سەرەکی » وتار » ئازاد ئیبراهیم ‌ » عیراقێك لە دەرەوەی مێژوو

عیراقێك لە دەرەوەی مێژوو

لە رێكەوتی 24/12/1938 جەمیل مەدفەعی دەستی لە پۆستی سەرۆك وەزیرانی عیراق كێشایەوە و مەلیك غازی ئەو دەستلەكاركێشانەوەیەی قبوڵ كرد. هەر ئەو كات لە ژێر داواكاریی ئەفسەرە یاخیبووەكاندا، مەلیك غازی «نوری سەعید»ی كاندید كرد بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێ، نوری سەعید-یش كابینەی وەزاری خۆی راگەیاند، بەریتانییەكان زۆر پاڵپشتی نوری سەعید بوون، بۆیە تاكو ئێستاش لە مێژووی عیراقدا بە نوری سەعید دەوترێت «پیاوی بەریتانیا»، هەروەها «حامید ئەلحەمدانی»ش لە كتێبەكەیدا (نوری سەعید، پیاوی ئەركە قورسەكانی بەریتانیا) ئەو راستییە دەدركێنێت كە نوری سەعیدیش بە ویستی بەریتانییەكان جێگۆڕكێی سیاسی پێكراوە. لەو دەمەوە تاكو ئێستا عیراق یەك شێوە لە سیاسەت و یەك شێوە لە مێژوو دەنووسێتەوە و هەر خوێنەرێك و بە ئاگایەك لەم مێژووە بڕوانێت، ئەو راستییە دەبینێت كە ئەم مێژووە بە تەواوی دووبارەیە.
ئەم ئاشنایەتییە بە مێژووی عیراق نەك نامۆمان ناكات و گومانمان لە لا دروست ناكات، بەڵكو لەبەرئەوەی چەندان بارەن و لە مێژووی نزیكەی سەدەیەكی رابردووی عیراقدا رووداوەكانی عیراق نزیك و هاوشێوەی یەكدی بوون، لە سیاسییەكانی عیراقەوە بیگرین بۆ رووداوەكان و پێكهێنانی كابینە وەزارییەكانی عیراق و سەركردە عیراقییەكان، زۆربەیان لە تایپێكی هاوشێوەدان.
لەو چیرۆكەی سەرەوەوە كە نموونەی نوری سەعیدمان بۆ دەگێڕێتەوە، تاكو ئێستا و بۆ «محەمەد تۆفیق عەلاوی» گۆڕانكارییەك لە شێوەی دانان و هاتنی سەرۆك وەزیرانی عیراقدا نابینین، دوێنێ بەریتانییەكان سەرۆك وەزیرانیان بۆ عیراق هەڵدەبژارد، ئەمڕۆش ئەمریكا و ئێران. ئەم بەراوردكارییە لەم دوو قۆناغەدا هەمان فۆرم و شێوەیە، بەڵام جوڵێنەری یارییەكە دوو كارەكتەری جودان.
ئەم دیاردە دووبارانە پێمان دەڵێن كە عیراق سەردەمێكی نییە لە دەرەوەی مێژووی خۆی، عیراقێكمان نییە بتوانێت لە دەرەوەی هێز و دەسەڵاتی وڵاتانی ناوچەیی و جیهانی، تەزوێتی مێژوو لە جەستەی خۆی دەربكات و بە خۆڕاتەكانێك تەواوی گەرد و تۆز و خۆڵی مێژوو لەخۆی بكاتەوە.
تەراتێن و هاوردەكردنی بەرپرس و كەسایەتیی سیاسی بۆ سەر ساحەی سیاسی عیراق، تەنها ئەو دەمە مێژووەكەی دەست پێناكات كە ئەمریكا لە دوای 2003وە حاكمێكی مەدەنی دەهێنێتە عیراق و جڵەوی دەسەڵاتی رادەست دەكات، بەڵكو ئەم مێژووە لە (فەیسەڵ)ەوە دەست پێدەكات كە وەك كاڵا هاوردەی عیراق دەكرێت، تاكو بتوانێت حكومڕانییەك لە دەرەوەی مێژووی عیراق چێ بكات، بەڵام نەك نەیتوانی ئەوە بكات، بەڵكو ئەگەر بە بازدانێكی سیاسی لە فەیسەڵەوە بۆ ئێستای عیراق بڕوانین، عیراق هیچ شتێكی نییە كەوتبێتە دەرەوەی مێژووی خۆی و گۆڕانكاری تێیدا هاتبێتە ئاراوە و نەكەوتبێتە ناو مێژووی رابردووی خۆیەوە.
درێژبوونەوەی ئەو مۆدێلە مێژووییە كۆنە لە هاوردەكردن و دانانی بەرپرسانی سیاسی عیراق، تەریبە بە واقیعێك كە ئەویش وجودی زلهێز و داگیركەرە جیهانییەكانە لەسەر گۆڕەپانە سیاسییەكەی عیراق، وەك فوئاد عەجمی دەڵێت، «بەریتانییەكان مافی مانەوەیان لەسەر خاكی عیراق بۆ ئەوە دەگێڕایەوە كە ئەوان ئیمزایان لەسەر دیاریكردنی سنوورە لمینەكەی عیراق كردووە و ئەو عیراقەی ئەمڕۆ هەیە، پەنجەمۆری بەریتانییەكانی پێوەیە». پاشان روسەكانیش رۆژانێك باڵایی شیوعییەتیان لە عیراق بەهەند وەرگرت و دواتر ئەمریكییەكانیش لە دوای پرۆسەی ئازادی عیراقەوە مانەوەیان لەسەر ئەم خاكە بە مافی خۆیان دەزانن و هەر جێگۆڕكێیەكی سیاسی لەسەر ئەم خاكە رووبدات، ئەوان خۆیان بە خاوەن ئەو مافە دەزانن ‌و جێدەستیان لەو گۆڕانكارییەدا هەبێت، بۆیە دەبینین هەركات ئەمریكییەكان هەست بەوە بكەن كە خەریكە دەخرێنە دەرەوەی یارییە سیاسییەكەی عیراقەوە، ئەوا یان دەبێت بەشداری ئەو یارییەیان پێبكرێت و لە دانانی بەرپرسە عیراقییەكاندا قسەیان هەبێت، یان یارییە سیاسییەكە تێكدەدەن و رووداوێكی گەورە دەخوڵقێنن.
كاتێك ئێمە قسە لەسەر عیراق دەكەین، بەبێ ئەوەی هەستی پێبكەین قسە لەسەر عیراقێك دەكەین كە لە ناو مێژوودایە، بەبێ ئەوەی خۆمان ئەوەمان ویستبێت، ئەوە رووداوەكانە ئێمەی بردۆتەوە بەردەم ئاوێنەی مێژوویی عیراق و هەمان مەشهەدە سیاسییەكانی ناو مێژووی عیراقمان پیشان دەداتەوە، بە مانایەكی تر، واتە هیچ كەسێك ناتوانێت قسە لەسەر عیراقێك بكات لە دەرەوەی مێژوو بێت و رووداوە مێژووییەكانی عیراق نەیهێنێتەوە ناو مێژووی رابردووی عیراق.
پرسە سیاسی و مەزهەبی و ئابووری و .. هتد لە عیراقدا ئەوەندە لە فۆرمێكی یەكڕەنگ و هاوشێوەدا دووبارەبوونەتەوە، هەمیشە پانتایی قسەكردنی بۆ لێكۆڵەرەوان و رۆژنامەنووسان ئاسان كردووە، كە زیاتر لەسەر عیراق بدوێن و بڵێن، ئەو فرە وتن و فرە شیكارە بۆ دۆخی عیراق مانای بە سیاسیبوونی عیراقییەكان نییە، بەڵكو نزیكی رووداوەكان لە یەكترەوە لەسەر ساحەی سیاسی عیراق و لەناو مێژووی عیراقدا وادەكات شیكاری پرسێكی مەزهەبی سەدەیەك پێش ئێستا بۆ پرسێكی تری مەزهەبی لەئێستادا بگونجێت و بۆ تەواوی بابەتە سیاسی و ئابووری و نیشتمانییەكانیش تەقریبەن وایە، ئەمەش وایكردووە بە درێژایی مێژوو هەر رووداوێك لە هەر كاتێكدا روویدابێت، لە هەمان كاتدا هەستمان كردووە ئەم رووداوە هاوشێوەیە یان خاڵی هاوشێوەی هەیە لەگەڵ ژمارەیەك رووداوی تری مێژوویی كە پێشتر لە ناو مێژووی عیراقدا هەن. بە واتایەكی تر، ئەو رووداوەی لە ئێستای عیراقدا روودەدات، رووداوێكە لەناو مێژووی عیراقدا هەیە، بۆیە عیراقێكمان نییە لە دەرەوەی مێژوو بێت، بەڵكو عیراق بە تەواوی ئەدگارەكانییەوە هەمیشە لەناو مێژوودا دووبارە دەبێتەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*