سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » سەروەریی و سەربەخۆیی

سەروەریی و سەربەخۆیی

سەروەری و سەربەخۆیی وەكو دوو مافی گرنگ و كاریگەری سەردەمی گرنگ و كاریگەری سەردەمی مۆدێرن، كە لە هەموو بیروباوەڕەكانی ئەم سەردەمەدا رەنگیان داوەتەوە و سەرەتا لیبرالیزم بە سەروەری و سەربەخۆیی تاك و ماف و ئازادییەكان هاتە مەیدان و دواتریش هەموو رەوتەكانی سۆسیالیزم و زۆربەی رێبازەكانی ناو ماركسیزم باسیان لە سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ و چینی كرێكار و ستەم دیدەكان ئەكرد و هەتا ئەو رادەیەی كە خودی ماركس باسی خۆیبوونی چینی كرێكارئەكات و دەیخوازی كرێكاران وەكو (چینێك لە خۆیدا) بەهۆی هۆشیاری و خەباتی سۆسیالیستی ببێت بە (چینێك بۆ خۆی).لەگەڵ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم و هەوڵەكان بۆ پێكەوە گرێدانی دەوڵەتی مۆدێرن و نەتەوایەتی، سەروەری و سەربەخۆیی دەبنە یان دەكرێنە ئەو رێگایەی كە دەوڵەتی مۆدێرن و نەتەوایەتی لە دەوڵەتی نەتەوەدا بەیەك بگەن.

بیروباوەڕەكانی داكۆكی لە پرسی ژنان (فیمینیزم)یش تەوەری سەرەكی خەباتیان بریتیە لە سەروەری و سەربەخۆیی ژنان، ئەگەرچی زۆر رێباز و رەوتی جیاوازیش لەناو فیمینزمدا هەیە، بەڵام هەموویان ئامانجی سەرەكیان سەروەری و سەربەخۆیی بۆ ژنانە. رەوتەكانی داكۆكی و خەبات بۆ مافی لاوان و لە هەمووشیان گرنگ و كاریگەرتر بزاڤی 1968 خوێندكاران و لاوانی فەرەنسا و ئەوروپا مەبەست و رێگای سەرەكییان هەر سەروەری و سەربەخۆیی بوو بۆ لاوان. تەنانەت بیروباوەڕەكانی سەوز و ژینگە پارێزیش هەر لە روانگەی سەروەری و سەربەخۆیی سروشتەوە هاتنە مەیدانی خەبات و بیركردنەوە.

وێڕای ئاڵوگۆڕە زۆر و گرنگەكانی جیهان، بەڵام هێشتا ئەو دوو چەمكە گرنگی و كاریگەری گەورەیان بۆ مرۆڤ و بۆ كۆمەڵەكان هەیە. سەرەڕای ستەم و چەوسانەوەی سەرمایەداری و دەوڵەت بەهەموو شێوەكانی دەسەڵاتی دیموكرات _ لیبرال و دەوڵەتی دیكتاتۆری و ستەمكار هەتا دەگاتە هێزە داگیركارەكانی نەتەوە و وڵاتان و هەرچەندە ئەم دەسەڵاتانە هیچ درێغیان نەكردووە لە سەندنەوە و نكۆلی كردنی سەروەری و سەربەخۆیی، بەڵام هێشتا مرۆڤایەتی هەر لەم كاروانەدا بەردەوامە و هەتا ئەم ساتانەش بیرمەندان لەم رێگایەدا خەریكی باس و لێكۆڵینەوەن. بۆ ئەم مەبەستەش بەبڕوای من شێوازی سەردەم و پێشكەوتووی تیۆری (هەژموونی) ئەنتۆنیۆ گرامشی سەرەتا یان سازوكاری ئەو بیركردنەوەیە ئەبێت كە جارێكی دیكە سەروەری و سەربەخۆیی پێ رووناك ئەكەینەوە یان دەیژێنینەوە. گۆڕانكارییەكانی جیهان نیشانیان داوە كە بیركردنەوەمان دەربارەی سەروەری و سەربەخۆیی لەسەر بنەمای تیۆری هەژموونی وەڵامدەرەوەی زۆرێك لەو ئاڵوگۆڕە نوێیانەیە.

بیركردنەوەمان بۆ سەروەری و سەربەخۆیی بێگومان تەنیا لەسنووری نەتەوایەتی و دەوڵەتی نەتەوە و مۆدێرندا نامێنێتەوە، بەڵكو دەخوازێ بەرەو سنوورەكانی دیكەی مرۆڤایەتی و بزاڤە كۆمەڵایەتییە تازەكانی ژنان و لاوان و ژینگە و كرێكاران و روناكبیران بچێت و سەرلەنوێ پرسەكانی ئازادی و ماف و ئاشتی و پێكەوەژیانی تاك و كۆمەڵەكان لەبەر رۆشنایی سەروەری و سەربەخۆیی بێنێتەوە ناو ژیان و رۆشنكردنەوە.
شارەزابین و دواتر

باشترین كار بۆ دیسان رۆشنكردنەوەی سازوكاری پرسی سەروەری و سەربەخۆیی بەهۆی تیۆری (هەژمونی) گرامشی و شیكردنەوەكانی ئەرنستۆ و لاكلاو و شانتال مۆف ئەوەیە كە جومگەكانی ئەم تیۆرییە شارەزابین و دواتر پرسەكانی دیكەی پێ رۆشن بكەینەوە:

1.مەرجی سەرەتایی و دەست پێكردنی پرسی هەژموونی، بوونی هێزێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی تایبەتی و نوێیە كە لە هەلومەرجێكی دیاریكراودا گریمانەی ئەوە بكات یان هەوڵ بدات نوێنەری گشتی بێت لە كۆمەڵ. مێژووی تەواوی مرۆڤایەتی و بەتایبەتی مێژووی گۆڕانكارییە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگیەكان ئەوەیان بە رۆشنی سەلماندووە كە لە هەر كۆمەڵێكدا ئاڵوگۆڕی ئاشكرا و كاریگەر روونادات هەتا هێزێك بەسەروەری و سەربەخۆیی خۆی نەیەتە مەیدانی كار و چالاكی.

2.هەلومەرجی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی بۆ مەبەستی گۆڕان و كاریگەری بەرەو سەروەری و سەربەخۆیی كۆمەڵ و تاكەكان لەو ساتەوە دەست پێدەكات كە گوتارێكی جیاواز (یان سەروەر و سەربەخۆ) لە گوتاری زاڵ و باوی دەسەڵاتدار بێتە مەیدانەوە و ئەڵتەرناتیفێكی دیكە پێشكەش بكات بۆ گۆڕانكاری و پێشكەوتن. كێشە یان ئاستەنگی هەردوو بزاڤە گەورە و كاریگەرەكەی ناو ماركسیزم واتە (سۆسیال دیموكراسی) و (ماركسیزمی روسی) نەیانتوانی ئەڵتەرناتیفێكی جیاواز و سەربەخۆ لە مۆدێلی دەوڵەتی مۆدێرن یان لە لیبرال دیموكراتی پێشكەش بكەن. سۆسیال دیموكراتەكانی ئەوروپای رۆژئاوا لەناو هەمان مۆدێلی دیموكرات لیبرالی بۆرژوازیدا كاریان كرد و مانەوە و لینیزم و ستالینیزم و ماوتسی تۆنگیش شێوازێكی دیكەیان لە دەوڵەتی ستەمكاری رۆژهەڵاتی یان تزاری دروست كردەوە. سەرئەنجام هیچیان نەیانتوانی یان لەراستیدا نەیانویست كە پرۆژەیەكی دیكە یان گوتارێكی دیكە بۆ ئەڵتەرناتیفی دەوڵەتێكی نوێ پێشكەش بكەن و هەژموونی خۆیان بەرەو ئاراستەی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤایەتی لەم سەردەمەدا پێشكەش بكەن.

3.لەپێناوی پرۆژەی دامەزراو لەسەر بنەمای چەمكی هەژموونی و پێكهاتنی پەیوەندی هەژموونێك، بیرۆكەی بڕیارنەدانی پێشوەخت زۆر گرنگە. هەموو هەژموونیەكان نیشانیان داوە كە تیۆرێك بۆ بڕیاردان لە قەڵمڕەوی سەروەری و سەربەخۆییدا دەبێت بزانن بڕیاردانی پێشوەخت یان تاكلایەنە چەند هەڵە و خراپەكارن. تەنانەت ئەو هێزانەی بەدەسەڵاتیش گەیشتوون ئەگەر ئەم دیدەیان هەبێت، یەكەم كاری دەسەڵاتیان ئەوە دەبێت كە سەروەری و سەربەخۆیی ئەوانی دیكە و تەنانەت كەس و لایەنە بەشدارەكانیش درێغی یان نكوڵی بكەن.

(خاڵی ناوەندی) واتە ئەو بیر و توخمەی لەبواری گوتاردا كاریگەری دەبێت، یان خۆی دەكاتەئەڵتەرناتیفێكی دیكەی كۆمەڵ و دەسەڵات و پێكهاتنی نوێی گشتی لەئەستۆ ئەگرێت، بەبێ ئەوەی كە دوو پرسی گرنگی (جیاوازی و بەشداری) لەنێوان بكەر و هێزەكاندا ببینێ و رەچاوی بكات، یان بڕیاری پێشوەختی تاك لایەنەی خۆی بدات، بێگومان هەمان دیدگا و كاریگەری دەسەڵات و كۆمەڵگاكانی پێشووتر دووبارە ئەكاتەوە، كە ئەویش دەسەڵات و كۆمەڵی كۆن و تاك لایەنەیە، واتە سەروەری و سەربەخۆیی بەشەكانی مرۆڤایەتی لەخۆ ناگرێت. لەم روانگەیەوە دەبێت كە گواستنەوە و ئاڵوگۆڕە هەژموونیەكان، یان ژیاندنەوەی سەرلەنوێی سەروەری و سەربەخۆییەكان وەكو جومگە و رەوش و هەلومەرجێكی تایبەتی سیاسی بناسین، نەك وەكو پێكهاتە و چەمكە پێشوەختەكانی كە لە دەرەوەی هەلومەرجی سیاسی دیاریكراودا هەبوون.

بۆ ئەم مەبەستە دەبێت چەند دیدگای پێشوەخت بناسین و شیبكەینەوە هەتا ئەم خاڵە رۆشنتر بكرێتەوە: دیدگای (بەرژەوەندی و هێزی چینایەتی) لەلای ماركسیزمی كلاسیك یەكێكە لەو پێكهاتە و چەمكە پێشوەختانەی كە زیانی زۆری لە بزاڤی چەپ و سەروەری و سەربەخۆیی ئەو بزاڤانە داوە. یان ئەڵتەرناتیفی لیبرال _ دیموكراتی سۆسیال دیموكراتەكان بەهەمان شێوە، یان مۆدێلی دەوڵەتی نەتەوەی رۆژهەڵاتی و تواندنەوەی نەتەوەكان لەبۆتەی نەتەوەی دەسەڵاتداردا هێشتا ئەم وڵاتانەی لە هەلومەرجی دیكتاتۆری و ستەمكاریدا راگرتووە. یان مۆدێلی دەسەڵاتی حزبی (پارتیۆكراتی) لە دەوڵەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و مۆدێلی لینینی دەوڵەتدا چەند زیانی گەورەی لە كۆمەڵ و دەسەڵاتەكانیش داوە، تەنانەت لە كوردستانی باشوور هەردوو رەوشی دەسەڵاتی دوو حزبی ساڵانی 1992_ 2013 یان حكومەتی بنكە فراوانی ساڵانی 2013_ 2020 هەمان دەسەڵاتی پارتیۆكراتی خستە جێگای دەوڵەتی دامەزراوە یاسایی و دەستوورییەكان، كە ئەمەش لینینی یان دەسەڵاتی ستەمكاری رۆژهەڵاتیە لەسەرەتای سەدەی بیست هەتا ئێستا.

4.ناسینی وردی هەلومەرجی گونجاو بۆ هەژموونی سەروەری و سەربەخۆیی رەوش و جومگە مێژوویی و سیاسی و كۆمەڵایەتیەكان و رەچاوكردنی بەرژەوەندی گشتی و تایبەتی هەموو پێكهاتە و هێزەكانی كۆمەڵ كە ئەو هێزە تایبەتەی سەروەری و سەربەخۆیی بانگەوازی نوێنەرایەتی گشتی كۆمەڵ دەكات.

دەبێت ئەوەش بزانین چ هەلومەرجێك پێویستە رووبدات هەتا پەیوەندیی هەژموونی بناسین و لەم روانگەیەشەوە لە چ هەلومەرجێكدا بكەر یان هێزی سەروەر و سەربەخۆ پێكدێت یان دەرئەكەوێت. مەبەست لە بكەر و هێزی سەروەر و سەربەخۆ ئەو بكەرەیە كە لە رەوتی هەژموونیدا دروست ئەبێت، بۆ ئەو مەبەستەش دەبێ مەرجی یەكەمی ئەم پرۆسەیە ((بڕیارنەدانی پێشوەخت)) یان ((بڕیارنەدانی تایبەتی و پێكهاتەیی یان بنەمایی)) لەبەرچاو بگیرێت. چونكە بەبێ پابەندبوون بەم مەرجەوە یان بەبێ بوونی هەلومەرجی گونجاو سیاسەت دەبێتە شتێكی مەحاڵ یان نەشیاو. سەروەری و سەربەخۆیی نێوان بكەر و هێزە سیاسیەكان لەپرۆسەی سیاسی و كۆمەڵایەتیشدا كاتێك دەرئەكەوێت كە پەیوەندی و كاریگەری نێوان ئەو هێزە بكرێتە پەیوەندی سیاسی یان هەژموونێك، نەك ئەوەی ئەو هێزانە پێش ئەو پەیوەندییە چۆن بوون یان چۆن بیریان كردۆتەوە. تەنیا لەم هەلومەرجە پەیوەندی و كاریگەرییە چەند لایەنەدا ئەو توخم و پێكهاتانە دەتوانن دید و كردارەكانیان جێگای پەسەندی گشتی بێت. سەرئەنجام ناسینی هەلومەرجی سیاسی و زانین و رەچاوكردنی پەیوەندی و كاریگەری نێوان هێز و بكەرەكان دەبنە تەوەری سەرەكی سیاسەت یان دانوستان و هەر بۆیەش رەچاوكردن یان بەئەولەویەت كردنی هەلومەرجی سیاسی ئێستا ماهیەت و ناوەڕۆكی كار و پەیوەندییەكان ئەناسین!

بۆ رۆشنكردنەوەی ئەم مەبەستە دەتوانین چەند نموونەی مێژوویی و سیاسی باسبكەین: بڕیاردانی پێشوەخت و سەپاندنی ئەڵتەرناتیفی سیاسی بۆ دەوڵەت لەلایەن هەردوو هێزی چەپ و راستی ئەوروپا بۆ هێشتنەوە یان گۆڕینی شێوازی دەوڵەت لە ئەوروپا و ئەمریكای بەم راگرتن یان بنبەستە گەیاندووە.

لایەنی راستی سیاسەت بەسۆسیال دیموكراتەكانیشەوە هێشتا سوورن لەسەر هێشتنەوەی دەوڵەتی دیموكرات _ لیبرال و دەسەڵاتی نوێنەرایەتی پارلەمانی و هەندێك لە چەپەكانیش هێشتا داوای حكومەت و دەوڵەتی كرێكاری یان سۆسیالیستی ئەكەن. واتە هەردوو لایان هەمان بیر و پێكهاتەی خۆیانیان كردۆتە ئەڵتەرناتیفی دەوڵەت، بەڵام زۆرێك لەبیرمەندانی لیبرالی و سۆسیالیستیش بڕوایان وایە كە هەم مانەوەی دیموكراتی نوێنەرایەتی و پارلەمانی، و هەم پێشنیاری حكومەتی كرێكاری و سۆسیالیستی دوو شێوازن بۆ نەخوێندنەوەی بەرامبەر و نكولی كردن لە سەروەری و سەربەخۆیی ئەوانی دیكەی جیاواز لە خۆیان. بۆیە ئەوان پێشنیاری دەوڵەتی دیموكراتی رادیكال و پلورال دەكەن كە لەوێدا هەموو ماف و ئازادییەكان و داواكارییە ریفاهیەكان جێبەجێ بكرێت.

لە هەرێمی كوردستان گۆڕان و یەكێتی دژی مانەوەی سەرۆكی هەرێم بوون و پارتیش سوور بوو لەسەر ئەو سەرۆكە و سەرئەنجام گۆڕان لە حكومەتی بنكە فراوانی 2013 دەركرا و پرۆسەی سیاسی و دانوستان بە بنبەست گەیشت. دەبوایە هەردوولا بزانن كە هەلومەرجی وردی كوردستان پێویستی بە زانین و شارەزایی زیاتری ئەزموون و مێژووی سیاسی وڵاتانی دیكە هەیە، بۆ نموونە حكومەت لە بەریتانیا بەتەواوی سیستەمی پارلەمانیە، لە فەرەنسا هەم پارلەمانیە و هەم سەرۆكایەتییە چونكە هەردوولا لە هەڵبژاردنی گشتیدا دیاری ئەكرێن، لە ئەمریكاش تەنیا سیستەمی سەرۆكایەتیە و سەرۆك لەدوای هەڵبژاردنی گشتی حكومەت دیاری ئەكات.

ئەم نموونەیەم بۆیە هێنایەوە بۆ ئەوەی ئەو لایەنە سیاسیانەی كوردستان بزانن كە سێ دەوڵەت و وڵاتە مەزن و كاریگەرەكەی مۆدێرن بەپێی نەخشە و هەلومەرجی سیاسی و ناوخۆیی خۆیان پێكهاتە و ئەڵتەرناتیفی دەوڵەتی خۆیان دیاریكردووە چونكە بڕیاری پێشوەختیان نەداوە و جیاوازی و پێكەوەیی هێزەكانیشیان رەچاوكردووە، سیاسەتیش دروست ئەوەیە كە پەیوندی و كاریگەری نێوان هێزەكان بناسین، یان بزانین چۆن دانوستان ئەكەین.

5. لۆجیكی جیاوازی و لۆجیكی هاوبەشی و بەشداری: پەیوەندی هەژموونیی دامەزراو لەسەر هەردوو چەمكی سەروەری و سەربەخۆیی پەیوەندییەكی گشتی یان یونیڤرساڵە، بەڵام ئەم پەیوەندییە بڕیاری رێكەوتنی نێوان بكەر و هێزەكان نیە، وەكو ئەوەی لە لیبرالیزم یان لە دیموكراتی نوێنەرایەتیدا یان لە هاوپەیمانی چینایەتی مۆدێلی لینینی و ماوتسی تۆنگدا بانگەوازیان بۆ كردووە.

لە پەیوەندی هەژموونیدا چەمكی (جیاوازی) لەوەدایە كە بەشداربوون نابێت سەروەری و سەربەخۆیی بەشداران نكۆلی لێبكرێت، ئەگەر پەیوەندی هەژموونێك هەرچۆنێك بێت بەردەوام لەهەوڵی ئەوەدایە كە ناسنامەی توخم و پێكهاتەكانی دوچاری گۆڕان بكات، یان پەیوەندیی هەژموونێك ناسنامەی بكەرەكانی هەژموونی ئەگۆڕێت.

بڕیاردانی ناوەنجی یان بڕیاردانی هاوبەشی نێوان بكەرەكانی ناو سەروەری و سەربەخۆیی لە هەندێك هەلومەرجدا بڕیاری راست و پێویستە، وەكو مۆدێلی دەوڵەتی دیموكراتی رادیكاڵ و پلورال، لەجیاتی دەوڵەتی لیبرال _ دیموكرات یان دەوڵەتی كرێكاری و سۆسیالیستین یان مۆدێلی دەوڵەتی هاوڵاتی لەجیاتی دەوڵەتی ئاینی یان نەتەوەیی.

بۆ تێگەیشتنی تایبەتی بوونی هەموو پرسە گشتیەكان، یان باشتر رۆشن كردنەوەی سەروەری و سەربەخۆیی دەبێت جیاوازی و هاوبەشی نێوان هێز و بكەرە سەروەر و سەربەخۆكان بناسین و بزانین كە هەموو بكەرە كۆمەڵایەتییەكان دەكەونە رەوشێك یان هەڵوێستێك سەرەڕای جیاوازی ناو گوتارەكانیان، رەوشێك یان هەلومەرجێك دروست ئەكەن كە پێی ئەوترێ پێكهاتەی كۆمەڵایەتی هاوبەش. لەلایەكی دیكەش ناكۆكیە كۆمەڵایەتییەكان بوونیان دەبێت كە ریزبەندی دەروونی یان ئاشكرانەكراوی ناو ئەو پێكهاتە هاوبەشانە دروست ئەكەن و سەرەنجام پێویستی و نیازێك لەم زنجیرەیە (جیاوازی و هاوبەشی) فراوانتر لە رەوشی جیاوازی نێوان بازنەكان یان توخمەكان پەیدا ئەبن كە تا رادەیەكی زۆر هاونرخی دەنوێنن و لەم جێگایەدا پرسی نوێنەرایەتی دەرئەكەوێ.

6.بۆ لێكۆڵینەوە و رۆشنكردنەوەی (سەروەری و سەربەخۆیی) سەرەتا دەبێت جیاكارییەك لەنێوان چەمك و هەلومەرجی (نیشتوو) sedimentation و (كاراكردنەوە) reactivation بكەین.
ئەم چەمكانە لەبەرژەوەندی مرۆڤ و كۆمەڵەكان بخاتەوە
چەمك و هەلومەرجی نیشتوو ئەو پرسانەن كە هەمیشە دەیانەوێت ماهیەت و نیهادی راستەقینەیان بشارنەوە، یان بەهۆی هێز و تێپەڕینی سەردەمەوە شاراونەتەوە، لەكاتێكدا كە هەوڵ و چەمكی كاراكردنەوە دەخوازێ ئەم ماهیەت و نیهادانە سەرلەنوێ ئاشكرا و رۆشن بكاتەوە. لەناو پرسەكانی ئازادی و مافی مرۆڤدا هەموو دەوڵەتەكانی سەردەمی مۆدێرن و بەهەموو مۆدێلەكانی لیبرال _دیموكرات، دیكتاتۆری و ستەمكاری و تەنانەت بزاڤ و هێزە سیاسیەكانی نەتەوەی بێدەوڵەتیش ئەو پرسانەیان شاردۆتەوە و بەشێوەیەك ستەمیان لێكردوون یان نكوڵیان بەرامبەریان كردووە كە وەكو شاراوە وابن یان لەراستیدا شاردراونەتەوە. بەڵام تیۆری هەژموونی و دیسان كاراكردنەوەی چەمكی سەروەری و سەربەخۆیی دەیەوێت ئەم چەمكانە لەبەرژەوەندی مرۆڤ و كۆمەڵەكان بخاتەوە ناو پرسەكانی ئێستای مرۆڤایەتی.

بەپێی چەمك و هەلومەرجی نیشتوو بێت دەبێت هەمیشە سێ ئاستە كاریگەرەكەی دەسەڵاتەكان (ئابووری، ئایدۆلۆژی و سیاسەت) یان پەیوەندییەكانی نێوان دەوڵەتان و تاكەكان، یان پەیوەندی نێوان هێزەكانی بەرهەم هێنام و پەیوەندییەكانی بەرهەم هێنان وەكو (بتە نیشتووەكان) بناسین و بزانین چۆن لە هۆش و دەروونمان هەژموون و كاریگەرییان كردووە. بۆ رۆشنكردنەوەی ئەم پرسە، واتە كاریگەری و هەژموونی (بتە نیشتووەكان) دەتوانین چەند نموونە بخەینە پێش چاوی خۆمان:

بزووتنەوە سیاسیەكانی كورد هەر لەسەردەمی دوای شكستی بزاڤی رزگاری و سەربەخۆیی خوازی (بەدرخان، شەمزینان،خۆیبوون و حكومەتی كوردستانی جنوبی) هەتا ئەمڕۆ بەناوی ماف و ئازادی و سەربەخۆیی و سەروەری كوردستانەوە دروستبوون و كاریگەرییان هەبووە و واشیان لەخەڵك تێگەیاندووە كە بوون و هێز و رەوایی ئەمان ئیدی كارێكی ناچاری و بەڵگە نەویستە. بەڵام كاتێك بەچاوی تیۆری هەژموونی و چەمكەكانی سەروەری و سەربەخۆیی، ئەو ماهیەت و نیهادانەی بزاڤی كوردایەتی تەماشا دەكەینەوە، دەبینین یان دڵنیا دەبین كە ئەمانیش وەكو دەوڵەتانی داگیركار و دابەشكاری كوردستان، یان وەكو هەلومەرجی ناوچەیی جیهانی زۆردار و سەپێنراو بەسەر كوردستاندا كاریگەری خراپ و ستەمكاریان بەسەر مافی سەروەری و سەربەخۆیی كوردستاندا هەبووە و دەبێ.

مۆدێلی دەوڵەتی لیبرال _ دیموكرات خۆی وەكو هێزی كۆتایی مێژوو یان بتی زەبەلاحی ئازادی و مافەكان ناساندووە و زۆربەی خەڵكی جیهانیشیان واداركردووە بەو بیروباوەڕانە. پرۆسەی وادار كردن ئەو هەلومەرجەیە كە خەڵك بەناچاری پەسەندی پرسێك یان چەمكێك بكەن، چونكە رێگا و هەڵبژاردەیەكی دیكەیان نیە لەبەر ئەوەی خۆیان كارا نەكردۆتەوە یان ئەڵتەرناتیفی سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان نەدۆزیوەتەوە. مۆدێلی دەوڵەتی لیبرال _ دیموكرات لەدوو ئاست و ئاراستەی جیهانیدا هەتا بۆیان كرابێت ماف و ئازادی و سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤیان چەوساندۆتەوە، لەلایەك لە وڵاتانی خۆیاندا بەردەوام و بەهاوبەشی سەرمایەداران لە هەوڵی ئەوەدان ئەو ماف و ئازادی و سەربەخۆیی و سەروەرییەی كە مرۆڤ و بزاڤەكانی شارستانی رۆژئاوا بەدەستیان هێناوە، كەمی بكەنەوە یان هەرچەن بتوانن نكولی و درێغی لێیان بكەن. لە ئاراستەی جیهانیشدا باڵی سەربازی و ئاسایشی ئەوان (ناتۆ) بەشێكی كاریگەر و بڕیاردەری هەموو كێشە و ئاستەنگەكانی وڵاتانی دیكەن، یان راستەوخۆ و ناراستەوخۆ هاوبەشن لەو كێشانەدا. مێژووی بزاڤە ئیسلامییەكان هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی موسلیم لیگ لە پاكستانی ساڵی 1906 هەتا دروستكردنی ئیخوان و بزاڤەكانی قاعیدە و داعش و هاوشێوەكانیان نەخش و كاریگەری ئەو دەوڵەتە لیبرال _ دیموكراتانە یان (ناتۆ) بە ئاشكرا دەبینرێ.

ئێستا بتە نیشتووەكانی لیبرال _ دیموكراتی لە هۆش و زەینی زۆربەی خەڵكە پارێزەر و داكۆكیكاری ماف و ئازادی و دادپەروەرین، بەڵام لەراستیدا ئەوان وەكو دەوڵەتانی داگیركار و ستەمكار هاوبەشن لە چەوسانەوەی مرۆڤایەتی ئەم سەردەمە یان هیچ نەبێت بەشێك لە مرۆڤایەتی ئەم سەردەمە.

بزاڤ و رێباز و دەسەڵاتەكانی ناو بیروباوەڕی سۆسیالیزم و ماركسیزم، ئەوانیش هێندەی بەشداربوون لەستەم و چەوسانەوەی مرۆڤ و مرۆڤایەتی هەر بەو ئەندازەیەش بەشدارن لە بێمافی و نائازادی كرێكاران و هەژاران و نەتەوە ژێردەست و چەوسانەوەكان، لەكاتێكدا دەبوایە بەپێی بتە نیشتووەكانی ئەوان بێت لە هۆش و دەروونی خەڵكا، ئەم بزاڤ و ئۆردوگا جیهانیە، دەبوایە داكۆكیكاری سەرسەختی سەروەری و سەربەخۆیی كۆمەڵ و تاكەكان بێت. بیركردنەوەی كارایی تیۆری هەژموونی بۆ سەروەری و سەربەخۆیی دەخوازێت هەموو ئەو بتە نیشتوانەی ناو زەینی مرۆڤەكان بخاتەوە بەر باس و رۆشنكردنەوە.

7. خۆپاراستن لە فۆرمەڵەكردن یان پێشنیاری ئەلگۆ یان مۆدێلێكی دیاریكراو بۆ گۆڕانكاری هەمەلایەن و بنەڕەتی.

ئەگەر پرسەكەمان دیموكراسی بێت، بێگومان تەنیا بە بیروباوەڕی دیموكراسی و لیبراڵی ناتوانین ئامانجی هەمەلایەن و بنەڕەتی خودی دیموكراسیش بەدی بهێنین و هەربۆیەش پێویستمان بە بیروباوەڕەكانی سۆسیالیزم، فیمینیزم و ناسیۆنالیزم و ئەوانی دیكەشە. یان بۆ بەدیهێنانی سۆسیالیزم بێگومان ماركسیزم و رەوتەكانی دیكەی سۆسیالیزم نابێت وەكو هۆكاری ناوازە و نایاب تەماشا بكەین، بەڵكو دەبێت وەكو یەكێك لە هەڵبژاردەكان مامەڵەی لەگەڵدا بكەین و ئەم پرسەش بۆ ناسیۆنالیزم و فیمینیزم و بیروباوەڕەكانی دیكەش راستە.

چونكە گوتار گشتێكی ئاڵۆزە كە لەوێدا پەیوەندییەكان (لەگەڵ گوتارەكانی دیكە) نەخش و كاریگەریی بنەڕەتی و بونیادیان دەبێت، یان بەر ۆشناییەكی دیكە، توخمە گوتارییەكان ئەو بەش و پێكهاتانە نین كە پێشتر دیاری كرابن، بەڵكو بەرهەمی ئەو گفتوگۆ و پەیوەندییانەن كە لەناو گوتاردا رووئەدەن و سەرئەنجام پەیوەندییەكان و لومەرجی بابەتی بەرامبەر یان هاوبەش دەبن.

بەپێی بڕواكانی فردیناند دی سۆسۆری زمانەوان، زمان كۆمەڵێك جیاوازییە كەلەوێدا هیچ توخمێك خاوەن ئاڕاستەی تایبەتی و پۆزەتیڤی خۆی نییە، چونكە هەر توخمێكی خاوەن دەلالەت لە گشتی بوونێكی مانایی و ئاڕاستەی زمانیدا لەم تایبەتمەندییە پەیڕەوی دەكات. بۆ نموونە، ناسینەوەی مانا و گوتارێك یان كار و چالاكییەك تەنیا بەهۆی جیاوازی ئەو لەگەڵ مانا و كارەكانی دیكە دەلالەتی خۆی پەیدا ئەكات. لە دەرەوەی یاری و پەیوەندی نێوان جیاوازییەكان هیچ شتێك بوونی نییە، تەنانەت مانا و تایبەتمەندیی پرسێكی دیاریكراویش بەرهەمی پەیوەندییەكانی ناو جیاوازییەكانە لەو گوتارە دیاریكراوەدا. ئەمەش بەرەو ئەوە دەچێ كە گشتی بوونێك نابێت تەنیا لەسەر پایەی جیاوازییەكان بونیاد بنرێ، بەڵكو دەبێت لەسەر پایەی جیاوازی و هاوبەشییەكان بیناسین و سەرئەنجام تەواوی ناسنامەكان (سەروەری و سەربەخۆییش) دەبێت لەپەیوەندی و كاریگەری نێوان هاوبەشی و جیاوازییدا دروست ئەبن.

ئەم هەلومەرجە مانایی و خاوەن دەلالەتەی نێوان (جیاوازی و هاوبەشی) لەكاتی گوتار و لێدوان دەربارەی ئەو گوتارانە لەگەڵ رەوش و ئەگەرێكی زمانەوانی و ماناییدا رووبەڕوو ئەبن كە پێی ئەوترێ catachresis واتە نەگەیاندنی مانای مەبەست و پێشوەختی ئەو گوتار و وشە و رستانە، كە ئەمەش هەم نامومكین و هەم نیاز و پێویستە.

دەربارەی هەردوو چەمكی سەروەری و سەربەخۆیی دەبێت بزانین تەنیا لە هەلومەرجێكی گشتی (هەمووستان)یدا مانای سەروەری و سەربەخۆیی تاك، بیروباوەڕ، ناسنامە، رەوش و چالاكییەكان پەیدا ئەبن و بەبێ ئەو پەیوەندییانەی ناو هەمووشیانی (جیاوازی و هاوبەش) مانا و ناسنامەكان نامومكین دەبن، هەرچەند خودی ئەو دەلالەتانە (گوتارانە) لەخۆیاندا نیاز و پێویستین و سەرئەنجام پێویستی ئەوان تەنیا لە رەوایی بوونی خۆیاندا نیە، بەڵكو بەرهەمی ئەو پەیوەندییە هەمووستانیە.

زاراوەی هەمووستان ئەو چەمكەیە كە بیرمەندانی ئاسترۆ ماركسیت (سۆسیالیزمی نەمسایی) كارل رینەر و ئۆتۆ باوەر بۆ ناساندنی نەتەوە و دەوڵەتی نەتەوەییان داناوە، كە ئامانجی نەتەوایەتی تەنیا سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەكان و دەوڵەتەكانیان نیە، بەڵكو دروستكردنی هەمووستانێكی گشتیە بۆ ماف و ئازادی و بەشداری و سەربەخۆیی تاكەكان!

print

 103 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*