سەرەکی » دۆسێ » پرۆسەی ئەنفال و جینۆسایدی کورد

دۆسێ

پرۆسەی ئەنفال و جینۆسایدی کورد

پەیڤێک

ئەم دۆسێیە پوختەیەکە لە کۆڕێك بۆ مامۆستا محەمەد حەمەساڵح تۆفیق کە لە 30 / 5 / 1996 لە سلێمانی پێشكەش كراوە، كە دەستەی مافی مرۆڤ لە كوردستان رێكیخستبوو. كۆڕەكە باس و خواسی كتێبەكەی هیومان رایتس وۆچ / میدڵ ئیست وۆچ بوو، بە ناوی «جینۆساید لە عیراقدا، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد»، كە ساڵی 1993 بە ئینگلیزی بڵاوی كردبووەوە. ئەم کتێبەش بەیەکێک لە سەرچاوە گرنگەکان لە قەڵەم دەدرێت، کە لەبارەی پرۆسەی بەدناوی ئەنفالەوە نووسراوەو لەلایەن مامۆستا محەمەد حەمەساڵح تۆفیق لە ئینگلیزییەوە کراوە بە کوردی.

تا ئێستا چەندین وتار و شیكاری لەسەر ئەم كتێبە لە گۆڤار و رۆژنامەكانی لای خۆمان بڵاوكراوەتەوە. بابەتەكانی كتێبەكە وەك كارێكی بێلایەن و بابەتی چووە مەسەلەی دادگایی كردنی سەرانی رژێمی پێشووی عیراقەوە لەسەر كەیسی ئەنفال.

ئەم بابەتەی بەردەستان بەرچاوڕوونییەکی باشە لەبارەی کتێبەکەوە، بۆیە پێمان باشبوو لە کوردستانی نوێ دا بڵاویبکەینەوە.

کوردستانی نوێ

محەمەد حەمەساڵح تۆفیق

سەرەتایەك
ناوبەناو، هەلودەرفەت لە كارەساتەوە دەڕەخسێ. سەبارەت بە میدڵ ئیست وۆچیش بواری ئەنجامدانی كاری لێكۆڵینەوە لە سەر مافی مرۆڤ لە باكووری عیراقدا، دوابەدوای پشێوی و ڕووداوە دڵتەزێنەكانی سەرەتای ساڵی 1991 بۆ یەكەمجار بە شێوەیەكی چاوەڕوان نەكراو هاتە پێشەوە كە زۆربەی خوێنەران لە ڕێگای ئامێری تەلەفزیۆنەكانیانەوە لێی بەئاگان. كاتێک كە هێزەكانی حكومەتی عیراق لەبەرانبەر پێشڕەویكردنی هێزی هاوپەیمانان و پێشمەرگە كوردە جەنگاوەرەكان پاشەوپاش كشانەوەو هاوكات لە گەڵ گەڕانەوەی ئاوارە مەدەنییەكان لە سنوورەكانی توركیاو ئێرانەوە، دەركەوت كە ئەو قەدەغەكردنە درێژخایەنەی بەغدا لە سەر لێكۆڵەرە سەربەخۆكانی دانابوو كە نزیك هەرێمی كوردەكان بكەونەوە بە زەبری هێز تێكشكێنرا. بەڵام كەس ناتوانێ پێشبینی ئەوە بكات تاوەكو كەی پەنجەرەی هەل و دەرفەت هەروا كراوە دەبێ.

ئەم گومانە لاوازە هەروا دەمێنێتەوە، چونكە كوردەكانی عیراق وەك كەمایەتیەكی هەمیشە هەڕەشەلێكراو پاشەڕۆژیان مەترسیی لەسەرەو بە هەمان شێوەش ژیانیان. لە كاتی ئەم نووسینەدا، فشارێكی زۆر توندی سزاكانی UN لەسەر عیراق و ئابڵووقەیەكی ئابووریی ناوخۆ كە هێزەكانی حكومەت سەپاندوویانە، هەڕەشەی برسێتییەكی بەكۆمەڵ دەكا لەو سێ ملیۆن و نیو دانیشتوانەی لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی كوردە شۆڕشگێڕەكاندا دەژین. هێزەكانی حكومەت كە بە درێژایی هێڵی ئاگربەست مۆڵیانداوە بە ئاسانی دەتوانن ناوچەكە داگیربكەنەوە پێش ئەوەی ڕۆژئاوا بتوانێ فریایان بكەوێت.

میدڵ ئیست وۆچ، لەو دوو ساڵەی ڕابوردوودا، ئەوەی ڕەچاو كردووە كە ئایا ئەوەندە كات دەبێت بۆ بەدەستهێنانی زانیارییەكی جێمتمانەی ئەوتۆ كە قەناعەت پێكردنی ڕای گشتیی جیهانی و پاشانیش دادگایەكی یاسایی. هەرچەندە پێشتر هەندێك ڕاپۆرت دەربارەی ئەنفال بڵاوكرابوونەوە بەڵام بە دەركردنی ئەم كتێبە، یەكەم مەبەست هاتە ئەنجامدان. ئەگەرچی بەڵگەی تەواو هەیە كە لە ڕاستیدا ئەو دەیان هەزار كوردە مەدەنییەی كە ساڵی 1988 لە لایەن هێزەكانی حكومەتەوە «بێسەروشوێن كران»، نەماون، بەڵام سەبارەت بە چارەنووسیان دەشێ هەموو كات كار لە سەر ئاشكرا كردنی بكرێت. ئەمەش بە زۆری لە سەر پاشەڕۆژی سیاسەتی عیراق وەستاوە.

چەندین ساڵ پێش ڕووداوەكانی ساڵی 1991، قسەیەكی زۆر دەربارەی ستەمو خراپەكاریی لەڕادەبەدەری هێزەكانی ئەمنی حكومەت دەرهەق بە كوردەكان، لە ڕۆژاوادا بە بەردەوامی دەكرا. كوردە شۆڕشگێڕەكان باس لە وێرانكردنی چوار هەزار گوند و بێسەروشوێن كردنی نزیكەی 182 هەزار كەس دەكەن تەنها لە ساڵی 1988 دا . ڕووداوی ئەنفال – كە وەك جفرەیەكی سەربازیی ڕەسمیی لە بەیاننامە گشتیەكان و یاداشتە ناوخۆییەكانی حكومەتدا بەكاردەهات – كە بەباشی لە ناو عیراقدا دەزانرا، بەتایبەتی لە ناو هەرێمە كوردییەكەدا. كە تەواوی لایەنە ترسناكەكانی مەسەلەكەش ئاشكرابوو ناوەكە خۆی لە هەست و ویژدانی میللیدا چەسپاند – هەر وەك ئەوەی كە هۆڵۆكۆستی ئەڵمانە نازیەكان لە هەست و ویژدانی دەربازبوانیدا كەوتەوە. لەبەر ئەوەی هەردوك چونیەكن و مەودای ترس و سامیشیان لە یەكەوە نزیكە.

لێكدابڕانی كورد بە هۆی جوگرافیای شاخاوییان و باری سیاسیی ناهەمواریانەوە و پەیڕەویكردنی سیاسەتی پەرتكەو زاڵبە لە لایەن حكومەتەكانی ناوچەكەوە كارێكی كردبوو كەم كورد دركی بەو مەودا پتەوەی ڕێكخستن و سەرتاپاگیرییەی ئەنفال دەكرد. بۆیە لە بەر ئەو هۆكارە ئاشكرایانەی پێش ئۆكتۆبەری ساڵی 1991 و كاتێ كە سەركردە كوردە شۆڕشگێڕەكان بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو، بۆ ماوەیەكی كاتی بوونەوە بە حوكمڕانی زۆربەی بەشەكانی خاكی نەریتییان، كەم لەڕاستیەكان لە بەردەستدا بوون كە ڕێكخراوەكانی دەرەوە پشتیان پێببەستن.

میدڵ ئیست وۆچ لە ڕاپۆرتی شوباتی 1990یدا بە ناونیشانی «مافی مرۆڤ لە عیراقدا» سەرلەنوێ ئەو زانیاریانەی بنیاتنایەوە كە لە سەرچاوەكانی تاراوگەوە بە دەستهێنرابوون، بە شێوەیەك كە گێڕانەوەی ڕووداوە كۆنەكان زۆر وردتر دەرچوون.

لەگەڵ ئەوەشدا، وا دەردەكەوت كە زۆر لە قسەی كوردەكان خەیاڵی بێت و جێمتمانە نەبێت. لە ڕاستیدا، ئەم پرۆسەی دۆزینەوەیە، دەرسێكی سادە بوو بۆ ئەو بیانیانەی لە دەرەوە شوێن كاروباری كورد كەوتبوون. ڕاپۆرتدەرە ڕۆژئاواییەكان و كارگوزارانی فریاكەوتن و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و ئەوانەی كە سەردانی كوردستانی عیراقیان كردووە دركیان بەوە كردووە كە چ بارێكی سامناك تووشی كورد هاتووە لە لایەن حكومەتەكەیانەوە، ئەڵبەتە زیادەڕۆییشی تێدایە.

لەم ڕاپۆرتەدا، كە لە ماوەی هەژدە مانگ زیاتردا كۆكراوەتەوە، میدڵ ئیست وۆچ لەو باوەڕەدایە كە ئێستا بە قەناعەتەوە نیاز و مەبەستی تەواوی حكومەتی سەددام حوسێنی دەرخستووە سەبارەت بە لەناوبردنی كەمایەتیی كوردی عیراق لە ڕێگەی بەكۆمەڵ كوشتنی بەشێكیەوە. بێگومان كورد كۆمەڵێكی ئەتنیی جیاوازن و لە زۆرینەی دانیشتوانی عەرەبی عیراق جودان و لە ماوەی ئەنفالدا وەك كورد كران بە مەبەست و نیشان. دوو ئامرازی حكومەت بوون بە بنەماو پەیڕەویكاری ئەم سیاسەتە – یەكێكیان سەرژمێریی نیشتمانی لە ئۆكتۆبەری 1987دا و ئەویتریان ڕاگەیاندنی «ناوچە قەدەغەكراوەكان» بوو كە زۆربەی زۆری دێهاتی كوردنشینی گرتەوەو ڕاست و چەپ لەهەر چوارلاوە وەك لێفەیەكی شێتانە تەریبدراوی لێكرا. ئەم ئامڕازانە پشتیان بە پاشخانی نزیكەی بیست ساڵی سیاسەتی حكومەت دەبەست لە پیادەكردنی «بە عەرەبكردن» داو تێیدا لە ناوچەكانی نەتەوە تێكەڵ و ئەو شوێنانەی تر كە بە ڵای بەغداوە گرنگ بوون و بایەخی ستراتیجییان هەبوو دانیشتووە كوردەكانیان تەنك دەكرد و جووتیاری عەرەبی كۆچەریان بۆ دەهێنان و زۆر بە فراوانی یارمەتی و هان دەدران بۆ نیشتەجێبوون لەو ناوچانەداو هێزی حكومەتیش پارێزگاریی دەكردن.

ئەڵبەتە شتێكی چاوەڕوان كراوە كەوا كوردەكان دەست بدەنە چەك، وەك پێویستیش پەنایان بۆ بردووە، كاتێك لە داواكارییاندا بۆ بەدەستهێنانی خودموختارییەكی گەورەتر لە بواری سیاسیو فەرهەنگیدا نائومێد بوون. ڕاستیەكەشی ئێمە لە ئەنفال ناگەین بێ بەئاگابوون لە نیو سەدە تێكۆشانی چەكداریی كورد دژ بە حكومەتی ناوەندیی عیراق بە ڕژێمە سیاسیە جیاجیاكانیەوە. لە سەرەتای ساڵانی حەفتادا بەعسیەكان كە هێشتا دەسەڵاتی تەواویان پەیدا نەكردبوو زیاد لەوانی پێشووی خۆیان ڕۆیشتن لە دانپیانانی ئەو داواكاریانەداو پلەیەكی گەورەو بایەخداری خۆبەڕێوەبردنیان داو لە دەستوورێكی كاتیی نوێدا ناسنامەو كەسێتیی سەربەخۆو جیاكاری كوردیان سەلماند. ئەو دەستوورە تا ئەمڕۆش لەكاردایەو تا ئێستاش بەغدا هەر لەو خەیاڵەدایە كە ناوچەی حوكمە ئۆتۆنۆمیەكەی»هی عیراق» بە ئیدارە كوردیەكەی خۆیەوە هەر لە ئارادایە. ئەم ئیدارە گاڵتەجاڕیە لە كەركووكی ژێر دەسەڵاتی حكومەتدا جێگیربووەو بەردەوام تانە لە «دەسەڵاتدارە بەكرێگیراوەكەی بێگانە» دەدات لەو بەشەدا كە كوردە شۆڕشگێڕەكان بەڕێوەی دەبەن.

هەروەها لۆجیكی ئەنفال لە جەنگی ئێران – عیراقیش بەدەر نیە. پاش ساڵی 1986، هەردوو حیزبە سەرەكییەكە، یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان PUKو پارتی دیموكراتی كوردستان KDP لە لایەن حكومەتی ئێرانەوە یارمەتیو دەسگرۆیی دەكران و هەندێ جاریش لە پەلاماردانی سەربازیی هاوبەشدا دژ بە پێگەو شوێنەكانی حكومەتی عیراق بەشدارییان دەكرد، بەش بە حاڵیKDPیش لە ناو ئێراندا بنكەی پشتەوەی خۆیی هەبوو. قۆستنەوەی ئەم هەلە لەلایەن بەغداوە بۆ دەستپێكردنی كاری دژە یاخیبوون و كۆنترۆڵ كردنی ناوچە سنووریەكانی باكووری ڕۆژهەڵاتی عیراق و زۆربەی ناوچە شاخاویەكانی ناوەوەو سەندنەوەیان لە شۆڕشگێڕان كێشەیەكی ئەوتۆی لە سەر نیە، بەڵام ئەوەی كە میدڵ ئیست وۆچ مشتومڕێتی لەسەری كەوا حكومەتی ناوەند لە ئەنجامدانی ئەم كارەیدا زیاد لە پێویست ڕۆیشتووە بۆ گێڕانەوەی دەسەڵاتی خۆی لەڕێگای كرداری سەربازیی ئاساییەوەو لە ژێر پەردەی پرۆسەكەدا ڕژێمی سەددام حوسێن تاوانی گەورەی جەنگی ئەنجامدا هاوجووت بە تاوانەكانی دژە مرۆڤایەتی و جینۆساید.

لە كاتێكدا كە زۆربەی خوێنەران ئاشنای پەلاماردانەكەی مارتی 1998 ی هەڵەبجەن كەوا زیاد لە پێنج هەزار كوردی مەدەنیی تێدا كوژرا – ڕووداوەكە هەڵاو بگرێكی جیهانیی كەمخایەنی نایەوە – ڕەنگە سەریشیان لەوە سوڕبمێنێ ئەگەر بزانن كە یەكەم بەكارهێنانی گازی ژەهراوی دژ بە كورد لە لایەن حكومەتی ناوەندەوە یانزە مانگ پێشتر ڕوویدابوو. هەموو ئەمانە باسكراون و میدڵ ئیست وۆچ چل پەلاماری لەم چەشنەی تۆماركردووە كە تێیدا كورد نیشان بووەو هەندێك لەوانە چەند جۆرێك پەلاماری گرتووەتەوە لە ماوەی چەندین ڕۆژدا، لە نێوان نیسانی 1987و ئابی 1988دا. هەر كام لەم پەلامارانە تاوانی جەنگ بوونو چەكی قەدەغەشی تێدا بەكارهاتووە. ڕاستیەكەشی خەڵكێك كە شەڕكەر نەبوون بە زۆریی دەبوونە قوربانی و دەخرانە سەر زەرەر و زیانی پەلامارەكە.

بە خەمڵ و بۆچوونی ئێمە لە ئەنفالدا لایەنی كەمی 50 هەزار یان ڕەنگە 100 هەزار كەس كە زۆربەیان ژنو منداڵ بوون لە نێوان شوبات و ئەیلوولی 1988دا كوژرابێتن. كوشتنی ئەوان لە گەرمەی شەڕو پێكداداندا نەبوو بەڵكو «زیانی لابەلا» بوون بە گوزارشی سەربازی و هەروەها لە ئەنجامی لەڕێڵادان و ملهوڕیی فەرماندە عەسكەریەكانەوە نەبوو وەك تاكەكەس كە ئەم توندڕەویەیان بێ سزادان لە لایەن سەرووی خۆیانەوە تێپەڕیبێت. بێگومان ئەم كوردانە بە ڕێكیو بە پێی یاساو ڕێسایەكی مەحكەم و بە ژمارەیەكی زۆر لە سەر فەرمانی حكومەتی ناوەند لە بەغدا خراونەتە بەر مردن، پاش چەندین ڕۆژ یان حەفتەی ڕاپێچكردنیان لە گوندەكانیانەوە كە بەر تێكدان و وێرانكردن كەوتن یان لە كاتی هەڵاتنیاندا لە دەست هێرش و پەلاماری سوپا بۆ سەر «ناوچە قەدەغەكراوەكان».

لە كاتێكدا تەنها كەمینەیەك شەڕكەر بوون یان هەندێك وەك «هێزی پشتگیری» بۆ حیزب و لایەنە شۆڕشگێڕەكان كاریان دەكرد، بەڵام زۆربەی زۆری كوژراوەكان شەڕكەر نەبوون و كوشتنیان تەنها بە هۆی ئەوەوە بوو كە دانیشتووی ئەو ناوچانەن كەوا پشت سنووری دەسەڵاتی حكومەتی عیراق كەوتبوون. بە گەڕانەوە بۆ سروشتی وردەكاریی داڕشتنی پێشوەختی پڵانی ئەنفال دەبینین ئەوانی كە بەرپرسی كوشتارەكەن و تیمەكانی گوللە باران كردن بوون هەڵبژاردەی یەكەكانی ئاسایش بوون و پەیوەندییان بەو هێزانەوە نەبووە كە كوردەكانیان دەسگیركردووە. بە واتایەكی تر، دەستێك گسكی دەدا و ئەوی تریش كاری لەكۆڵكردنەوەی ئەوەی ئەنجام دەدا كە ڕژێم بە «پیسی و پاشماوەی» لەقەڵەمدەدا.

هەردوو توێژەری مەیدانیی خاوەن ئەزموون، جێمێرا ڕۆن Jemera Rone و یووست هیڵتەرمان Joost Hiltermann و هەندێک جار توێژەرێكی لەوان خوارتر یارمەتیدەریان بووە، ماوەی شەش مانگیان لە باكووری عیراقدا بەسەربردووە لە نێوان نیسان و ئەیلوولی 1992دا، كە تێیدا خەریكی كۆكردنەوەی بەڵگەو زانیاری بوون لە سەر ئەنفال (بڕوانە تێبینییەك لە سەر میتۆدۆلۆجی).

لە پێشدا مێرمنداڵێكی تەمەن دوانزە ساڵ بە ناوی تەیموور عەبدوڵا ئەحمەد تاقە دەربازبووی پێزانراوی ژمارەیەكی زۆری پیاو و ژن و منداڵی كورد بوو كەوا بەرەوخوار كراونەتەوە بۆ نێو قووڵایی خاكی عەرەبنشین لە عیراقدا و پاشان لەوێ بێسەروشوێن كراون. گریمانەی ئەوە هەیە كە ئەمانە هەموو بە پەلە ئیعدام كرابێتن، بەڵام هیچ بەڵگەیەك بە دەستەوە نەبوو. تیمەكەی میدڵ ئیست وۆچ لە كاتی ئەنجامدانی ئەركەكەیاندا حەوت دەربازبووی دیكەی كۆمەڵكوژیەكەیان دۆزیەوەو چاوپێكەوتنیان لەگەڵ كردن كە تێیدا بە وردی و دوورودرێژییەكی قەناعەت بەخشەوە یادەوەرییەكانیان گێڕاوەتەوە. ئەمانە پێنجیان لە پەلامارە شەش مانگییەكەی سوپادا گیراون و براون بۆ گوللەباران كردن، دوانیشیان بە ماوەیەكی كەم دواتر.

بۆ ئەوەی بگەینە ئەو خاڵەی كە تێیدا لە ئەنجامەكانی ئەم كارە دڵنیابین بێ هیچ دژواری و پێـچەوانەیەك، كـارێكی وا ئاسـان نییە. بـەشـێكی چـاودێری مافی مرۆڤ Human Rights Watch كە چاودێریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە Middle East Watch پێشتر گەلێ سەرچاوەی تەرخانكردووە بۆ ئەم پرۆژە گەورەیەو زیاد لە هەر كارێك كە تا ئێستا ئەم جووتە ڕێكخراوە لە مێژووی پانزە ساڵەی تەمەنیاندا گرتبێتیانە ئەستۆ. ئێمە زۆر منەتبارو چاولەبەری ئەو كەس و دەزگایانەین كەوا دەستكراوانە بەدەنگمانەوە هاتوون بۆ ئەم پرۆژەی كوردە. بڵاوكردنەوەی ئەم كتێبە خۆی نیشانەیەكە، بەڵام ئەنجام و كۆتایی تا ئێستا دیار نیە. تەنها ئەوانەی كە بەرپرسن ـ هەردووك، حكومەت بەگشتی و ئەو كەسانەش كە ئەقڵی ئاڕاستەكردن و جێبەجێكردنی ئەنفال بوون، بدرێنە دادگا، ئەوكاتە كارەكە بە ئەنجام دەگات و تەواو دەبێت.

بە هۆی نەبوونی دادگایەكی نێودەوڵەتی بۆ تاوانكاران، كەوا دەسەڵاتی دادگایی كردنی ئەوانەی ببێت كە بەرپرسن لەو تاوانە سامناكانەی لێرەدا باسیان لێوە كراوە، سێ بوار خۆیان دەخەنە ڕوو. یەكەمیان دادگایەكی نیشتمانیی عیراقی، لە هەلومەرجی ئێستادا، كە سەرۆك سەددام حوسێن و حیزبی بەعس هێشتا هەر لەدەسەڵاتدا بن، ئەمەیان تاڕادەیەك ڕێی تێناچێت ئاوها كارێك بڕەخسێت.
دووەمیان هیوایەك هەیە دادگایەك بۆ ئەم مەبەستە بە سەرپەرشتیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان ببەسترێت و گوێ بگرێت لە بەشێك یان گشت ئەو تاوانكارییانەی سەرەوە، لە سەر بناغەی ئەو بەڵگەو شایەتیانەی لە لایەن دەستەیەكی لێكۆڵینەوەی تایبەتەوە ئەنجام دەدرێن. لە كاتێكدا ئاوها پێشنیارێك لە لایەن دەستەی بەڕێوەبەرێتیی كلینتۆنەوە خراوەتە بەردەستی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان بەڵام بەدیهێنانی جێی گومانەو بەندیشە بە ڕاڕایی سیاسەتی هێزە سەرەكییەكان لە نەتەوە یەكگرتووەكاندا.

دواهەمینیش، دادگای یاسایی نێودەوڵەتییە International Court of Justic (ICJ) لە لاهای كە دادگایەكی جیهانییەو بەشێكە لە سیستەمی نەتەوە یەكگرتووەكان و بۆئەوە هاتووەتەكایەوە كە كێشەو گرفتی نێوان وڵاتان چارەسەر بكات ئەگەر پەیمانشكێنی یان پاشگەزبوونەوەیەك ڕووبدات لە ڕێكەوتننامەیەكی نێودەوڵەتیدا. كێشەی كوردی عیراقیش لە گەڵ ڕێكەوتننامەی ساڵی 1951دا گونجاوە سەبارەت بە ڕێگەگرتن و سزادانی تاوانی جینۆساید، كە عیراق و 107 دەوڵەتی تردا تیایدا بەشدارن. گرنگە ئەوەش بگوترێ كە عیراق دانی بە مافی دەسەڵات و حوكمدانی ICJدا ناوە بۆ گوێگرتن لە كێشەكانی جینۆساید، كە لە لایەن دەوڵەتێكی تری بەشداربووی وەك ئەو، بەرامبەری ڕاست دەكرێتەوە. بە ڕای میدڵ ئیست وۆچ ئەگەری ئەم ڕێگایەیان لەبارترە بۆ كێشەی ئەنفال.

بەدواداچوونی ئەم بوارەیان ئەوە ناگەیەنێ كە واز لە بوارو ڕێگەكانی تر بێنین و پەكیان بخەین، ئەمانە دەتوانن تەواوكەری یەكتر بن. ICJ، تەنها دەسەڵاتی دادگایی نێوان دەوڵەتانی هەیە نەك تاكە كەس، بەڵام بە پێچەوانەی بە هەڵە تێگەیشتنی گشتیی ICJ دەتوانێ سوودی پراكتیكیانە بە كوردی عیراق بگەیەنێ – بۆ نموونە داواكردنی ئیجرائاتی كاتیی پارێزگاریی (كە دەوڵەتێكی بەشدار یان بەشدارانی ڕێكەوتننامەی جینۆساید دەكرێ بۆ كورد بكەونە كار) یان داوای ئەوە بكەن كە حكومەت زەرەرو زیانی قوربانیەكان ببژێرێت.

تا ئەمڕۆ تەنها هەر بۆسنیاو هێرزەگۆڤینیا كێشەیەكیان دژ بە دەوڵەتێكی تر، هەیە كە لە ژێر ڕكێفی ڕێكەوتننامەی جینۆسایدایە. دادگای یاسایی نێودەوڵەتی ICJ، بەخێرایی ڕازی بووە بە وەرگرتنی ئیجرائاتی پارێزگاریی كاتیی، لە مارتی 1993دا. بەڵام تا ئێستاش بە پێی ناوەرۆكی سكاڵانامەكە بڕیاری خۆی نەداوە. هێنانە پێشەوەی كێشەیەكی كاریگەر دژ بە عیراق و لە سوودی كورد دەبێتە ڕووداوێكی گەورەو بایەخدار لە یاسای مافی مرۆڤی نێودەوڵەتیدا كە بێگومان كێشەكە دەباتەوەو لە سەر بناغەیەكی ڕیالیستیانەو یاسایی بەهێز دەیباتەوە. بڕیارەكە گیان دەكاتەوە بەر ڕێكەوتننامەی لەگیانەڵادابووی جینۆسایداو ڕێزی یاسای نێودەوڵەتی بەهێز دەكات و ڕژێمە ستەمكارو ملهوڕەكانی سەرانسەری جیهان وا لێدەكات كە هەڵوەستەیەك بكەن و دوودڵ بن لە بەرپاكردنی كاری لەو جۆرانە دژ بە گەلێكی كەمینە. كەواتە، بەڵگەكان چۆن كۆكراونەتەوەو بۆچی میدڵ ئیست وۆچ دڵنیایە لەوەی كە دەتوانرێت كارێكی سەركەوتوو دژ بە حكومەتی عیراق بكرێت؟

دوادوایی ساڵی 1991 بوو – مانگێك پاش ئەوەی بەرەی كوردستانیی عیراق، كە هاوپەیمانییەكی حەوت حیزبیە، دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەی شۆڕشدا دامەزراندبوو ـ كە ئێمە بڕیارماندا دووەم نێردراوی خۆمان بنێرین بۆ ئەو هەرێمە. (نێردراوێكی پێشتر مەسحێكی باشی ئەنجام دابوو لە سەر گیروگرفتی مینی زەمینی كە كۆسپێكی گەورە بوو بۆ سەرلەنوێ نیشتەجێبوونەوەی ئاوارەكان). ئەم نێردراوە – كەوا هاوكارییەكی پڕكێشانە بوو لەگەڵ پزیشكانی ڕێكخراوی مافی مرۆڤدا كە پێشتر كارێكی گەورەیان بە ئەنجام گەیاندبوو لە سەر بەكارهێنانی گازی كیمیایی لە لایەن عیراقەوە، ساڵی 1988، لە ماوەی ئەنفالی كۆتاییدا – لە ڕێگەی توركیاوە چووەتە ناو كوردستانی عیراق.
مەبەستی ئەم تیمە تەماشاو تاوتوێ كردنی دیاردەی ئەو گۆڕە بەكۆمەڵانە بوو كە لە شوێنی جۆراوجۆر لە لایەن كوردەكانەوە دۆزرابوونەوە. لە ماوەی دە ڕۆژدا تیمەكە لە ناوەوەو دەرەوەی شارە كوردیە سەرەكیەكانی وەك هەولێرو سلێمانی و دەوروبەریاندا چەند گۆرێكی بەكۆمەڵی هەڵدایەوە، كە قوربانیەكانی دەستی ئەمنیان تێدا بوو (ئەمن هێزی سەرەكیی ئاسایشی ناوخۆ بوو). تیمەكە لە دوا ساتەكانی نوێكردنەوەی پرۆسەی پرۆڤاید كۆمفۆرتداProvide Comfort ئەوێی بەجێهێشت – ئەو پرۆسە پارێزگاریەی هاوپەیمانان كە بنكەی لە توركیایە و ماوەكەی لە بەسەرچووندا بوو. (ئەنقەرە لە یانزەمین كاتژمێردا ڕێگەپێدانی نوێكردەوە).
لە ڕاپەڕینە سەرنەكەوتووەكەی مارتی 1991دا بڕێكی هێجگار زۆری تۆمار و بەڵگەنامەی حكومەتی عیراق دەستی بەسەرداگیرا، لەو كاتەدا كە كوردەكان دامودەزگاكانی پۆلیسی نهێنییان داگیر كرد، كە خاوەن دەسەڵاتی هەموو شارو شارۆچكەكان بوون. زۆر لەو بەڵگەنامانە سووتێنران یان پەرش و بڵاوكرانەوە لەو پەلەپەل و هەڵچوون و ترس و بیمانەدا كە مۆركی ئەو رۆژگارە بوون. كوردەكان بە زۆریی بە دوای ئەو سەرچاوانەدا دەگەڕان كە پەیوەندیی بە خۆیانەوە هەبوو بۆ دۆزینەوەی ئەو پیاوخراپانەی دزەیان كردبووە ناویانەوەو كەم كەس هەبوو بیر لە ئەنفال بكاتەوە، لە گەڵ ئەوەشدا كە هەر هەژدە مانگی بە سەردا تێپەڕیبوو، (ڕاستیەكەی تا ئەو كاتە 30 مانگ بوو – و). بەدەستهێنانی ئەم بەڵگەنامە ڕەسمیانەو تاوتوێ كردنیان بوو بە مەسەلەیەكی پیرۆز لای توێژەران، بۆ ئەوەی دەرفەتێكیان ببێت لەگەڵ دەربازبوانی پێشێلكردنی مافی مرۆڤدا بدوێنو ئێسكو پرووسكی ئەوانە بپشكنن كە ڕزگار نەبوون. دواتریش خوێندنەوەی ڕاپۆرتە ڕەسمیەكان دەربارەی ئەوەی كە ڕوویدابوو، تاقە ڕێگای لێكۆڵینەوە بوو لە سەر تۆماری مافی مرۆڤ ، لە كاتێكدا ئەو ڕژێمەی ئەم هەموو ستەمو پێشێلكردنەی ئەنجام دابوو هێشتا هەر لە دەسەڵاتدابوو.

ناردنی بەڵگەنامەکان بۆ ئەمریکا
میدڵ ئیست وۆچ پێكەوە لەگەڵ نووسەری عیراقی كنعان مكیە و پیتەر گاڵبرەیپ Peter Galbraith ی سیناتی ئەمریكی لە لیژنەی پێوەندیەكانی دەرەوە، كەوتنە گفتوگۆ لەگەڵ ئەو حیزبە كوردیانەی كە بەڵگەنامەكانیان لەلابوو، بە مەبەستی گواستنەوەیان بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بۆ پاراستن و شیكردنەوەیان. مەسەلەكە گەلێک گومانی لێئاڵابوو وەك: كوردەكان بە تەواوەتی دەستیان بە سەر چەنددا گرتووە، دۆكیومێنتەكان تا چەند بە كەڵكن، لە كوێ شاردراونەتەوە، چۆن كۆسپی دیبلۆماسی و لۆجستی چارەسەر بكرێت بۆ ئەوەی ببرێنە دەرەوەی وڵات؟
لەبەرئەوە چەندین سەردان پێویست بوو بۆ ئەم هەرێمە بۆ ئەوەی كارەكە ڕێك بخرێت. لە مایسی 1992 دا نزیكەی چواردە تەن بەڵگەنامە بە تەواوی گوێزرایەوە بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بە دەسپێشخەریی میدڵ ئیست وۆچ و لە هەموو كاتێكدا كەرەستەكە لە ژێر كۆنترۆڵی خۆماندا مایەوە. لە گەیشتندا لیژنەی پەیوەندیەكانی دەرەوەی سینات بەرپرسیاریی بەڵگەنامەكانی گرتە ئەستۆو سپاردنی بە شوێنێكی سەلامەت، تاوەكو لە لایەن تیمێكەوە كە میدڵ ئیست وۆچ سەرپەرشتیی دەكرد تاوتوێی بكرێت (بڕوانە بەشی میتۆدۆلۆجی سەبارەت بە باس و خواسی بەڕێوەچوونی كارەكە).
بە شێوەیەكی سەرەكی بەڵگەنامەكان هی: «مدیریە اڵامن العامە ـ بەڕێوەبەرێتیی گشتیی ئاسایش» و «مدیریە اڵاستخبارات العسكریە العامە ـ بەڕێوەبەرێتی گشتی هەواڵگریی سەربازی» (لە گەلێک شوێنی دەقە ئینگلیزییكەدا وشە و دەستەواژەكان بە شێوە عەرەبییەكەی هاتووە) بە ڕادەیەكی كەمتریش حیزبی بەعسن. ئەم بەڵگەنامانە كلیلی دەرگا لادانە لە سەر تێگەیشتنی لۆجیكی ئەنفال.
ماوەی ساڵانی سەرەتای 1960 تا 1991 یەكلاكەرەوەیە لە گەڵاڵەكردنی مەسەلەیەكی یاساییدا دژ بە حكومەتی عیراق. لەنێوان نیسانی 1992 و نیسانی 1993دا، میدڵ ئیست وۆچ شایەتیی لە زاری زیاد لە 350 كەس وەرگرتووە كە شایەتحاڵ یان دەربازبووی ئەو كارو كردەوانەی دەسەڵاتداران بوون كە پەیوەندییان بە ئەنفالەوە هەبوو. ئەم زانیاریانەش كاكڵەی تێگەیشتنی ئێمە پێكدێنن سەبارەت بە رەفتاری حكومەت. بە پێی ئەو كەرەستەو بابەتانەی تا ئەمڕۆ تاوتوێ كراون دەركەوتووە و سەلماوە كە ئەو كوردانەی وا گیراون و ڕاپێچكراون لێكۆڵینەوەی دوورودرێژیان لە گەڵدا كراوە، پاشان جیاكراونەتەوە و نێردراون یان بۆ مردن یان بۆ زیندانیكردن یاخود دووبارە نیشتەجێكردنەوە لە ئۆردووگاكاندا.
عەلی حەسەن مەجید دان بە بەشێک بەراستییەکاندا دەنێت
لە مایسی 1991 دا كاتێ كە دەسەڵاتداری بێسنووری ئەنفال، علی حسن المجید، كە دواتر بەرز كرایەوە بۆ وەزیری بەرگری، لە دانوستانێكی نەزۆكدا لەگەڵ سەركردە كوردەكاندا كۆبووەوە دەیزانی چۆن قسە دەكات، كاتێک بەرەوڕووی داواكاریی كوردەكان بووەوە كە چارەنووسی كوردە سەرنگومكراوەكان ڕوونبكاتەوە – ئەو ژمارەیەی ئەوان دایاننابوو 182 هەزار كەس بوو – ئەم بە تووڕەییەوە وای دەربڕی كە تێكڕا ئەو ژمارەیەی «لە ئەنفالدا كوژراون بە هیچ جۆرێك لە سەد هەزار زیاتر نەبووە». ئەلمەجید ئەم قسەیەی بۆ لەخۆبایی بوون و خۆهەڵكێشان كرد نەك بۆ ئەوەی دان بە تاوانی خۆیدا بنێت.
بێگومان لە شوێنێكی ئەرشیفی بەغدادا دۆسێی تەواوی كوردە بێسەروشوێنەكان هەیەو لە پاش پێنج ساڵی گرتنیان ڕەنگە هەندێكیان تا ئێستاش هەر زیندوو بن. بەڵام بە بۆچوونی ئێمە زۆربەی زۆریان زیاتر ڕێی تێدەچێت لە گۆڕی بەكۆمەڵی دوورە دەستدا كۆتاییان پێهێنرابێت وەك لەم كتێبەدا باسی لێوەكراوە. لەبەر ئەوە میدڵ ئیست وۆچ داوا لە دەسەڵاتدارانی عیراق دەكات ڕوونكردنەوەیەكی تەواو لە سەر ئەوانەی فڕاندوونی بدا بەدەستەوە بۆئەوەی كەسوكاریان بتوانن پرسە بۆ مردنیان دابنێن و جارێكیتر بگەڕێنەوە سەر ژیانی ئاسایی خۆیان.
وردە وردە لە ڕێگەی لێكۆڵینەوەی مەیدانیمانەوە ڕوونبووەوە كە هەرچەندە ئەنفال تەنها شەش مانگی خایاندو لەو ماوەیەدا زۆربەی بێسەروشوێن كردنەكان ئەنجامدران ، بەڵام پەلاماری سەرەكیی گوند ڕووخاندن و ڕاگواستنی زۆرەملێی سەدان هەزار كەس لە خەڵكی نیشتەجێی «ناوچە قەدەغەكراوەكان» ماوەی دوو ساڵی گرتەوە، لە مارتی 1987 وە تا نیسانی 1989. ئەمەش هاوكات بوو لە گەڵ ئەو ماوەیەدا كە علی حسن المجید دەسەڵاتێكی نائاسایی مردن و ژیانی خەڵكی وەرگرت وەك سكرتێری مەكتەبی باكووری حیزبی بەعس.

پرۆسەکە مێژوویەکی درێژتری هەیە
پەلامارەكە لووتكەی بیست و پێنج ساڵی بەعەرەبكردن و ڕاگواستنی بەكۆمەڵ و تێكدان و كاولكردنی دێهات بوو. هەروەها ئاگاداری ئەو گۆڕانكاریانەش بووینەوە كە حكومەت لە ماوەی قۆناغە جیاجیاكانی پەلامارەكەدا پەیڕەوی دەكرد. لە كاتی ئەنفالی كۆتایی و لە ئاخروئۆخری مانگی ئابی 1988 دا و پاش ئاگربەستەكەی جەنگی ئێران ـ عیراق، بەرەوڕووی كێشەیەكی كەموێنە بووینەوە كەوا هێزەكانی حكومەت قڕیان خستبووە گوندنشینە نێرینەكان و دەسبەجێ كوشتبوونیان. ( لە گەلێک جێگای دیكە گوندنشینە نێرینەكان بەكۆمەڵ سەرنگوم بوون و گریمانەی ئەوە هەیە كەهەموویان لە شوێنی نهێنیدا لەسێدارە درابێتن). گوندی دوورەدەستی جارانی كورێمێ، لە پارێزگای دهۆك، لە شوباتی 1992 دا دەسنیشانكرا كە گۆڕێكی بەكۆمەڵی تێدایە. دووەم تیمی پسپۆڕ لە پزیشكیی عەدلیی ئەنترۆپۆڵۆجیدا و دیسانەوە هەر بە هاوكاریی پزیشكانی ڕێكخراوی مافی مرۆڤ PHR و، بە پشتبەستن بە شارەزایی لێكۆڵەرەوانی ئەمەریكای ڵاتین، لە مایسی 1992 دا نێردرا بۆ ناوچەكە. لە پاش مانگێك كاركردنی مەیدانیی لە كورێمێ و شوێنەكانی تر ئەنجامی كارەكەیان لێكۆڵینەوەیەكی بەرفراوان بوو لە سەر چارەنووسی قوربانیانی ئەنفال لە یەك ناوچەداو لە كانوونی یەكەمی ساڵی 1993دا بڵاوكرایەوە.
دوای پشوودانێكی زستانی 1992 – 1993، لە مارتی 1993دا لێكۆڵینەوەی مەیدانیی بۆ ئەم ڕاپۆرتە (ئەم كتێبە ) دەستی پێكردەوە بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییانەی لە زانیاریەكانماندا هەبوون، چونكە زۆر شت مابوو بكرێت پێش ئەوەی وەڵامەكان جێی خۆیان بگرن سەبارەت بەو كارەساتەی بە سەر كوردا هات. لە حاڵەتی ئاشكرا نەكردنی هیچ نهێنیەكدا لە لایەن بەغداوە، پێویستمان بە خەمڵاندنێكی ورد هەیە بۆ ژمارەی بێسەروشوێنەكان، وەك نموونەیەك. بە هەرحاڵ، هەندێك لە شوێنی كوشتارەكە، بێگومان هەمووی نا، زانراون. كاری لێكۆڵینەوەی بەرفراوانیش وا پێویست دەكات لەو ناوچانەی عیراقدا ئەنجام بدرێت كە لە ژێر دەسەڵاتی حكومەتدا ماونەتەوە. بەڵام زەمان لە جێی خۆی ناوەستێت و ڕژێمی بەعس هەڕەشە لە ناوچە ئابڵووقەدراوەكەی كوردەكان دەكات و هەروا لێناگەڕێ هێزو دەسەڵاتیان تا سەر بێت. حكومەت هێزەكانی خۆی لە سەر ئەو هێڵە سەربازیە مۆڵداوە كە بە تیرەیی باكووری عیراق دەبڕێت، (ئەمە ئەو پشتێنەیە كە ناردنی خۆراك و سووتەمەنی و دەرمان و پێداویستیەكانی تری لە دوو ساڵ لەمەوپێشەوە لە كورد قەدەغەكردووە).

ناوچەی دژە فڕین
ئەوەی بە ئاشكرا جڵەوی گرتوون هەڕەشەی زەبر وەشاندن و تۆڵەكردنەوەیە لە لایەن هێزی ئاسمانیی ئەمەریكاو بەریتانیاو فەرەنساوە كە ڕۆژانە ئێشكی ئەم بەشەی عیراقی سەرووی هێڵی پانی 36 دەگرن. بۆ بەردەوامبوونی پرۆسەی سەڵامەتی دابینكردن (پرۆڤاید كۆمفۆرت)، هەموو شەش مانگ جارێك ڕەزامەندیی و ڕێگەدانی ئەنقەرە داوادەكرێتەوەو تا ئێستا ئەم ڕەزامەندیە هەر دەدرێت بەڵام توركیا زۆر خۆشی بە كوردا نایە چ لە توركیا خۆیدا یان لەم دیوی سنووری عیراقەوە، لەبەرئەوە بە نابەدڵی ڕێگای هاوپەیمانانی ڕۆژئاوا دەدات كە هەتاهەتایە قەڵغانی پاراستن بن بە سەر شێوە دەوڵەتێكی تازە چەكەرەكردووەوە.
لە سەر بنچینەی ئەو بەڵگانەی لەم ڕاپۆرتەدا هاتوون، میدڵ ئیست وۆچ تێدەكۆشێ بۆ ئەوەی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئاگاداری ئەوە بێت كەوا جینۆساید لە ناوچە شاخاویەكانی باكووری عیراقدا، لە ساڵی 1988 دا بەرپاكراوە. لە ئەستۆگرتنی یاسایی كاركردن لە سەر بنەمای ئەو زانیاریە بۆ سزادانی ئەوانەی پێی هەڵساون و نەهێشتنی دووبارەبوونەوەی كارێكی بەجێیە و نكووڵی لێناكرێت. ئەمانە دەكرێ شوێنیان بكەوت چ لە ڕێگەی دادگای عەدلی نێو دەوڵەتیەوە یان لە ڕێگەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە. چونكە ئەنجومەنی ئاسایش بە پێی ڕێكەوتننامەی جینۆساید لە سەرێتی بەربەست لە كارو كردەوەی جینۆساید بكات.

پرۆژەیاسای ئەمریکا
جگە لەوەش لە تەمووزی 1993دا ڕەشنووسی پێشنیارێكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا خرایە بەردەمی ئەنجومەن بۆ دروستكردنی لیژنەیەكی لێكۆڵینەوە لە مەسەلەی تاوانی جەنگی عیراق و جینۆساید. بۆ ئەم مەبەستەش حكومەتی ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئەو وڵاتانەش كە پێوەندیی توندیان بەم مەسەلەیەوە هەیە، پێویستە هەر زانیاریەكیان دەربارەی ئەنفال لە ڵایە بیخەنەڕوو. پارێزگاری كردنی بەردەوام لە كورد پێویستە، ئەگەر ویسترا هەڕەشەی توندی تۆڵەسەندنەوەی دەسەڵاتدارانی بەغدا، پووچەڵ بكرێتەوە.

لەگەڵ ئەوەشداو لە پرۆسەی پارێزگاریی بارودۆخی ئێستادا نابێ چاوپۆشیی لەو ڕاستییە بنەڕەتییە بكرێت كە حكومەتی عیراق دەبێ تەواوی چارەنووسی هەموو ئەوانە ئاشكرا بكات كە لە كاتی ئەنفال و لە پێش و لە پاش ئەنفالیشدا دەست هێزەكانی كەوتوون. لە كاتێكدا كە بە ئەقڵەوە ناچێت سەرۆك سەددام حوسێن خۆی و یاریدەدەرە نزیكەكانی و خزمەكانی بدرێنە دادگا، بەڵام پێویستە حكومەتەكەی دوای ئەو لە بەغدا لە بەرپرسیاریی خۆی نەدزێتەوە بۆ ئەنجامدانی لێكۆڵینەوەیەكی تێروتەسەل لەم تاوانە گەورەو گرانانەو گشت ئەوانە بدا بە دادگا كە تێیدا بەشداربوون و سەپاندنی حوكمی یاسا بە سەریاندا تا پەڕی ئەوپەڕ.
دەبێ بواریش بۆ كوردی عیراق بڕەخسێنرێت كە لە ئاشتی و ئاسایشدا بژین و ئازادبن لەئاخاوتندا بە زمانی خۆیان و پراكتیزەی كولتوور و نەریتی خۆیان بكەن وەك كورد. كوشتن و ڕاگواستن و تێكدان و كاولكردنی بەرفراوانی دێهات كە باسی دوورودرێژیان لە لاپەڕەكانی لەمەودوادا دێت نابێت ڕێگەی پێبدرێت جارێكیتر ڕووبداتەوە.
* * *
ئەم ڕاپۆرتە لە لایەن جۆرج بڵاكەوە George Black نووسراوە، كە نووسەرێكە لە بواری مافی مرۆڤ و كێشە نێودەوڵەتیەكانی دیكەدا. ڕاستییەكەی كارەكە بە هاوكاریی و كۆششی مستەر بڵاك و یووست هیڵتەرمانHiltermann Joost، كە بەڕێوەبەری پرۆژەی كوردە لە میدڵ ئیست وۆچداو جێمێرا ڕۆن Jemera Rone، ڕاوێژكار لە چاودێریی مافی مرۆڤدا كە ڕێكخراوی دایكە، هاتەبەر.

بە گشتیی بەرپرسیاریی بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرتەكە لە ئەستۆی ئەندرو وایتلییە Andrew Whitely، بەڕێوەبەری ڕاپەڕاندن لە میدڵ ئیست وۆچدا. شۆڕش ڕەسووڵ، كە لێكۆلەرەوەیەكە لەگەڵ میدڵ ئیست وۆچدا هاوكاریی كردووە لە بڵاوكردنەوەی كارەكەداو پێشنیارو ڕاستكردنەوەی بایەخداری تێدا ئەنجامداوە. سوزان هاوارد Suzanne Howard بەرپرس بوو لە ئامادەكردنی دەسنووسی بڵاوكراوەكە. وەرگێڕانی بەڵگەنامەكانیش لە لایەن چەند كەسێكەوە ئەنجامدراون. لێكۆلەرەوە مەیدانیەكانیش دكتۆر هیڵتەرمان و خاتوو ڕۆن بوونو مستەفای خەزری، ڕاوێژكار لە میدڵ ئیست وۆچدا، یارمەتیداون.

ساڵانی کارکردن
كاری مەیدانیی ئەوان لە ساڵانی 1992 و 1993 دا كاكڵەی ئەو زانیاریانە پێكدێنێ كە لە لاپەڕەكانی لەمەودوادا دەخرێنە ڕوو. كاری بێوچانی وەرگێڕە كوردەكانمان و یارمەتیدانیان بۆ وەدەستهێنانی ئەم زانیاریانە جێی پێزانین و ڕێزمانە. هەروەها میدڵ ئیست وۆچ زۆر سوپاسی ڕێكخراوی مافی مرۆڤ لە كوردستانی عیراق دەكات بە لقەكانیەوە لە هەولێرو سلێمانی و دهۆك. سوپاس بۆ كۆمیتەی بەرگری لە مافی قوربانیانی ئەنفال لە سلێمانی و سوپاس بۆ ژمارەیەك لە دكتۆرو پارێزەرو خاوەن پیشەی تر لە كوردستانی عیراقدا كە ناكرێ ناویان بێنین لە بەر سەڵامەتییان. پێزانینێكی تایبەتی بۆ بەڕێز ڕەسووڵ بۆ ئەو كارە پێشەنگەی لە دۆخێكی هێجگار سەخت و نالەباردا ئەنجامی داوە لە سەر پەلاماری ئەنفال، لە ساڵانی 1988 – 1989 دا، پێش ئەوەی پەیوەندی بكات بە دەستەی میدڵ ئیست وۆچەوە.

ئەو کەس و لایەنانەی بەشداربوون
لێكۆڵینەوەی پزیشكیی دادوەری (فۆرێنسیك) كە لەم ڕاپۆرتەدا باسی دێت و دەچینەوە سەری بە هاوكاریی و هاوبەشیی تیمەكانی میدڵ ئیست وۆچ و پزیشكانی ڕێكخراوی مافی مرۆڤ PHR ئەنجامدراوەو لە كانوونی یەكەمی 1991 دا ئەریك ستۆڤەر Eric Stover سەرپەرشتیی كردووەو لە مایس – حوزێرانی 1992یشدا كێن ئەندەرسنKen Anderson مستەر ستۆڤەر بەڕێوەبەری جێبەجێكاری PHRەو مستەر ئەندەرسن بەڕێوەبەری پڕۆژەی چەك لە ڕێكخراوی چاودێریی مافی مرۆڤدا. د. كڵاید سنۆ Clyde Snow، پسپۆڕی بەناوبانگی بواری ئەنپرۆپۆڵۆجیای پزیشكیی دادوەری، سەرۆكایەتیی تیمە زانستیەكانی هەردوو نێردراوەكەی كرد و لە شوباتی 1992شدا بەشداریی سەردانێكی تری كرد بۆ كوردستانی عیراق.

لێكۆڵینەوەی یاسایی لە سەر ئەو پێوەرانەی كە بە هۆیانەوە پێویستە ڕژێمی بەعس حوكم بدرێت لە سەر كردەوەكانی لە كوردستانی عیراقدا لە ماوەی ساڵانی 1987 – 1989دا لە لایەن پرۆفیسۆر لۆری دەمرۆچ Lori Damrosch، لە فێرگەی یاسای سەر بە زانكۆی كۆڵۆمبیا، لەئەستۆگیرا. كەیت هایەتKeith Highet و كێنیت ڕۆت Kenneth Rothی جێگری بەڕێوەبەری جێبەجێكەری چاودێریی مافی مرۆڤ ئامۆژگاریی پسپۆڕانەیان پێشكەش كرد.

پێتەر گاڵبرەیپPeter Galbraith ڕاوێژكاری باڵای لیژنەی پەیوەندیەكانی دەرەوەی سیناتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكاو چارڵس دەنبەرCharles Dunbar باڵیۆزی پێشوو لە وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكان بوو شایستەی پێزانین و سوپاسی گەرمی میدڵ ئیست وۆچن بۆ ئەو یارمەتی و هاوكارییە بێسنوورەیان لەم پڕۆژە گەورەیەدا. لە كۆتاییدا مـیـدڵ ئـیسـت وۆچ سـوپـاسـی خـاتوو سـوزان میـسـەڵاس Meiselas Susan دەكات بۆ ئەو دڵگەرمی و خۆبەستنەوە بە بابەت و میللەتێك ئاشنایی باشی لە گەڵیاندا پەیداكردووە. وێنەو تۆمارە ڤیدیۆییەكانی سوودێكی گەورەیان بەخشی.
ئەندرو وایتلی، بەڕێوەبەری ڕاپەڕاندنی میدڵ ئیست وۆچ، نیویۆرك

پـێـشـەكی
ئەم كتێبە، گێڕانەوەی چیرۆكی پەلامارێكی قڕكردنی كوردە لە باكووری عیراقدا. ئەمە بەرهەمی زیاد لە ساڵ و نیوێكی گەڕانو لێكۆڵینەوەیە، كە تێیدا تیمێكی لێكۆلەرەوانی میدڵ ئیست وۆچ چەندین تەن لە بەڵگەنامە دەست بەسەرداگیراوەكانی حكومەتی عیراقی شیكردووەتەوەو چاوپێكەوتنی مەیدانیی لەگەڵ زیاد لە 350 شایەتدا ئەنجامداوە، كە زۆربەیان دەربازبووی پەلامارەكەی ساڵی 1988ن كە بە ئەنفال ناسرا و گەیشتە ئەو ئەنجامەی كەوا لەو ساڵەدا ڕژێمی عیراق تاوانی جینۆسایدی بەرپاكردووە.

مانای ئەنفال
ئەنفال «واتە تاڵانی»، ناوی سوورەتی هەشتەمی قورئانە. هەروەها ناوێكیشە عیراقیەكان لە زنجیرەیەك كردەوەی سەربازییان ناوەو لە 23ی شوبات تا 6ی ئەیلوولی ساڵی 1988ی خایاندووە. لە كاتێكدا كە تێگەیشتنی پەلاماری ئەنفال مەحاڵە بێگەڕانەوە بۆ دوایین قۆناخی جەنگی ساڵانی 1980 – 1988ی ئێران – عیراق، بەڵام ئەنفال خۆی كاری ئەو جەنگە نەبوو. كۆتایی هاتنی شەڕو پێكدادان بەپێی هەلومەرجی عیراق دەرفەتێكی مێژوویی لەباری بۆ بەغدا ڕەخساند هەوڵ و تەقەڵای دەمێ ساڵی خۆی بگەیەنێتە لووتكە و كورد بێنێ بە چۆكدا. چونكە شەڕوشۆڕی ڕژێمی عیراق لەگەڵ كوردا بۆ زیاد لە پانزە ساڵی پێشتر دەگەڕایەوە و پێش دەستپێكردنی دوژمنایەتی نێوان ئێران و عیراق.

هەروەها ئەنفال زیندووترین و بەهێزترین گوزارشت بوو بۆ ئەو «دەسەڵاتە تایبەتیانەی» بە علی حسن المجید درابوو، كە ئامۆزای سەرۆك سەددام حوسێن و سكرتێری گشتیی مەكتەبی باكووری حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆشیالیستی عیراق بوو. لە 29ی مارتی 1987 تا 23ی نیسانی 1989، ئەلمەجید دەسەڵاتێكی ئەوتۆی پێدرابوو، كە لە باكووری عیراقدا، هاوتای دەسەڵاتی سەرۆك خۆی بوو و دەسەڵاتی بەسەر هەموو دەزگاكانی دەوڵەتدا دەشكا. ئەلمەجید، كە تا ئەمڕۆش لەناو كوردا بە «عەلی ئەنفال» یان «عەلی كیمیایی» دەناسرێ، فەرمانداری ڕەهای جینۆسایدی كوردەكان بوو. لە ژێر سەركردایەتی ئەلمەجیددا، ئەوانەی كە ڕۆڵی سەرەكی و كارایان لە ئەنفالدا بینی بریتی بوون لە: فەیلەقەكانی یەك و پێنجی سوپای نیزامیی عیراق، بەڕێوەبەرێتیی ئاسایشی گشتی (مدیریە الامن العامە) و دەزگای هەواڵگریی سەربازی (ئیستیخبارات). ئەو میلیشیا كوردانەی كە بە فەوجەكانی بەرگریی نیشتمانی، یان جاش، دەناسران ئەركی یارمەتیدانی گرنگیان پێسپێردرابوو. بەڵام سەرچاوە تەواوكەرەكانی تێكڕا دەزگاكانی سەربازی و ئەمنی و مەدەنیی دەوڵەتی عیراق، وەك لە قسەكانی ئەلمەجیدا هاتووە «بۆ چارەسەركردنی كێشەی كوردو لەناوبردنی تێكدەران» وەگەڕخرابوون.

پەلامارەكانی ساڵانی 1987 – 1989
پەلامارەكانی ساڵانی 1987 – 1989 ئەم خاسیەتانەی خوارەوەی پێشێلكردنی بەربڵاوی مافەكانی مرۆڤیان لەخۆ گرتووە:
• ئیعدامكردنی تێكڕاو بەكۆمەڵ و بێسەروشوێن كردنی دەیان هەزار خەڵكی شەڕنەكەر، لەوانە ژمارەیەكی زۆر ئافرەت و منداڵ و هەندێ جار تەواوی دانیشتوانی گوندەكان.

• بەكارهێنانی چەكی كیمیایی بە شێوەیەكی بەرفراوان ، لەوانە گازی خەردەل و دەمارەگاز GB، یان سارین، دژ بە شاری هەڵەبجە و دەیان گوندی كوردنشین و كوشتنی هەزاران خەڵك، بەزۆریی ئافرەت و منداڵ.

• وێرانكردنی تێكڕا دوو هەزار گوند، كە لە بەڵگەنامەكانی حكومەتدا وا باسكراون : «سووتاون»، «تێكدراون»، «تەختكراون»و «پاكتاو كراون»، بە لایەنی كەمیشەوە دە دوانزە شارۆچكەی گەورەو مەڵبەندی بەڕێوەبردن «قەزا و ناحیە» هەمان شتیان بەسەرهاتووە.

• تێكڕا وێرانكردنی ئامانجە مەدەنیەكان لە لایەن ئەندازیاریی سوپاوە، لەوانە تەواوی قوتابخانەكان، مزگەوتەكان، بیرەكان و گەلێک بینای تر كە نیشتەجێی خەڵك نەبوون لە گوندە دەستنیشان كراوەكاندا، بە ژمارەیەك وێزگەی سانەویی كارەباشەوە.

• تاڵانكردنی ماڵ و سامانی هاوڵاتیە مەدەنیەكان و ئاژەڵ و ماڵاتەكانیان بە ڕادەیەكی بەرفراوان لە لایەن هێزەكانی سوپاو میلیشیای سەر بە حكومەتەوە.

• گرتنی هەڕەمەكیی گوندنشینان لە «ناوچە قەدەغەكراوەكاندا»- هەرچەندە ئەم شوێنانە زێدو خاكی خۆیان بوو.

• بەندكردن و دەسبەسەركردنی دەیان هەزار ئافرەت و منداڵ و خەڵكی بەتەمەن بۆ چەندین مانگ لە بارودۆخی ئەوپەڕی سەخت و ناڕەحەتدا بێ فەرمانی دادوەری و بێ هیچ هۆیەك. لەوە زیاتر كە وایان لە قەڵەم دابوون گوایە هەواخواو سەر بە نەیارانی كورد بوون. سەدانیشیان بە هۆی بەدخۆراكی و نەخۆشییەوە مردن.

• بە زۆر ڕاگواستنی سەدان هەزار لەخەڵكی دێهات پاش وێرانكردنی ماڵ و حاڵیان، بەردانیان لە بەندیخانە یان لە ئاوارەیی گەڕانەوەیان. ئەم خەڵكە مەدەنیانە بۆ هەندێ جێگە لە كوردستاندا باركران كە دووربوو لە شوێن و ڕێی خۆیانەوە. لەوێ سوپا هەڵیڕشتن و تەنها بۆرە قەرەبوویەك كرانەوە، یان هەر هیچیان نەدرایە لەبری وێرانكردنی دێهات و تێداچوونی ماڵ و سامانیان. لە هیچ ڕوویەكیشەوە فریایان نەكەوتن نە بۆ نیشتەجێكردن و نە بۆ پۆشاك و خۆراك و ڕێگەشیان نەدەدا بگەڕێنەوە بۆ گوندەكانی جارانی خۆیان، پێچەوانەشی سزای مردن بوو. لە بارودۆخێكی ئاوها سەختدا زۆریان لە ماوەی ساڵێكی دوورخستنەوەیاندا مردن.

• تێكوپێكدان و هەڵتەكاندنی ژێرخانی ئابووریی دێهاتی كورد.

ڕژێمی عیراق سوود لە نازییەكانی ئەڵمانیا وەردەگرێت
ڕژێمی عیراق، وەك نازییەكانی ئەڵمانیا، كارو كردەوەكانی پەردەپۆش دەكردو لە ژێر گوزارشتی ناسكدا دەیشاردنەوە. لەو شوێنانەی بەرپرسە نازیەكان لە «ئیجرائاتی جێبەجێ كردن»، «كاری تایبەت» و «سەرلەنوێ نیشتەجێكردنەوە لە ڕۆژهەڵات» دەدوان، بەعسیە بیرۆكراتەكانیش دەربارەی «ئیجرائاتی كۆكردنەوە»، «گەڕانەوە بۆ ڕیزی نیشتمانی» و «سەرلەنوێ نیشتەجێكردنەوە لە باشوور» دەدوان. بەڵام لە ژێر پەردەی قسەی شیرین و لووسدا تاوانەكانی عیراق دژ بە كورد دەگاتە ئاستی جینۆساید، كە»بریتیە لەو كارانەی بە نیازی تێكشكاندن و لەناوبردنی كۆمەڵێكی نیشتمانی، ئەتنی، ڕەگەزی یان ئاینی ئەنجامدەدرێن، جا هەمووی بێت یان بەشێكی».
* * *

مێژوویەی خوێناویی
پەلامارەكانی ساڵانی 1987 – 1989بە قووڵی ڕەگیان لە مێژووی كوردی عیراقدا داكوتاوە. هەر لە سەرەتای ڕۆژگاری سەربەخۆیی عیراقەوە، كوردەكانی ئەم وڵاتە – كە ئەمڕۆ ژمارەیان لە چوار ملیۆن زیاترە ـ بۆ سەربەخۆیی یان ئۆتۆنۆمییەكی بە ڕێوجێ دەجەنگن. بەڵام هەرگیز ئەو ئامانجانەیان بەدینەهێناوە كە بۆی تێكۆشاون. لە ساڵی 1970دا، كاتێ حیزبی بەعس بە پەرۆشەوە دەیویست مانەوەی خۆی لە سەر دەسەڵاتە لەرزۆكەكەی مسۆگەر بكات، پلەیەكی بەرچاوی حوكمی زاتی دا بە كورد و زۆر لەوە زیاتر بوو كە لە سوریا و ئێران و توركیا ڕێگەی پێدرابوو. بەڵام ڕژێم سنووری هەرێمی ئۆتۆنۆمیی كوردستانی بە شێوەیەك دیاری كرد كە بە ئەنقەست ئەو ناوچە نەوتییە دەوڵەمەندانەی لێدەربكات كەوا كەوتبوونە ناو سنووری خاكی كوردەوە. كوردەكان ناوچەی ئۆتۆنۆمییان ڕەتكردەوەو بەغداش یەكلایەنە لە ساڵی1974دا سەپاندیی و لە هەر سێ پارێزگای باكوور، هەولێرو سلێمانی و دهۆكی پێكهیناو ڕووبەری نزیكەی چواردە هەزار میلی چوارگۆشەی گرتەوە – كە بەسەریەكەوە بەقەد ڕووبەری ویلایەتەكانی ماساچوسێت و كۆنێكتیكەت و ڕۆدئایڵاند دەبوو (سێ ویلایەتی ئەمریكان – و) -ئەمەش تەنها نیوەی ئەو خاكە بوو كە كورد بە هەقی خۆیی دەزانی. لە گەڵ ئەوەشدا هەرێمی ئۆتۆنۆمیی بایەخێكی ئابووریی تەواوی هەبوو،چونكە نیوەی تەواوی بەرهەمی كشتوكاڵیی وڵاتێكی تاڕادەیەك زۆر بیابان، كە بە سەختی بە دەست بەشنەكردنی بەرووبوومی خۆماڵیی خۆراكەوە دەیناڵاند، لێرە بەدەستدەهات.

دوابەدوای بڕیاری ئۆتۆنۆمی، حیزبی بەعس دەستیدایە «بە عەرەبكردنی» ناوچە نەوتیەكانی كەركووك و خانەقین و بەشەكانی تری باكوور و جووتیارە كوردەكانیان دەركردو عەرەبی خێڵەكیی هەژاریان لە باشورەوە هاوردو خستنیانە جێگاكانیان. باكووری عیراق تا سەر بە ئاشتی نەمایەوە. لە ساڵی1974دا شۆڕشی كورد كە دەمێك بوو لە هەڵچووندا بوو جارێكیتر هەڵگیرسایەوە. بەڵام لە ساڵی 1975 دا شۆڕشەكە بەخێرایی هەرەسی هێنا، كاتێک كە عیراق و ئێران ڕێكەوتننامەی سنووریان مۆركرد و شا پشتگیریی خۆی لە پارتی دیموكراتی كوردستانی بارزانی كێشایەوە. پاش ئەوەی KDP هەڵات بۆ ئێران .

لە ناوەڕاست و كۆتایی ساڵانی حەفتادا، ڕژێم دووبارە كەوتەوە جموجووڵی دژ بە كورد و لانیكەم چارەكە ملیۆنێك خەڵكی بە زۆر لە سنوورەكانی ئێران و توركیادا ڕاگواست و گوندەكانی ڕووخاندن بۆ دروستكردنی پشتێنەیەكی ئەمنیی بە درێژایی سنوورە مەترسیدارەكاندا. زۆربەی كوردە ڕاگوێزراوەكان لە موجەممەعاتدا» ئوردوگا زۆرەملێکان» نیشتەجێكرانەوە، كە نشینگەی نوێی ساكارو ناڕێك بوون و دەكەوتنە سەر ڕێگاوبانە سەرەكیەكان لەو ناوچانەی كوردستانی عیراقدا كە لە لایەن سوپاوە كۆنترۆڵ كرابوون. دەقی وشەكە مانای «تێكەڵكردن» یان «بەكۆمەڵ» دەگەیەنێ. عیراقیەكان لە پرۆپاگەندەیاندا، بە شێوەیەكی باو بە «گوندە هاوچەرخەكان» ناویان دێنن و لەم ڕاپۆرتەدا بەگشتی وەك «كۆمەڵگاكان» باسكراون. تا ساڵی 1987یش ئەو گوندنشینانەی لە كۆمەڵگاكاندا نیشتەجێ دەكران، هەروا قەرەبوویەكی هاكەزاییان دەدرایە، بەڵام نەیاندەهێشت بگەڕێنەوە بۆ شوێن و ڕێی خۆیان.

پاش ساڵی 1980و لە دەستپێكردنی جەنگی هەشت ساڵەی ئێران – عیراقەوە، ژمارەیەكی زۆری سەربازگەكانی عیراق لە كوردستاندا چۆڵكران یان قەبارەیان كەمكرایەوەو هێزەكانیان بۆ بەرەكانی شەڕ گواستەوە. لەو بۆشاییەدا كە جێما، پێشمەرگەی كورد – «ئەوانەی بەرەو ڕووی مەرگ دەبنەوە» – جارێكیتر كەوتنەوە سەرخۆیان و بووژانەوە. KDP ئەودەمە یەكێك لە كوڕانی بارزانی، كە مەسعوود بوو، سەركردایەتی دەكردو هاوپەیمانیی خۆی لە گەڵ تاران زیندوو كردبۆوەو لە ساڵی1983دا مەفرەزەكانی KDP یارمەتی هێزەكانی ئێرانیان دا لە گرتنی شارۆچكەی حاجی ئۆمەرانی سەر سنووردا. تۆڵەی ئەمەش خێراو كوتوپڕی بوو: لە شاڵاوێكی برووسكە ئاسادا بۆ سەر ئەو كۆمەڵگایەی بارزانییە ڕاگوێزراوەكانیان تێدا نیشتەجێكرابوو، هێزەكانی عیراق لە نێوان پێنج تا هەشت هەزار نێرینەیان ڕافڕاند كە تەمەنیان لە دوانزە ساڵ وەبان بوو.

ئەوانە جارێكیتر هەرگیز نەبینرانەوەو بە زۆری وا پێدەچێت كەوا پاش ئەوەی چەندین مانگ بەدەستبەسەریی ماونەتەوە، هەموو كوژرابێتن. لە گەلێک ڕووەوە، عەمەلیاتی ساڵی 1983 ی بارزانیەكان دەسپێكی ئەو تەكنیكە بوو كە دواتر بە ئەندازەیەكی هێجگار گەورەتر لە سەردەمی پەلاماری ئەنفالدا بەكارهات. هەروەها نەبوونی هیچ هاوارو ناڕەزاییەكی نێودەوڵەتیی لە ئاست ئەم تاوانی كۆمەڵكوژیە، لەگەڵ ئەو هەوڵ و كۆششەشدا كە كورد خۆی كردی بۆ جاڕدان لە مەسەلەكە و خوڵقاندنی فشارێك لەگەڵ نەتەوە یەكگرتووەكان و حكومەتەكانی ڕۆژئاوادا، زاتی وەبەر بەغدا نا كە مرخ لە پرۆسەیەكی گەورەتر خۆش بكات و باوەڕ بەوە بێنێ كە كاردانەوەیەكی ئەوتۆی نابێت. لەم تاوتوێ و لێكدانەوەیەدا حیزبی بەعس ڕاست بۆیچووبوو.

لەم كاتەدا دەسەڵاتی ڕژێم بە سەر باكووری عیراقدا تەنها هاتبووە سەر كۆنترۆڵكردنی شارو شارۆچكە و كۆمەڵگاكان لەگەڵ ڕێگاوبانە سەرەكیەكاندا. لەولاشەوە هێزەكانی پێشمەرگە پشتیان بە زەمینەیەكی ڕەگداكوتاوی ناوخۆ بەستبوو. هەزاران سەربازی هەڵاتووی كورد و ئەوانی كە نەچووبوون بۆ سەربازی (موتەخەلیف)، لەترسا داڵدەیان دابووە گوندەكان و ماڵەكانیان تێبردبوون. ژیان و گوزەرانی خەڵكی دێهات ڕاهاتبوو بە ئابڵووقەی ئابووریی سەخت و زەحمەتی بەدەستهێنانی ئازووقەو خۆراك، سەرباری ئەوەش كرابوونە نیشانی تۆپباران و بۆمبارانی فڕۆكەو هەڵكوتانە سەری پڕ لە سزادان و تۆڵەكردنەوە لە لایەن سوپاو جاشەوە. لە بەرانبەر ئەمەدا، كوردی دێهاتنشین لە بەردەمی ماڵەكانیاندا ژێرزەمینیان دروستكردبوو و زۆربەی كاتیان بۆ خۆشاردنەوە لە ئەشكەوت و دەرە و شیوەكاندا بە سەر دەبرد، كە چەشنی شانەی هەنگ لە ناوچە دێهاتییەكانی باكووری عیراقدا هەن. لەگەڵ ئەم هەموو ناڕەحەتی و بێزارییەی ژیاندا، لە ساڵی 1987 دا ناوچە شاخاویەكانی ناوەوەی كوردستانی عیراق بە ڕاستی ڕزگاركراو بوون. حیزبی بەعسیش ئەمەی بە بارودۆخێك دادەنا كە ئەقڵ نەیبڕێت و نەتوانێ لە ئاستیدا بێدەنگ بێت. بەخشینی دەسەڵاتی نائاسایی بە علی حسن المجید لە مارتی 1987دا كاری دژە یاخیبوونی بچڕبچڕی دژ بە كوردی كردە پەلامارێكی تێكدان و وێرانكردن. وەك ڕاوڵ هیڵبێرگ Raul Hilberg لە مێژووە بایەخدارەكەیدا سەبارەت بە «هۆڵۆكۆست» باسی دەكات:

«پرۆسەی لەناوبردن نموونەیەكی ڕەگداكوتاوە. تەنها یەك ڕێگە هەیە كە بتواترێت بە هۆیەوە كۆمەڵێكی پەرت و بڵاوی كاریگەرانە پێ لەناوببرێت. سێ هەنگاو هەن كە لە پرۆسەكەدا بنەڕەتین:
دەسنیشانكردن — كۆكردنەوە (یان گرتن) — لەناوبردن
ئەمە پێكهاتەی نەگۆڕی پرۆسە پرۆسە بنچینەییەكەیە، چونكە هیچ كۆمەڵێك بێ كۆكردنەوە یان گرتنی قوربانیەكان ناكوژرێنو قوربانیەكانیش ناتوانرێ قڕ بكرێن لە پێش ئەوەدا كە بكوژەكە بزانێت كێ سەر بە كۆمەڵەكەیە».
جینۆسایدی كورد لە ساڵانی 1987- 1989دا، بە هۆی پەلاماری ئەنفالەوە، بە تەواوی لەگەڵ نموونەكەی هیڵبێرگدا یەكدەگرێتەوە.
* * *
علی حسن المجید، لە یەكەم سێ مانگی پاش وەرگرتنی پۆستەكەی وەك سكرتێری گشتیی مەكتەبی باكووری حیزبی بەعس، دەستیكرد بە پرۆسەی دەسنیشانكردنی ئەو كۆمەڵەی كرابووە ئامانجی ئەنفال و مەودای چالاكیی داپڵۆسین و سەركوتكردنی زۆر فراوان كرد دژ بە سەرجەم خەڵكی دێهاتنشینی كورد. ئەلمەجید دەستووری دا كە «تێكدەران» مافی خاوەندارێتی ماڵ و سامانیان لەدەستداوەو مافی یاسایی هەموو دانیشتوانی گوندە قەدەغەكراوەكانی ڕاگرت و فەرمانی دا خزمانی پلە یەكی «تێكدەران» ئیعدام بكرێن، بە هەمان شێوەش دەبوو مامەڵە لەگەڵ ئەو مەدەنییە بریندارانەدا بكرایە كەوا دەزگا ئیستیخباراتیەكان وای لەقەڵەم دەدان گوایە دژایەتیی ڕژێمیان كردووە.

لە حوزێرانی 1987دا، ئەلمەجید دوو كۆمەڵ بڕیاری یەك لە دوای یەكی دەركرد سەبارەت بە چۆنێتی كاركردنی هێزەكانی ئەمن لە كاتی پەلاماری ئەنفالدا و دوای پەلامارەكەش. ئەم بڕیارانە لە سەر بناغەی ڕاستیەكی سادە بەند بوون، كە ڕژێم لەو كاتەدا كاری لە سەر دەكرد: لە ناوچە دێهاتییە «قەدەغەكراوەكاندا» تەواوی دانیشتووە كوردەكان هاوبەش و هاوكارن لەگەڵ پێشمەرگە یاخییەكانداو دەبێ بەم پێیە ڕەفتاریان لەگەڵ بكرێت.
یەكەم ڕاسپاردەی ئەلمەجید ئەوە بوو كە نەهێڵێ تاقە كەسێك لە ناوچە قەدەغەكراوەكاندا بمێنێتەوەو دەبێ بە سیاسەتی تەقەكردن بە مەبەستی كوشتن جێبەجێ بكرێت.
دووەم ڕاسپاردە كە ژمارە (س ف 4008 ) بوو و لە 20 ی حوزێرانی 1987دا دەرچوو، فەرمانەكانی دەستكاری كردو مەودا فراوانی كردن و دەسەڵاتی ڕەخساند بۆ پڕكێشی كردنێكی ئاشكرای كۆكوژی و زۆر بە ڕوونی و وردەكارییەكی مووچڕكە بەخش دەریدەبڕی. لە بڕگە چواریدا دەستوور دراوەتە فەرماندەكانی سوپا بە «جێبەجێكردنی بۆمبارانی كوێرانە و بەكارهێنانی تۆپخانە و هەلیكۆپتەرو فڕۆكە لە هەموو كاتێكدا بە شەو و بە ڕۆژ بۆ كوشتنی گەورەترین ژمارەی خەڵك لەم ناوچە قەدەغەكراوانەدا». لە بڕگە پێنجیشدا ئەلمەجید فەرمان دەدات كەوا «هەر كەسێك لەم گوندانەدا بگیرێت دەبێ بەند بكرێت و لە لایەن دەزگا ئەمنیەكانەوە لێكۆڵینەوەی لەگەڵ بكرێت و ئەوانی تەمەنیان لە نێوان 15 – 70 ساڵدایە دەبێ لەسێدارە بدرێن پاش وەرگرتنی هەر زانیارییەكی بەسوودو دەبێ لە كات و ساتی خۆیدا ئاگادار بكرێینەوە».

ئەگەرچی ئەم شێوازە یاساییە بیرۆكراتیە هەر لە كاركردندا بووە، بەڵام ڕژێمی عیراق لە مێژوودا یەكەم ڕژێم بوو كە بە چەكی كیمیایی هێرش بكاتە سەر دانیشتوانی مەدەنیی خۆی. لە 15ی نیسانی 1987دا هێزی ئاسمانیی عیراق گازی ژەهراویی كرد بە سەر بارەگای KDPدا لە زێوەشكان، لە پارێزگای دهۆكدا نزیك بە سنووری توركیا، هەروەها بۆ سەر بارەگاكانی PUKیش لە جووتە گوندی سەرگەڵوو و بەرگەڵوو لە پارێزگای سلێمانیدا. بۆ دوای نیوەڕۆی ڕۆژی ئایندەش ژەهری كیمیاییان كرد بە سەر خەڵكی مەدەنیی بێچەكی گوندەكانی شێخ وەسان و بالیساندا و زیاد لە سەد كەسیان لێكوشتن، كە زۆریان ئافرەت و منداڵ بوون. دەیان قوربانیی دیكەی پەلامارەكەیان لە سەر قەرەوێڵەی نەخۆشخانەی شاری هەولێر ڕفاند، كە بۆ تیماركردنی كوێریی و سووتاوییان برابوونە ئەوێو پاشان جارێكیتر نەبینرانەوە. ئەم ڕووداوانە یەكەمینی، چل پەلاماری كیمیایی بەڵگەدارە بۆ سەر نیشانە كوردیەكان لە ماوەی هەژدە مانگی دواتردا. هەروەها یەكەم نیشانەی خۆسازدانێكی نوێی ڕژێم بوو بۆ كوشتنی ژمارەیەكی گەورەی ژن و منداڵی كورد بە بێ جیاوازی.

لە ماوەی یەكەم حەفتەی هێرشەكانی چەكی كیمیایی ناوەڕاستی نیساندا، هێزەكانی ئەلمەجید ئامادە بوون بۆ دەستپێكردنی ئەوەی كە خۆی ناوی نابوو بەرنامەی سێ قۆناخیی گوند پاكتاوكردن یان كۆكردنەوە. یەكەمیان لە 21 ی نیسان تا 20 ی مایس، دووەم لە 21 ی مایس بۆ 20 ی حوزێران. بەمە زیاد لە 700 گوند سووتێنران و بە بلدۆزەر تەختكران، زۆربەشیان لە سەر ڕێگاوبانە سەرەكیەكانی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتدا بوون.

سێهەم قۆناخی كارەكە دواخرا، چونكە زۆربەی هێزەكانی عیراق هێشتا هەر لە بەرەی جەنگدا بوون و پێداویستیی كارێكی ئاوها گەورەو گران جارێ دابین نەبووبوو. بەڵام دواتر ئامانجەكانی قۆناخی سێهەم بە هۆی ئەنفالەوە جێبەجێ كران.

لەهەلومەرجی دەسنیشانكردنی ئەو كۆمەڵەی كرابوونە مەبەست بۆ لەناوبردن هیچ هەنگاوێك بۆ ڕژێمی عیراق لە سەرژمێریەكەی 17ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1987 گرنگتر نەبوو. ئێستا وا گوند ڕاماڵینەكەی بەهار لە نێوان هەردوو بەشی ژێر دەسەڵاتی پێشمەرگە و حكومەتدا ناوچەیەكی دابڕكردنی دروستكردووەو حیزبی بەعس دوا ئینزاری دانیشتوانی ناوچە قەدەغەكراوەكانی كرد كەوا: یان «بگەڕێنەوە بۆ ڕیزی نیشتمانی»، كە بە واتایەكی تر بەجیهێشتنی ژیان و ماڵ و حاڵیان و بە زۆرەملێ نیشتەجێبوونەوەیان لە ئۆردووگایەكی پیسی ژێر چاودێریی هێزەكانی ئەمندا، یان مافی هاووڵاتێتی عیراقییان لە دەستدەدەن و بە سەربازی هەڵاتوو لەقەڵەم دەدرێن. دووەم هەڵبژاردن هاوتابوو لە گەڵ سزای مردندا، چونكە ئەوانەی ملیان بۆ سەرژمێریەكە نەدابوو، بڕیارێكی پێشتری ئابی 1987ی ئەنجومەنی سەركردایەتیی شۆڕشی حوكمڕان دەیگرتنەوە، كە بریتی بوو لە سەپاندنی سزای مەرگ بە سەر سەربازە هەڵاتووەكاندا.

ئەو ماوەیەی كە بەرەو سەرژمێریەكە دەچوو، ئەلمەجید مەسەلەی كۆمەڵی دەسنیشانكراوی پتر پاك و پوختە كرد و فەرمانی بە كاربەدەستانی هەواڵگریی خۆی دا ورد و درشتی دۆسێی خێزانیی ئەو «تێكدەرانە» ئامادە بكەن كە هێشتا لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتدا دەژیان. كاتێ كە دۆسێكان تەواو بوون خەڵكێكی لە ژمارە نەهاتووی ژن و منداڵ و پیر بۆ ناوچە دێهاتیەكان دەركران تاوەكو هاوبەش بن لە چارەنووسی خزم و كەسی پێشمەرگەیاندا. ئەم شەن و كەوكردنەی حاڵەت بە حاڵەت و خێزان بەخێزانەی دانیشتوان بوو بە مۆرك و خاسیەتی ئەو بڕیارانەی لە سەردەمی ئەنفالیشدا دەردەچوون سەبارەت بەوەی كێ بژێو كێ دەبێ بمرێ. دوا شت، كاتێک كە سەرژمێریەكە هاتە سەر دیاریكردنی ڕەگەز تەنها دوو ئەلتەرناتیڤی بە وانە دا كە ناونووس كران، هەركەس دەبوو عەرەب یان كورد بنووسێت، كە ئەمەیان مەرجێك بوو ترسناكترین ئەنجامی هەبوو بۆ سەر گرووپە كەمینەكانی تری وەك ئێزیدیی و ئاشووریی و كلدان كە بەردەوام لە ناوچە كوردیەكاندا دەژیان.
* * *
پەلاماری ئەنفال، چوار مانگ دوای سەرژمێرییەكە لە شەوی 23 ی شوباتی 1988دا، بە هێرشێكی سەربازیی قەبەو بەهێز بۆ سەر بنكەو بارەگاكانی PUK لە سەرگەڵوو- بەرگەڵوو دەستیپێكرد. تێكڕا ئەنفال كرا بە هەشت قۆناخەوە، كە حەوتیان لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی PUKدا بەڕێوەچوون. ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتیKDPیش لە باكووری ڕۆژئاوای كوردستانی عیراقدا، كە ڕژێم بە هەڕەشەیەكی كەمتری لەقەڵەم دەدان، ئەمانە مەبەستی دوا قۆناخی عەمەلیاتی ئەنفال بوون لە كۆتایی ئاب و سەرەتای ئەیلوولی 1988دا. دەسەڵاتدارانی عیراق بە هیچ جۆرێك پەلامارەكەیان لە خەڵك نەشاردەوە. بە پێچەوانەوە، لە هەر قۆناخێكدا كە ئۆپەراسیۆنەكە سەردەكەوت و یەكلادەبۆوە هەمان زوڕنای پڕوپاگەندەی بۆ لێدەدراو هەراو بەزمی شەڕە سەركەوتووەكانی جەنگی ئێران-عیراقی بۆ دەكرا. تەنانەت تا ئەمڕۆش ئەنفال لە میدیا ڕەسمیەكانی عیراقدا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت و ساڵی 1993 پێنجەمین بیرەوەریی تێكشكانی سەرگەڵوو – بەرگەڵوو لە 19ی مارتی 1988دا، بابەتی سەردێڕی دروشمەكان بوو.

ئەفسەرێكی پێشووی ئیستیخباراتی سەربازی، كە لەم دواییەدا خۆی گەیاندبووە لای PUK بە میدڵ ئیست وۆچی ڕاگەیاندبوو كەوا ئەو بەهارە كۆبوونەوەیەك لە كەركووك بەسترابوو و پارێزگارەكانی هەولێرو كەركووك و دهۆك و سلێمانی تێدا بەشدار بوو بوون، هەروەها فەرماندەكانی فەیلەقی یەك و پێنج و فەرماندەی فیرقەكان و گەورە لێپرسراوانی حیزبی بەعسیش. لەم كۆبوونەوەیەدا علی حسن المجید بەتووڕەییەوە قسە دەكات و فەرمان دەدات كە «نابێت یەك خانوو بە پێوە بمێنێت» لە گوندە كوردنشینەكانی دەشتی هەولێردا، بەڵكو تەنها گوندە عەرەبنشینەكان دەمێننەوە.

هەر ئەم شایەتە لە كۆبوونەوەیەكی دواتردا لە هەولێر گوێی لێبووە ئەلمەجید هەمان فەرمانی دووبارە كردووەتەوەو هەڕەشەی ئەوەشی لێكردوون كە «خۆم دێمو چاودێریی كارەكە دەكەم و ئەگەر تاقە یەك خانوو بە پێوە ببینم ئەوە فەرماندەی ئەو بەشە بەرپرسیار دەكەم»

ئەو كۆنە ئەفسەرەی ئیستیخبارات لە سەر قسەكانی دەڕوات و دەڵێت: «لە پاش ئەو فەرمان پێكردنە چووم پڕ دوو ئیڤا تەقەمەنیم لە عەمبارێكی سوپا لە هەولێر پەیداكرد (ئیڤا ئۆتۆمۆبیلی بارهەڵگری دروستكراوی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات بوو)، ئەوجا بە زەبری هێز 200 بلدۆزەرم لە هاوڵاتیانی هەولێر بە بێگار سەندو بە بلدۆزەرەكان كەوتینە تێكدانی خانووی قوڕینی گوندەكان و بینا كۆنكریتەكانیشمان بە دینامیت دەتەقاندەوە، بۆ ئەم كارەش ئەندازیاریی سەربازیمان خستبووە گەڕ»، هێزەكان لە بەرەبەیاندا دەستبەكار دەبوون و بیرەكانیان پڕدەكردەوە و كارەباشیان دەبچڕی و تەنها ستوونەكانیان بەپێوەدەهێشت. پاش ئەوەی كاری ئەندازیاریی تەواو دەبوو، ئیستیخبارات بە هەلیكۆپتەر گوندەكانیان دەپشكنی و هەر خانووبەرەیەك بەپێوە بمایە خێرا فەرمان دەدرا بە فەرماندەیی ناوچەكە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوەو كارەكە بە تەواوی ئەنجام بدەن، جاری واشبوو بە توندیی تەمێ دەكران. ئەمە پرۆژەیەكی یەكجار نائاسایی بوو و لە سەرانسەری كوردستاندا بەڵگەی بەرچاو هەن كە چەندین گوند ئاوها ڕووخێنراون و وێرانكراون.

لە ناوچە وێرانكراوەكاندا هیچ جۆرە كشتوكاڵێك نەما، هێزی ئاسمانیی حكومەت بەردەوام بەسەر ئەو ناوچانەدا دەگەڕا و دەسنیشانی هەر كارێكی كشتوكاڵیی ڕێپێنەدراوی دەكرد و لیژنە ئەمنیەكانی ناوچەكانیش بەرپرسی هەر سەرپێچیەك بوون. هەروەها قەدەغەیەكی توند خرایە سەر كڕین و فرۆشتنی دانەوێڵە لە ناوچە كوردنشینەكاندا، بە هەمان شێوەش بازرگانیكردنی كشتوكاڵی لە نێوان پارێزگاكاندا. علی حسن المجیدیش، وەك باس دەكرێ، لە كۆبوونەوەكەی هەولێردا گەلێ ڕاسپاردەی تایبەتیی شەڕو پێكدادانی دەركردووەو فەرمانی ئەوەی دابوو كەوا سوپا لە حاڵەتی بەرگریی كاریگەردا دەستبكاتەوە و ئەگەر ئەو بەرەنگاریە بوو بە شەڕ و پێكدادان ئەوە دەبێ لەتۆڵەی ئەوەدا تەواوی خەڵكی ئەو گوندە بكوژرێن. بەڵام لە ڕاستیدا بەرەنگاربوونەوەیەك نەبوو، چونكە ئەو گوندانەی بۆ پاكتاوكردنی ساڵی 1987 دەسنیشانكرابوون لە نزیك یان لە سەر ڕێگاوبانە سەرەكیەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتدا بوون، تەنها لە قۆناخی سێیەمی پەلامارەكەدا نەبێت كەوا هێزەكانی حكومەت پڕكێشییان كرد و هەڵیانكوتایە سەر ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی پێشمەرگە.

 

print

 305 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*