سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » كورد هەمیشە لەبەردەم ترسی داگیركەردا

خوێندنەوەیەك بۆ كتێبی سڵ و ترس لە سەقز

كورد هەمیشە لەبەردەم ترسی داگیركەردا

مەحمود نەجمەدین

رۆژهەلاتی ناوەڕاست هەمیشە و بەدرێژایی مێژوو شوێنێك بووە بۆ خوێن رشتن و كوشتن و شەڕ و ماڵوێرانی، پتر لەچەندین سەدەیە لەم ناوچەیەدا ئیمپراتۆڕەكان لەشەڕ و ململانێی و خوێن رشتندان، شەڕەكەش لەسەر خاكی نەتەوەكانی كورد و ئەرمەن و نەتەوە كەمینەكانە، لەم نێوەندەداكورد بووە بەقەرەبرووت، سووتاوە، پتر لەچەندین سەدەیە دەچەوسێنرێتەوە بەدبەختیش لەوەدایە لەنێوان چوار دەوڵەتدا دابەش بووە و هەر چوار دەوڵەتەكە بەدرێژایی مێژووی داگیركردنی كوردستان لەسەر چەوساندنەوەی كورد كۆك و تەبان. پتر لەچەندین سەدەیە ئیش لەسەر توانەوەی زمان و كەلتوور و مێژووی كورد دەكەن، كار لەسەر هەڵوەشانەوەی جوگرافیای نیشتمانی كورد دەكەن، لەمەدا دەوڵەتی توركیای سەردەمی عوسمانی تاوەكو ئێستا لەگەڵ ئێراندا پشكی شێریان بەردەكەوێت. مەسەلەی كورد و دۆزە رەواكەی لە كتێبی زۆرێك لە گەڕیدە و سیاسەتمەدارەكانی كۆن و نوێدا رەنگی داوەتەوە و بەوردی باس كراوە، لە بیرەوەری كەسایەتی سیاسی و رۆشنبیرەكانی خودی كوردیشدا كاری لەسەر كراوە، بۆ نموونە لە بیرەوەری نورەدین زازا و رەفیق حیلمی و گەلێك نووسەر و سیاسەتمەدار و رۆشنبیریدا چیرۆكی چەوساندنەوەی كورد باس كراوە بە ورد و درشتی. سڵ و ترس لە سەقزیشیەكێكە لەو بیرەوەرییانەی خوێنەر دەباتەوە بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆڕییەتی عوسمانی و رووس كە چۆن هاتوون و دەستیان بەسەر خاكی كوردستاندا گرتووە.
سڵ و ترس لە سەقز بیرەوەری بازرگانێكی كوردە، لە سەقز و دەوروبەری، ئەم كتێبە بیرەوەری دەوڵەمەندێكی سەقزییە بە ناوی حاجی مستەفا تەیموور زادە، كە بە فارسی نووسیویەتی و نافیع مەزهەر وەریگێڕاوە بۆ كوردی. لە بڵاوكراوەكانی ناوەندی فەرهەنگ سەرای هونەر و ئەندێشەیە لە دووتووێی 150 لاپەڕەدا چاپ بووە، ناوەڕۆكی كتێبەكە لە چەند بەشێك پێكدێ، گێڕانەوەكانی حاجی مستەفا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی رابردوو، چیرۆكی شەڕ و پێكدادانی دەوڵەتە زلهێزەكانی وەكو ئیمپڕاتۆڕییەتی عوسمانی و روسیا و ئێرانی سەردەمی شا. ئەوەی ئەم كتێیبە بخوێنێتەوە ئەو مێژووە خوێناوییە دەناسێ كە بەسەر كوردانی سەقزدا هاتووە. نووسەر بیرەوەری ئاژاوە و شەڕ و گرانی و برسێتی و كوشت و بڕ و لە برسا مردنی خەڵكی دەگێڕێتەوە لە سەقز، چیرۆكی هاتنی رووس و راماڵینی عوسمانی و هاتنی شێخ مەحمود و هێزەكەی لە كوردستانی باشوورەوە بۆ سەقز. ئاژاوەی سیاسی لە سەقز، حوكمڕانی سەیفەدین خان لە سەقز، كوژرانی موزەفەر سەڵتەنە حاكمی سەقز و گرتنی تەورێز و شكانی عەسكەر و گەرانی گەورەی سەقز و پەیدابوونی سەمكۆی شەكاك و… كۆی ئەم كتێبە گێڕانەوەی چیرۆكی شەڕ و ماڵوێرانی سەقزییەكانە لەو سەردەمەدا. كە هەر وەكوو ئەم رۆژگارە كورد هەمیشە لەشەڕدا ژیاوە، نەوە لەدوای نەوە خۆشە بووە لەگەڵ شەڕ و خوێنرێژی و ئاوارەبوون و تاڵانكردنی ماڵ و سەروەت و سامانەكەیان، تاڵان كردنی ژێرخانی خاكەكەیان.
خوێندنەوەی ئەم كتێبە نەك هەر بۆ نووسەرانی بواری سیاسەت گرنگە بگرە بۆ هەموو كەسێكی خوێندەوار گرنگە ئاگاداری بەشێك لە مێژووی شارێكی وەكوو سەقز بێت كە لە رابردوودا چۆن ژیاون، چۆنیان گوزەراندووە، دەوڵەتانی زلهێز بە چ شێوەیەك بەو ناوچەیەدا تێپەڕیون و لەپاش خۆیان چ كاولكارییەكیان كردووە و شارەكەیان كردووە بە وێرانەیەك، لەشكری ئیمپراتۆڕەكان وەكوو سێڵاوێك لە تێزاب بەسەر شاریاندا داوە و لەو نێوەندەدا خەڵكی چینی خوارەوە و بێ دەسەڵات و هەژارەكان هەمیشە زەرەرمەندییەكەم بوون، هەم بە گیانی خۆیان و هەم بە ماڵیاتیان كە چۆن تاڵان كراون، بە جۆرێك رووت و برسی ماونەتەوە، گسك لە ماڵ و سەروەت و سامانیان دراوە. بەگزادە و ئاغاواتیش هەمیشە خاوەن دەسەڵات بوون و لەگەڵ هەموو دۆخێكی تازەدا راهاتوون و هەر ئاغایانە ژیاون و گونجاون لەگەڵ دۆخی تازە. شەڕی زۆرداری داگیركەرە گەورەكان لە لایەك و شەڕی بەگزادە و عەشایەر و چینی ئاغاش لەلایەك دۆزەخێكی هەڵگیرساندووە بۆ خەڵكی.
وەكوو لە كتێبەكەدا هاتووە و گێڕەوە باس لەوە دەكات كە چۆن لەو شارەدا ئەو عەیامە ئێران ناوێكی نەبوو، زۆرتر دەسەڵاتدارێتی روس و عوسمانی بوون و ناوچەكانی كوردستانیش شوێنی شەڕ و پێكدادانی ئیمپراتۆڕییەتەكان و شەڕی عەشایەر كە هەر دەستەیەیان لەگەڵ دەوڵەتێك بوون. خان و بەگزادەكانیش لە پێناویی دەسەڵات گرتنە دەست و پانتایی دەسەڵاتیان شەڕیان دەكرد. لە لاپەڕە 45ی كتێبەكەدا هاتووە «ساڵداتی روس و عەشایەری تورك، تاڵانی ماڵێكی زۆر و بەنرخیان دەستكەوت. سەركەوتوو، بە بەزم و خۆشی و پلەزیقان و روویان كردەوە تەورێز و كەس نەبووبەریان پێ بگرێ. بازرگان و خەڵكی تەورێز ئەمەیان زۆر پێخۆش بوو، چونكە عوسمانی ستەمی زۆری لێ كردبوون. دوای هەفتەیەك هێزی مەزن و توانای روس بە هەشت هەزار ساڵدات و كەلوپەلی تەیاری شەڕەوە گەیشتنە ئێران. موتەسڕیف پاشا بە بیستنی ئەم هەواڵە زۆر تێكچوو. ورمێی بەجێهێشت بە عەشایەر و لەشكری خۆیەوە گەڕانەوە بۆ سابڵاخ كە لەگەڵ ئەركان و مەبعوس بۆ رێكخستنی سوپایەكی تەیار بەرەو موسڵ بەرێكەون.»
ئەمە كورتەیەكە لەو گێڕانەوە پڕ لە رووداوی شەڕ و فركان فڕكانی سوپای ئیمپڕاتۆڕ و دارودەستەكانی. سەر لەبەری كتێبەكە چیرۆكی هاتن و رۆیشتنی هێزە دەركییەكان و دەست و پێوەندە ناوخۆییەكانیانە. لەبەشێكی دیكەی كتێبەكەشدا هاتووە» پێنج مانگی تەواو روس لە سەقزدا مانەوە. حاڵی خەڵك و كاسبكاری شار و دێهات زۆر خراپ و ناتەواو بوو. هەموو لە تەنگانەیەكی بێ ئەندازەدا گیریان خواردبوو. هیچ دەرەتانێك نەبوو. ماڵ و گیان و شەرەفی هیچ كەس لە دەست خۆیدا نەمابوو. نرخی گایەك نە ئەچووە دوو تمەن. مەرێك بە تمەنێك. شیر و ماست و كا و جۆ هیچیان نە ئەكرد. خراپە و ئازاری روس بۆ ئێران بەتایبەت نەتەوەی كورد، لە هیچی نە ئەكرد.» ئەمەیە دۆخی كوردانی سەقز لەو رۆژگارە سەختەدا برسی و هەژار و بەدبەختی ژێر چنگ و چەپۆكی داگیركەربوون. شەڕ ریسوایی لەگەڵ خۆی هێناو برسێتی دەستی ناوەتە بینەقاقای خەڵكی. یان لە لاپەڕە 112دا دەڵێت» دوانزە رۆژی تەواو لەشكری شكاك خەریكی زوڵم و زۆر و هەڕاج كردنی ماڵە تاڵانیی بوون. نرخیان بۆ هەموو شت دانابوو، بەم جۆرە قەند تاێی هەشت تمەن، برنج تاێی چوار تمەن، نەوت چەلەنگێ سێ تمەن …»
كۆی ئەم كتێبە سڵ و ترس لەسەقز چیرۆكێكی راستەقینە بە ژانە، گێڕانەوە پڕە سیخناخە لە ژان و ئازاری مرۆڤی كورد لە شارێكی بچووكی وەكوو سەقزدا، كە مێژووی كورد هەمیشە پڕە لەم چیرۆكانە، لە پاڵ زۆرداری خوێنمژدا هەمیشە هێزی ناوخۆیی و ئاغازادە و بەگلەرەكانیش لە ئەنجامییەكتر قبوڵ نەكردن بەگژیەكداچوون و ئەمەش دەرفەتێك بووە بۆ داگیركەرانی كوردستان تاوەكوو بەئارەزووی خۆیان هەموو شتێكیان بۆ بچێتە سەر و هەمیشە بەیارمەتی هێزی عەشایەری ناوخۆیی هاتوونەتە نێو خاكی كوردستانەوە، جا نەك هەر لەسەقز لەسەرانسەری كوردستان ناكۆكی بەگو ئاغاكان هۆكارێكی سەرەكی بووە بۆ كۆنترۆڵ كردن و داگیركردنی خاكی كوردستان. لەباشووری كوردستانی سەردەمی كۆن شەڕی ئەمارەتەكان، لە باكوور شەڕی خێڵەكان… لەسەردەمی مۆدێرنیشدا شەڕی حزبە كوردییەكان لە چوار پارچەی كوردستان شەڕێكی خێڵەكی بووە، چون حزبەكان بەهەمان عەقڵی خێڵەكییەوە دروست بوون، هیچ كات نەیانتوانیوەیەكتری قبوڵ بكەن و لە ئەنجامیشدا هەریەكە و داویانەتە پاڵ دەوڵەتێك و هێشتاش بەو دەردەوە دەتلێینەوە، بۆیە ئەگەر دووبارە بوونەوە و ترسی بەردەوامی وێرانكاری و شەڕ لەم وڵاتە چوار پارچەیەدا دەروونی هەموو مرۆڤێكی كوردی داگیركردوە. سڵ و ترس هەمیشە سێبەری لەسەر میللەتێكی چل ملیۆن كەسییە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*