سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » دەنگی خاك،یا هاوار‌ و ناڵەی گەلێك؟

چراكانی نیشتمان

دەنگی خاك،یا هاوار‌ و ناڵەی گەلێك؟

خەلیل عەبدوڵڵا

وەتەن گیان‌ و سەر و ماڵم فیدای تۆ
وەگیانی من كەوێ‌ دەرد‌ و بەڵای تۆ
لەپێناوت دەنێم سەر تا بزانی
من رۆڵەیەكی ئازا و بەوەفای تۆ

(هێمن)

دەنگی خاك، كتێبێكی گەورەی 764 لاپەڕەییە، كە تێیدا كاكە (حەمەی حەمە سەعید) بیرەوەرییەكانی ساڵانی تێكۆشانی لە (1976-1991) دەگێڕێتەوە. خوێندنەوەی ئەم بیرەوەرییانە وەك خوێندنەوەی هەر رۆمانێكی وەك (ژانی گەل، حەمەدۆك، دایك) وایە، بەڵام جیاوازیی لەگەڵ ئەو رۆمانانە ئەوەیە، ئەوان بەرهەمی خەیاڵ‌ و ئەندێشەی نووسەرن، كەچی دەنگی خاك پانۆرامای راستەقینەی ژیانی پێشمەرگەیەكی رێگای رزگاریی كوردستان‌ و تێكۆشەرانی دیكەی هاوخەباتێتی.

ئەم كتێبە كە ناوی (دەنگی خاك)ە ‌و ئیلهامی ناوەكەی لە رۆمانێكی یەشار كەمال وەرگیراوە، تەنها دەنگی خاك نییە، بەڵكو هاوار ‌و ئاهو ناڵە‌ی گەلێكە بۆ ئازادیی، لەو پێناوەشدا رووبارێك خوێنی بەخشیووە.

ئەوەی لەم كتێبەدا زۆر سەرنجی راكێشام ئەوە بوو، كە كاكە حەمە هێشتا مێرمنداڵ‌ و خوێندكاری ناوەندی بووە، لەدوای شكستی شۆڕشی ئەیلول خۆڕسكانە لەدژی پڕۆژەی بەبەعسیكردنی زێد‌و نیشتمانەكەی دەوەستێتەوە، ئەوێك گوند‌ و ناوچەكەی هەر بەئازادی دیوە، پێی قبوڵ ناكرێ‌، داگیركەر چەپۆكی رەشی بەسەردا بكێشێ‌، هەربۆیەش لەگەڵ دوو هاوڕێیدا دژی پڕۆژەی دزێوی بەبەعسیكردن دەوەستنەوە، بۆ ئەو مەبەستەش شەوان بەدزییەوە تفەنگەكەی باوكی دەردەهێنێ‌، كە هی شۆڕشی ئەیلول بووە‌ و حەشاری داوە، بۆ دوو هاوڕێكەشی، یەكێكیان دەمانچەیەكی دەداتێ و ئەوتریشیان بڕنەوێكی دارینی دروستكراو!.

شەوان دەموچاویان هەڵدەبەستن‌ و دەچنە سەر ئەو ماڵانەی كە بەپیر پڕۆژەكەی بەعسەوە چوون‌ و بوون بە بەعسی، بەناوی پێشمەرگەوە هەڕەشەیان لێدەكەن كەواز بهێنن، بەوەش ترس دەخەنە دڵی تازە بەعسییەكانەوە‌ و لەترساندا ژێوان دەبنەوە. ئیدی ئەو دەبێتە جێگەی سەرنجی پێشمەرگە‌ و بانگی دەكەن بۆلای خۆیان، وەك چاوساغ‌ و رێنیشاندەر سوودی لێ وەردەگرن، لەشەوانی نوتەك‌ و ئەنگوستەچاودا بەدزییەوە، پێشەنگیان دەبێ‌ بۆ شار و ماڵ‌ و شوێنەكانی دوژمن، ئیدی كاكە حەمە دەبێتە جێگەی متمانەی شۆڕش‌ و بەعسییەكانیش چاوی لێ خافڵ ناكەن‌ و چاودێریی دەكەن، هەربۆیەش لەو تەمەنە كەمەدا بەیەكجاری شار بەجێ دەهێڵێت ‌‌و دەبێت بە پێشمەرگە.

لەبیرەوەرییەكانیدا ئەوە سەرنجی راكێشام، كە ساڵی 1977، كە مێرمنداڵێكە خولیای ئەوە دەبێ‌ رۆژانە یاداشتەكانی پێشمەرگایەتی تۆماربكات، دەست پێدەكات، ئەحمەد گریانەیی‌ و عەلی شامار كە بەرپرسی دەبن لێی دەكەونە گومانەوە‌ و دەفتەرەكەی لێ دەسێنن‌ و دەیدڕێنن، پێی دەڵێن لەبەر باری ئەمنی ئەو كارە نەكات، ئەویش بەنابەدڵی وازی لێدەهێنێ‌‌ و پاش ساڵێك كە كاكە حەمە خۆی دەبێت بە فەرماندەی مەفرەزە، دەست بە یاداشت نووسینەوە دەكاتەوە‌ و كۆڵ نادا!

ئەوە جێی سەرنج‌ و تێڕامانە كە ئەم گەنجە لەو تەمەنەدا بیر لەوە دەكاتەوە كە یاداشت‌ و بیرەوەریی خۆی بنووسێتەوە، لەكاتێكدا چەندین بەرپرسی گەورە و دیار لە شۆڕشەكانی كوردستاندا یەك دێڕیان نەنووسیوەتەوە.

كاكە حەمە ئەم بیرەوەرییانە بۆ ماوەی 10 ساڵ لەچەند دەفتەرێكدا دەنووسێتەوە، دوای ئەنفالەكان لەگوندی هاوارە كۆن لەگەڵ چەند نامەو بەڵگەدا لەژێر خاكدا دەیانشارێتەوە، حەز ناكات بیانباتە ناو خاكی ئێرانەوە، بەئومێدی ئەوەی لە دەرفەتێكی تردا بێتەوە‌ و هەڵیان بگرێتەوە، دوای راپەڕین دەچێتەوە ئەو گوندە بۆ یاداشتەكانی، بەڵام بەهۆی ئەوەی ئەو گوندە، بەعس داری بەسەر بەردییەوە نەهێشتووە، یاداشت‌ و بەڵگەكانی نادۆزێتەوە‌ و ون دەبن. بەناچاری دواتر جارێكی تر ئەو یاداشتانە دەنووسێتەوە.

ئەم یاداشتانە مێژووی 10 ساڵی تێكۆشانی كاكە حەمە دەگێڕیتەوە، تێكۆشانی خۆی‌ و خانەوادەكەی كە لەهەردوو دیوی باشوور ‌و خۆرهەڵاتی كوردستان‌ و هاوڕێ‌ و هاوخەباتی بوون، باوكی‌ و دوو برای دیكەی پێشمەرگە بوون و «دوو براكەی گیانیان بە كوردستان بەخشیووە»، دایك‌ و خوشكەكانیشی لە‌و رۆژە سەختانەدا هاوڕێی بوون‌ و لەخزمەتی هێزی پێشمەرگەدا بوون.

یاداشتەكانی بەشێوەیەكی ئەدەبی جوان نووسراون، كاریگەریی رۆمانی حەمەدۆك‌ و یاداشتەكانی نەوشیروان مستەفای لەسەرە‌ و لەڕووی شێوازی نووسین‌ و داڕشتنەوە سوودی لێ وەرگرتوون.
كاریگەریی شیعرەكانی گۆران‌ و قانع‌ و ئەحمەد موختار بەگی لەسەر بووە‌ و ئیلهامی لێ وەرگرتوون‌ و لەچەند شوێنێكدا باسیان دەكات.

كاكە حەمە لەلاپەڕە 136ی ئەم كتێبەدا، باسی ئاوێتەبوونی خۆی‌ و پێشمەرگەكان بە سروشتی بەهاری هەورامانەوە دەكات‌ و دەڵێت: ‌«لەبن هەر دارێكدا پشوومان بدایە، بە باوەشێنی سرووە ئارەقەیان دەسڕین‌ و ماندووبوونیان لەبیر دەبردێنەوە. باڵندەكانیش بەسەما‌ و چریكەی دڵگیر، بەئاوازی خۆش‌ و رەنگا‌و رەنگ ناخیان دەكردینە هێلانەی شادی، دیمەنی جوان‌ و دڵگیری گوڵە كێویلەكان بە عەترباران‌ و قەڵبەزە‌ و تافەكانیش بەسەدای خۆڕەیان مەستیان دەكردین».

لە شوێنێكی تردا نووسیویەتی: «زێی سیروان ئەسپەشێ‌ ئاسا چەپۆكانی دەكرد وەكو دەروێشێكی حاڵ لێهاتوو سەری دەدا بە كەنارەكانی ئەمبەر‌ و ئەوبەردا، چەشنێ‌ هاواری دەكرد‌ و لرفەی لێ هەڵدەستا‌و دەیناڵاند، وەك بەئێمە بڵێ‌ رۆڵەكانم ئێوەش رێگای دژوارتان لەبەرە».

دوای وێرانكرنی گوندەكان لەلایەن بەعسەوە، لەشوێنێكی تر‌و بەرەبەیانێك لەلای گوندێكی رووخاودا‌ و دەڵێت: «خۆر لەپشتی چیاكەوە وەستاوە، دڵی نایەت هەڵبێت و ئەو گوندە وێران بووە ببینێت).
چەندین وێنە شیعری دیكەی جوان لەم كتێبەدا هەیە كە وەك گەشتی هەورامانەكەی گۆران، جوانیی سروشتی هەورامان دەنەخشێنێ‌.

ئەم كتێبە خەبات‌ و بەرخودانی نووسەر و پێشمەرگەكانی شۆڕشی نوێ‌ لە هەورامان‌ و ناوچەكانی دیكە دەگێڕێتەوە، كە چەند بەناخۆشی‌ و كولەمەرگی ئەو قۆناغەیان بڕیووە، ماندووبوونی خەڵك‌ و ئارەقە‌ و خوێنی گەشی پێشمەرگە داستانەكانی بەرگریی ‌و سەركەوتنی نووسیوەتەوە.

نەك هەر ئەوە، باسی مێژووی گوند‌ و ناوچە‌ و خەڵكەكان‌ و شاخ‌ و دۆڵ‌ و درەختی ناوچەكەش دەكات.

خاڵێكی دیكەی تری جێی بایەخ لەم كتێبەدا ئەوەیە كە چەندین وشەی نوێی شێوەزاری هەورامی بەكارهێناوە، كە وشەی رەسەنی كوردین، خۆزگە لە كۆتایی كتێبەكەدا فەرهەنگۆكێكی بۆ دەكرا‌و مانای وشەكان دەخرانەڕوو.

ئەم كتێبە كتێبێكی مێژوویی گرنگ‌ و پڕ بایەخە‌ و بەشێكی شۆڕشی نوێی كوردستانی تۆمار كردووە، كە دەچێتە نێو تۆماری مێژووی گەورەی كوردستانەوە.
دەستخۆشی لە كاكە حەمەی حەمە سەعید دەكەم بۆ تۆماركردنی ئەم بیرەوەرییانە كە زۆر پێوەی ماندووبووە، بەڵام ماندووبوونەكەی بەخەسار نەچووە‌ و كەلێنێكی مێژووی شۆڕشی نوێ‌‌ و كوردستانی پڕ كردۆتەوە.

 

print

 157 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*