاوە دەنێت، كێشەی وەكو پەیوەندی هۆشیاری بەوجود…..تاد، چونكە پێی وایە ئەوانە كێشەی میتافیزیكین و ناتوانرێت لەسایەی ئەزمونەوە لەڕاستیان دڵنیابین.
پۆزەتیڤیزم هەوڵدەدات میتۆدێك بۆ لێكۆڵینەوە دابهێنێت كەخاوەنی لۆژیكێكی زانستی بێت و لەسەروی دژكاری نێوان ئایدیالیزم و ماتریالیزمەوە بێت ، لایەنگرانی ئەم تێورە لەو باوەڕەدان كاروفرمانی زانست وەسفكردنێكی پەتیانەی واقیعە نەوەكو تەفسیركردنی، بۆیە بانگەشەكردنی پۆزەتیڤیزتەكان بۆ ئەوەی گوایە ئەوان بێلایەنن و لەسەروی هەردوو ڕەوتی سەرەكی نێو فەلسەفەدان. ئایدیالیزم و ماتریالیزم لەلای ماتریالیستەكاندا ڕەگ وریشەی كۆمەڵایەتیانەی قوڵی هەیە.
پۆزەتیڤیستەكان لەخەباتێكی بێ وچاندان لەدژی تێڕوانینی ماتریالیستی بۆ مێژوو، چونكە پێییان وایە كاروانی مێژوو بەگشتی ئەنجامی ویستی مرۆڤایەتیەو بەپلەی سەرەكیش ئەنجامی ویستی دەوڵەتە كۆڵۆنیالیستەكانە.

كۆتایی مێژوو یان تیرۆری مێژوو
بەگوێرەی تێورەكەی فرانسیس فۆكۆیاما ئێستا ئیتر سەردەمی جەنگەكان تەواو بووەو مێژوو كۆتایی پێهاتووەو مزگێنی كۆتایی مێژوو و ئەبەدیەتی سەرمایەداریمان پێدەگەیەنێت، هەروەها بەڕای ئەو دیموكراتی و لیبراڵی خاڵی كۆتاییە لەبەرەوپێشچونی ئایدۆلۆژیای مرۆییداو وێنەی كۆتایی سیستەمی سیاسیە لەدەوڵەتانی جیهانداو ئەمەش كۆتایی مێژووی مرۆڤایەتیە. بەڵام كۆتایی مێژووەكەی فۆكۆیاما مەبەست لێی كۆتاییەكی مادی نیە و فەنابوون نیە ، بەڕای ئەو دیموكراتی لیبراڵی گەیشتۆتە چارەسەری هەموو كێشەو ناكۆكیەكان لەنێو كۆمەڵگاكاندا، بەمەش مێژوو گەیشتۆتە كۆتایی و چیتر هیچ پێویست نیە بیرمەندەكان توێژینەوەو گەڕان بكەن یان پرسیار بكەن سەبارەت بەكێشەكانی مرۆڤایەتی بەمەبەستی چارەسەركردنیان.
هەر بەڕای ئەو ئاینی ئیسلام لەبەردەم شۆڕشێكی لیبراڵیدایەو وایدەبینێت كەجیهانی ئیسلامی لەماوەیەكی دوورودرێژدا دەكەوێتە ژێر كاریگەری ئایدیا لیبراڵەكان، هەر ئەمەش بەهۆكاری بڵاوبوونەوەی مەترسی توندڕەوی ئیسلامی دادەنێت، فۆكۆیاما ڕای وایە كەگەشەی ئابوری دەبێتە هۆی دیموكراتی و جەخت لەوە دەكاتەوە گەشەو ئابوری پەیوەندییان بە دیموكراتیەكی جێگیرەوە هەیە لەدەوڵەتدا، ئەو ڕای وایە گرفتی هەژاری لای پڕۆلیتاریا چارەسەر بووەو چینی كرێكار رازیە بەو دۆخە كۆمەڵایەتیەی تیایدایە لەژێر سیستەمێكی دیموكراتی لیبراڵیدا، واتا كۆمەڵگەی لیبراڵی توانیویەتی هەموو ناكۆكیەكان چارەسەر بكات لەنێو چینەكاندا.
فۆكۆیاما جیهان دابەش دەكات بۆ دوو بەش: یەكەم جیهانی پاش مێژوو ، بریتیە لەو دەوڵەتانەی كە سیستەمە سیاسیەكەیان دیموكراتی لیبراڵە. دووەم دەوڵەتانی مێژووە: ئەو دەوڵەتانەن كەكۆتایی مێژوویان تێنەپەڕاندووەو سیستەمی سیاسیی دیموكراتی لیبراڵی جێبەجێ ناكەن، فۆكۆیاما دەیەوێت جەخت لەسەر ئەوە بكاتەوە كەململێكان و جەنگەكان لە جیهانی سێیەم دا دەبن، لەبەر ئەوە جیهانی سێیەم هێشتا لە مێژوو دا خۆیان دەگەوزێنن، بەڕای ئەو سیستەمی دیموكراتی لیبراڵی باشترین سیستەمەو دەمان گەیەنێتە كۆتایی مێژوو ، هەروەها جەخت لەوە دەكاتەوە لە ئەمڕۆدا ویلایەتەیەگرتووەكانی ئەمریكا باشترین سیستەمی سیاسیی هەیە ، بەنمونەیەكی دادەنێت كەدەبێت هەموو دەوڵەتانی جیهان ئەو سیستەمە پەیڕەو بكەن، فۆكۆیاما سورە لەسەر بڵاكردنەوەی دیموكراتییەتی ئەمریكی لەجیهاندا ، لەكاتێكدا بڕوای وایە كەهەمو دەوڵەتانی جیهان بەشێوەیەكی تەدریجی دەگۆڕێن و دەچنە جیهانی پاش مێژووەوە لەڕێگەی گۆڕانی سیستەمی فەرمانڕەوایەتیەكەیانەوە بۆ دیموكراتی لیبراڵی .
فرانسیس فۆكۆیاما بیریارێكی ئەمریكی بەڕەچەڵەك یابانیە، چەندین پۆستی باڵای لەحكومەتی ئەمریكی دا هەبووەو چاوی لەوە بڕیبوو ببێتە كیسنجەرێكی تر لەو حكومەتەدا.
شایانی باسە هەر زوو لەنێو خۆی ئەمریكا و دەرەوەی ئەمریكاش ڕاوبۆچونەكانی فۆكۆیاما ڕەدكرانەوەو بەتێزێكی نازانستی و دوور لەواقیع لەقەڵەم دران.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*