سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ئەژین عەبدولخالق: غەریبی ئیشكردنە لەسەر بچووكردنەوەی مرۆڤ

ئەژین عەبدولخالق: غەریبی ئیشكردنە لەسەر بچووكردنەوەی مرۆڤ

پاش چەند ساڵێك لە بڵاوبوونەوەی رۆمانی نامەكانی فێرناندۆ خانمە نووسەر و رۆماننووس رۆمانێكی نوێی بە ناوی ژنەكان وڵاتیان نییە بڵاوكردەوە، كە تیایدا پرسی ژن و سەفەر و مەنفا و شوناس و بێ‌ وڵاتی دەبنە تێمای سەرەكی رۆمانەكەی، لەم دیدارەدا ئەم نووسەرە دەربارەی بەرهەمە نوێكەی و چەند پرسێكی تری ئەدەبی دەدوێ.

سازدانی: شاخەوان سدیق

2-2

*جگە لە پرسی شوناس، رۆمانەكە ئیشكردنێكی گەورەیە لەسەر (غەریبی مرۆڤ و تەنیایی) جا ئەو مرۆڤە لە كوێی دونیادا بێت گرنگ نییە، تاچەند پێتان وایە مرۆڤی ئەم سەردەمە كە دەتوانین بە سەردەمی تەكنەلۆژیا و بە رۆبۆتبوونی ئینسان و نەمانی جوانییەكان ناوی بەرین، غەریبە و لە هەر كوێ بێت هەمیشە تەنیایە جا با لە قەڵەباڵغترین شوێنیشدا بیت، تەنیایی و غەریبی وەك دوو وشە و وەك دوو چەمك لای تۆ چی دەگەیەێنێت؟

 -جیاوازییەكی قووڵی فیكری و سایكۆلۆژی لە نێوان جۆرەكانی تەنیاییدا هەیە، تەنیاییەك كە هەڵیدەبژێری و بە هەڵبژاردەی خۆت لە دەووروپشت دووردەكەویتەوە و كات دەدەیتە دەست شتە تەواو خودییەكانی خۆت و ژیان و كاتی خۆت قەتیس و كورت دەكەیەوە تەنیا و تەنیا  لە خۆت. ئەم جۆرە لە تەنیایی تەواو جیاوازە لە تەنیاییەك كە وەك ڤایرۆسێكی كوشندەت لێدێت و خەڵك لێت دووردەكەوێتەوە و لێت رادەكەن. تەنیاییەك كە تۆ هەڵینابژێری، بەڵكو بە گۆڕینی جوگرافیا و لەپڕ دەكەوێتە نێو چاڵاییەك كە كەس گوێی لە هاوارت نابێ.

تەنیایی غوربەت رێك جۆری دووەمت بۆ دروست دەكا، ئالیاتێك لە نێوان تۆ و دەور و پشت نامێنێ، هیچ ناتبەستێتەوە بە دەور و پشتەوە لەپڕ كۆد و هێما و زمان و ئاماژە و كاتی رۆتینەكان دەگۆڕێن. فشارێكی دەروونی و رۆحیت بۆ دروست دەبێ كە بە هیچ قیژەیەك دەرنابڕێت، چونكە  چیتر كەس ناتبیستێ كەس ناتبینێ كەس ناتدوێنێ.

وەك لە رۆمانەكەدا باسی دەكەم، ئیتر مرۆڤ دەبێت بە جۆرێك لە  تەم جۆرێك لە هەڵم، بە نێوتا تێدەپەڕن ناتبینن. شەرمت لێ ناكەن، هیچی تۆ وەك غەریبەیەكی بێ زمان نایانجوڵێنێ. دەبیت بە غەریبەێكی شەرمن. غەریبی ئیشكردنە لەسەر بچووكردنەوەی مرۆڤ، مرۆڤ بە جۆرێك لە غەریبیدا بچووك دەكرتەوە كە زۆر جار وەك ئەوەی هوڕێنە بكەی بۆ خۆت دەگەڕێیت و خۆت بۆ نادۆزرێتەوە، چیتر لە ئاوێنە خۆت نابینی بگرە غەریبەیەكی زەلیل دەبینی گەر زۆرتر بۆ وەڵامی بەشی دووەمی پرسیارەكەت بگەڕێین كە بریتییە لە غەریبی دەشێ ئەوەیان، زۆرتر لەو وێنایە دروست دەبێت كە ئێمە لە دوورەوە بۆ شوێن هەمانە، لە نزیكەوە وێنە حەقیقیەكە شتێكی ترمان نیشاندەدا كە تەواو جیاوازە لەو وێنەی لە جوگرافیایەكی دوورتر تەسەور و وێنای دەكەین. غەریبی بۆشاییەكە رێك لەم نێوانە چەكەرەدەكات، غەریبی درزێكە لە نێو كۆنتراستی ئەم دوو وێنەیەدا دروست دەبێت و خۆی هەڵدەقورتێنێتە نێوانیان. لەوێدا خەیاڵ دەیەوێ وێنە پێشینیەكەی خوی تۆخ كاتەوە و بەرجەستەی كات، واقعیش لە هەوڵی نیشاندانی دۆخی ئاسایی خۆیەتی كە تەواو دوور و جیاوازە لەو وێنەی نێو خەیاڵمان.  فەزای غەریبی لە نێو ئەم دوو وێنەیەدا تا دێت گەورەتر و قووڵتر دەبێت.

*لەم رۆمانە نوێیەتا زۆر ئیشت لە سەر ئادابە تەقلیدییەكانی كۆمەڵگای رۆژهەڵاتی بەتایبەت خێزان و زەواجت كردووە و دژیان وەستاویتەوە، زۆر جەخت لە ئازادی مرۆڤ و تاك دەكەیتەوە، هەمیشە وتراوە (ژن) بەو پێیەی دایكە و دایكیش بە نیشتمان پێناسەكراوە خۆشەویستە، بەڵام لە رۆمانەكەی تۆیا ژن بێ وڵاتە و لەتاو كۆت و بەندكردنی لە نیشتمان هەڵدێت، دەكرێت كەمێك لەسەر ئەمە قسەمان بۆ بكەیت مەبەستت لە ئازادی ژن و ئازادی تاك و بێ نیشتمانی چییە؟

-من دژی هیچ نەوەستاوم، جگە لەوەی رووی حەقیقی ژیانێك نیشاندەدەم و دەیگێڕمەوە، لە خۆرهەڵات و خۆرئاوا لە روانگەی ژنێكەوە. دەكرێ خوێنەر بەجۆر و كۆدی جیاواز ئەم گێڕانەوەی من ببینێ، بەڵام ئەوەی بۆ من گرنگە و زۆر پەیوەستم پێی دیوی راستەقینەی ئەم دووجۆرەیە لە كۆمەڵگا كە وەك خۆی نیشاندەم. كە دەڵێم ژن وڵاتی نییە. لە پانتاییەكی گەورەتردا كەسمان وڵاتمان نییە، لەوەش وردتر وڵات چییە؟ هی كێیە و كێ وڵاتی هەیە؟ كەسایەتی خەج كە ژنێكە ئەو لە سەرەتای كتێبەكەوە كێشەی ناسنامەی هەیە.

سەرەتا لە نێو خێزاندا دەیەوێ هەبێ، دواتر لە شووكردندا دەیەوێ درك بەبوونی خۆی بكات، لە هەر یەكێك لەمانە ئەو كێشەی پێداگیری هەیە و شەڕی چەسپاندنی خۆی و ناسنامە دەكات. دواتر ئەم ململانێ و خەونەی  لە قاڵبی خێزان و كۆمەڵگایەكی بچووك دەگوازێتەوە نێو مەودا و جوگرافیاێكی گەورەتر، لەوێدا شەڕ لە پێناوی ناسنامەدا قووڵتر و گەورەتر دەبێتەوە، لەوێدا خەج هەموو ئەو ناسنامانەی لە نەرویج دەوێ كە لە دەستی داون. ناسنامەی كوردبوون. ژن بوون دایك بوون مرۆڤ بوون، گەنج بوون. لەوێدا چیرۆكی نێو رۆمانەكە دەچێتە بەردەم فەرمانگەی نیشتەجێبوونی نەرویج كارەكتەری خەج نەرویجییەكان دەگەڕێنێتەوە رابردووی خۆیان، كوردبوون و ئەم ئەزموونە تاڵەیان نیشاندەدات. منداڵی خۆی و دەووروپشت  تەنانەت نێو خەیاڵی خۆی نیشانی كەسانێك دەدات، كە ئارام و دوور لە جەنگ و برسێتی ژیاون. بۆ من ئازادی و هەموو ئەم چەمكانەی لەسەرەوە باستكرد، لە نێو رۆحی خۆم دەست پێدەكات، هەر لەوێش بۆی دەگەڕێم و دەیدۆزمەوە، من ماڵێكی ئارامی بچكۆلانەم بەسە تێیدا هێندە ئازادبم، تا ئەوپەڕی كەون تێیدا بیركەمەوە. ماڵ لەم رۆمانەدا جوانترین بەشەكانی بوو كە من ئیشم لەگەڵ كرد و لە نێو دێڕەكانیدا ژیام.

رۆمانەكە پێنج ساڵ نووسین و بیركردنەوە و دراسەكردنی قووڵی  ویست، بەڵام دوو مانگی كۆتایی كە گرنگترین قۆناغی نووسینەوەی رۆمانەكەم بوو، من دواهەمین مانگم بوو لە خانوویەك لە ماڵێك دوای هەشت شوقەی جیاواز. لە ماوەی دوانزە ساڵی ژیانی غوربەتم.

من وەك لە كتێبەكەمدا باسی دەكەم هەمیشە كێشەی زۆر قورس و قووڵی بیرەوەرییم بۆ دروست بووە، لەگەڵ ماڵ گۆڕین. ماڵ گۆڕكێ هەمیشە دەتپچڕێنێ لە بیرەوەری، چیتر بە بۆن دیوار و نەخشی ژوورەكان وێنا ناكەی. ماڵ وەك مەملەكەت و وڵاتێكی بچووككراوە هەمیشە لە بیرەوەری من تووشی ئاوارەیی بووە.

دیزاین و رەنگی ماڵەكەم زۆر دڵگیر بوو، وامزانی دوا مەنزڵگای من دەبێ. دواهەمین ماڵی سویدم دەبێ. خاڵی كۆتایی ژنەكان وڵاتیان نییە لە دوا رۆژەكانی نێو ئەو ماڵە نووسیم، كە چەند رۆژێ دوای تەواو بوونی نووسینی رۆمانەكە خانووەكەم بە ناچاری گەڕاندەوە بۆ بنكەی خانووبەرە، چونكە كرێكەی زۆر بوو، چیتر بۆم نەدەدرا.

*كاتێك رۆمانەكە دەخوێنیتەوە لە رێگەی گێڕانەوەی چیرۆك خوانێكی هەمووشتزانەوە كە زانیاری دەربارەی تەواوی كەسایەتی و رووداو بەسەرهاتەكان هەیە، بەر جۆرێك لە یاداشت و بیرەوەریی كەسی دەكەویت، بەتایبەت بۆ ئەو خوێنەرانەی كە خۆت وەك نووسەر دەناسێت، مەبەستمە بڵێم چیرۆكەكانی ئەم رۆمانە تاچەند لە ژیانی تایبەتی خۆتەوە نزیكە، ئایا تۆ ژیانی خۆتت وەك نموونە بۆ سەدان چیرۆكی هاوشێوەی تاكی ئێمە هێناوەتەوە، یان نەخێر ئەم چیرۆكە دوورە لە ژیانی خۆت و تەنها رۆمانێكە و دوورە لە یادەوەریی؟

-هەموو رۆماننووسێك خۆی دەنووسێتەوە، لە هەموو كتێبێكیش دیوێكی تازەی خۆیمان پێدەناسێنێ. نووسەری رۆمان وەك هەر ئیندڤیدێكی تری كۆمەڵگا بە چەند تراومایەك تێپەڕیوە، نووسین نیشاندانی ئەو تراومایانەیە. وەك ئەوەی فرۆید ناویناوە سایكۆ ئەنالیس. نووسەر ئەنالیسی دەروونی خۆی دەكا. نووسەر لە دۆخیكی وا دەژی. كە دەشنووسێ وەك ئەوە وایە یۆگا یان مەدیتەیشن و  تراپی بكات.

من دەمەوێ ژن، پیاو ، هەرزەكار، هەمووی لە روانگەی خۆیەوە بگێڕێتەوە، لە ئەدەبی كوردی تا ئێستا پیاو ژیان و سەربرەی ژن دەگێڕێتەوە، من دەمەوێ ئەو دیوە نیشاندەم لە رێگای گێڕانەوە كە خۆم وەك ژن تیای ژیاوم و درك و هەستم پێكردووە. بە دیوێكیتر (كورد و ئاوارە و فارس و عەرەب و روسی و ئەفغانی و لاتینی و تورك) كە ناسیومن و رۆژانێك لەم غەریبستانە تۆنی غەریبیانم بیستووە لەم رۆمانەدا هەن، بەڵام بەر لەوە ئەو تراژیدیا و ئافات و خوێنەی من لە تەمەنم بینیومە و هەموو كوردێك  ژیانێكی لە پێناو دۆڕاندووە دیسان ئامادەگی هەیە لەم رۆمانەدا. وەك لە سەرەتاش وتم رۆمانەكە ریالستە، ئەگەرچی لە هەندێ بەشی بە زمانێكی فیكشن نووسیومە و كارەكتەری سەرەكیش هەر ناوی خەجەخەیاڵاوییە. زۆر هەوڵمدا ئیشێك بێت خەیاڵم بنووسێتەوە لەهەمان كاتدا واقع وجودی هەبێت. بۆ من ژیان هەر ئەو دیوە واقیعیە نییە كە تێیدا دەژیم. من لە خەو، خەیاڵ و نیو سكی دایكم  و لەژێر بەنجی دكتۆر و لە نێو گۆڕیش بەردەوامم لە بازنەێك كە بە تێكڕای  دەگوترێ ژیان. دواجار غەریبی بۆ هەموو كەس قورس و خەمگینە، بەڵام بۆ ئەدیب و هونەرمەند مەرگێكی هێواشە و ژانەكشی بۆنی ژیانێكی لە دەست رۆیشوو دەدات.

*هەمیشە باس لە مافی مرۆڤ و ئازادی مرۆڤ لە رۆژئاواو وڵاتانی ئەوروپی بەتایبەت دەكرێت، بەڵام تۆ لە بەشێكی رۆمانەكەتدا دژی ئەمە دەوەستیتەوە و پێتوایە دیموكراسی رۆژئاوا تەنها وێنەیەكی تەڵغە لە دوورەوە، تۆ لەو وڵاتانە با هیچ كێشەی ئینسانی و یاساییشت نەبێت، بەڵام وەك سەر رەش و دەرەجە سێ‌ و ئاوارە سەیردەكرێت، دەكرێت كەمێك زیاتر ئەم بابەتەمان بۆ روون بكەیتەوە؟

-لە كوردستان جارێك ئاوارەبووین و چەندجارێكیش كۆچڕەو و راكردن و راپەڕین. بەڵام لە ماوەی دوانزە ساڵی ئەوروپا هەشت خانووم گۆڕی، هەشت جار ئاوارەبووم. هەشت ماڵم وێران بوو. سیستەمی سەرمایەداری  لەوەیە گەورەترین دیكتاتۆری سەردەمەكانی داهاتوو بێت، كە هێندە لێزانانە كاردەكات  هەموو رۆژێك تاوانێكت بەرامبەر دەكا و شەرعیەتیش دەدات بە تاوانەكەی، سیستەمی سەرمایەداری باج و سەرانەت لێوەردەگرێ و شەرعیەتیش بە خۆی دەدات چۆنی بوێت وا تەسەروف بەم داهاتە بكات. خوێنت دەمژێ بێ ئەوەی هەستیشی پێ بكەی مژیوێتی. كە لە نیوەی رێگا دوای ئەم سستەمە دەكەوی وەك ئەوە وایە بە یەك قاچ ماراسۆن لەگەڵ بە هێزترین پاڵەوانانی دونیا بكەی. ئەم سیستەمە خۆی نا، بەڵكو بە پۆست و كاغەز و یاسا و دیجیتاڵ پارەت، هەناسەت، تەمەنت، خەیاڵت، بگرە ویژدانت ژیانت، عەقڵت هەموو شتێكت دەبا. لەم رۆمانەدا بە وردی باسی كارەكتەری خەجم كردووە لە چ راكەڕاكێك دەژی و هێشتا فریا ناكەوێت.

-لەم رۆمانە نوێیەتدا پرسێكی ئێجگار گرنگت وروژاندووە گە ئەویش پرسی، منداڵانی نەوەی سێیەمە لە ئەوروپا، ئەو منداڵانەی نازانن لە نێوان نیشتمانی خۆیان و ئەو نیشتمانەی لێی دەژین ئەوان نەوەی كوێن و كامە ماڵی راستەقینەی ئەوانە، كە پێم وابێت ئەمە یەكێك لە كێشە گەورەكانی مرۆڤی كۆچ بەرو پەناهەندە لە ئێستادا، بەگشتی ئێوە چۆن لەم پرسە دەڕوانن، پێتان وایە ئەمە تا چەند مەترسییە بۆ ئایندە؟

-ئەم نەوەیە لە نێو كرەیسسی ئایدێنتیتی “قەیرانی ناسنامە” دەژی، زۆر ئاسان وەك هەر گەنج و هەرزەكارێكیتر دەكەوێتە ژێر كاریگەری ئەو ترێندانەی لە كۆمەڵگاندا بەنێویاندا تێدەپەڕێت. چونكە ناسنامەی خۆی لێ ونە، دوای هەموو مۆدێل و جۆرێك دەكەوێت. بۆ نموونە لە ژێر كاریگەری دەورو پشت و هاوڕێكانی لەوەیە پێی خۆش بێ وەك ئەوان تاوان بكا، دژە خۆرئاوایی بێت، دژەئازادی بێت، یان لە بێ ناسنامەیدا ناسنامەی خۆی لەپاڵ توندڕەو و گروپە ئاژاوەگێڕەكان دەدۆزێتەوە. ئەم نەوەیە كە مناڵەكانی ئێمەن لە ئەوروپا و خۆرئاوا، بە كوردی لەگەڵ دایك و باوك دەدوێن، ساڵانە سەفەرێكی كورتی كوردستان دەكەن و دیوێكی رووكەش و لێڵی كوردستان دەبینن، لێرە هاوڕێكانیان لێیان دەپرسن خەڵكی كام كوردستانی سوریا، ئێران، عیراق. كورد ئەم نەوەیە بە زمانە ئەوروپیەكان دەدوێ و خانەوادە و كۆمەڵگای كوردی داوایان لێدەكا دەست بە كلتوری كوردییەوە بگرن. ئەم نەوەیە لە نێو ئەم هەموو بەریەككەوتنە تووشی جۆرێك لە خۆبەكەمزانی دەبێت كە دواجار وەك ئەوە دەردەكەوێ  كە سەربە هیچ كلتورێك نییە.

لەوەیە ئەوە یەك لە گەورەترین پرسەكانی ئێمە بێت لە داهاتوودا، نەوەێك لە ئەوروپا و دەرەوەی وڵات گەورە بووە. ناسنامەی ئەو نەوەیە چییە؟ سەر بە كێن و چین و لە كوێن؟ ئینتمایان چییە، ئەوەی من لەم رۆمانەدا باسی دەكەم یەك جۆریانە كە تەواو ناسنامەی ونە و بەلایەوە گرنگ نییە لە كوێ و بە چ جۆرێك ناسنامە و پیاهەڵدان و خۆشەویستی وەردەگرێ وەك شاگەشكەیەك وێڵ و دەستەمۆی دەبێت و لە پێناوی هەموو شت دەكا. ئایدیای ئەم بەشەش لە رۆمانەكەدا دوای ئەوە لە نێومدا وروژا، كە هەندێك لە مناڵانی ئاوارەی پەروەردەی ئەوروپا لە رەگەز و تەمەنی جیا پەیوەندیان كرد بە گروپە تیرۆرستیەكانەوە. من بەدواداچوونی قووڵم بۆ ئەم مەسەلەیە كرد  و دوای ئەوە ئەم بەشەیم نووسی.

*بەگشتی تۆ لە رۆمانێكی بچووكدا چەندین پرسی هەستیار و زیندووت، دەربارەی مرۆڤی هاوچەرخی رۆژئاوایی و نەهامەتییەكانی رۆژهەڵات و كێشەكانی تاك وەك ئازادی و غەریبی و شوناس و زۆر بابەتی ترت وروژاندوە و خەمی لێدەخۆی، پێت وایە ئەدەب و گێڕانەوە چۆن دەتوانن ئیش لەناو ئەم كێشانەدا بكەن، تاچەند دەتوانێت رووبەڕویان ببێتەوە؟ 

-ئەدەبێك هەیە لە دونیای رۆژئاوا كە پڕ بازاڕترین ئەدەبە، بریتییە لە نیشاندانی دیوە پیاوسالار و داڕماوەكانی خۆرئاوا. بەڵام من پێچەوانەی ئەوە ویستم لەم كارەمدا زۆر بە ئینسافەوە هەردوو دیوی ناشیرینی ئەم دوو كەلچەرە بۆ یەكتر بگێڕمەوە و ئەم پێكدادانە كلتورییە نیشاندەم كە لە نێویدا ژنێك چۆن دەتوێنتەوە و دەیكاتە قوربانی. لەوانەیە سەرنجڕاكێشترین دیوی ئەم رۆمانە بۆ خوێنەری كورد ئەم دیوەی بێت، كە ئێمە لە ئەوروپا چی دەكەین و چین و چۆن دەژین. ئەوروپیەك ئێمە چۆن دەبینێ و ئێمە كێین لە چاوی ئەواندا. دواجار رۆمان بەر لە هەر شت گێڕانەوەیە، نیشاندانی ئەم دیوە شاردراوانەیە كە ئاسان دركی پێناكرێت.

print

 61 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*