سەرەکی » ئابووری » رووتاندنه‌وه‌ له‌ په‌نای یاسادا (كاتێك حكومه‌ت خزمه‌تكاری كۆمپانیاكانه‌)

رووتاندنه‌وه‌ له‌ په‌نای یاسادا (كاتێك حكومه‌ت خزمه‌تكاری كۆمپانیاكانه‌)

د. رزگار عه‌بدولكه‌ریم عه‌بدولعه‌زیز*

رۆحی یاسا
ئه‌مڕۆ هه‌مووان باسی سه‌روه‌ری یاسا ده‌كه‌ن، سه‌روه‌ری یاسا داواكارییه‌كی رۆژانه‌ی زۆربه‌ی چین‌و توێژه‌كانه‌، به‌ڵام كه‌متر بیرمان له‌وه‌ كردۆته‌وه‌، ئاخۆ ئه‌و یاسایانه‌ی كه‌ هه‌ن چه‌نده‌ مرۆیین؟ چه‌نده‌ ده‌سته‌به‌ری دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌ن؟ یاخود به‌پێچه‌وانه‌وه‌، یاساكان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی كه‌مینه‌یه‌كی سیاسی‌و بازرگان داڕێژراون (كه‌ زۆرجار هه‌ردووكیان ده‌ستیان تێكه‌ڵكردوه‌ )! سه‌رنج بده‌ن به‌ ته‌نها بوونی یاسا بۆ خۆی ئامانج نییه‌، به‌ڵكو ئامانج لێی رێكخستنی كۆمه‌ڵگایه‌ به‌شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌.

له‌ میسر و بابل و رۆمانی كۆنیشدا كاروباری كۆیله‌كان به‌ یاسا رێكده‌خرا، به‌ڵام ئایا دادپه‌روه‌ر و مرۆیی بوو؟. له‌ رابردوودا ئه‌مریكییه‌كان هه‌ر له‌ په‌نای ئه‌و یاسایانه‌ی كه‌ خۆیان ده‌ریان كردبوو مافی ژیانێكی ئاسایی‌و ساده‌یان به‌ ره‌شپێسته‌كان نه‌ده‌بینی، ئێران‌و توركیا هه‌ر به‌یاسا و ده‌ستوور مافی هاووڵاتیبوون به‌ كورد ره‌وا نابینن، هه‌ر به‌ یاساكانی حكومه‌تی عیراق‌و حكومه‌تی هه‌رێم جیاوازی‌و نادادپه‌روه‌رییه‌كی گه‌وره‌ له‌ داهات‌و سامانی خه‌ڵكی ئاسایی‌و پله‌ باڵاكاندا دروست بووه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر یاسا ته‌نها هێز له‌ نوسراو و ئیمزا و دیۆكمێنتێك وه‌ربگرێت‌و له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ مرۆیی‌و ئه‌خلاقییه‌كه‌ی كه‌ رۆحی یاسایه‌ دابماڵڕێت، ئه‌وا له‌بری ئه‌وه‌ی گره‌نتی ئاشته‌وایی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و دادپه‌روه‌ری بكات، زیاتر رق‌و كینه‌و نا ئارامی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سته‌مكاری سیاسی‌و ئابووری به‌رهه‌م ده‌هێنێت.

مۆره‌كه‌ی سوڵتان
له‌نێو عه‌شایه‌ری جافدا چیرۆكێك باس ده‌كرێت، كه‌ گوایه‌ یه‌كێك له‌ به‌گزاده‌ ده‌ستڕۆشتووه‌كانی كوردستانی باشوور سه‌ردانی سوڵتان عه‌بدولحه‌مید ده‌كات‌و له‌گه‌ڵ خۆیدا دیاری باش‌و گرانبه‌ها ده‌بات بۆ سوڵتان، ئه‌ویش له‌ به‌رامبه‌ردا ده‌ڵێت ئه‌م پیاوه‌ چی ده‌وێت بۆی جێبه‌جێ بكه‌ن، به‌گزاده‌ش ده‌ڵێت قوربان من هیچم ناوێت، ته‌نها یه‌ك داواكاری بچوكم هه‌یه‌ ئه‌ویش تاپۆكردنی نێوان دوو مله‌یه‌ (گرده‌)، نێوانی مله‌كه‌وه‌و جه‌وه‌ڵ حه‌مرینم له‌سه‌ر تاپۆ بكه‌یت مه‌منونم، سوڵتانیش فه‌رمان ده‌كات نێوانی ئه‌و دوو مله‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و میوانه‌ خۆشه‌ویسته‌ تاپۆ بكه‌ن. (من نازانم ئه‌م چیرۆكه‌ چه‌ند راسته‌)، به‌ڵام هیچ له‌و راستییه‌ ناگۆڕێت كه‌ چه‌ندین ساڵ‌و سه‌ده‌، له‌ژێر هێزی مۆره‌كه‌ی سوڵتاندا، له‌مه‌ودای گفتۆگۆیه‌كی كه‌مدا كه‌سێك ده‌بوو به‌ خاوه‌نی هه‌زاران هێكتار زه‌وی یان چه‌ندین ناوچه‌ی فراوان، له‌ به‌رامبه‌ریشدا ملیۆنه‌ها جووتیار و خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش ده‌بوون به‌ سوخره‌كێش‌و كاریان بۆ ئه‌م جۆره‌ ئاغایانه‌ ده‌كرد، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ مۆرێكی سوڵتان بوونه‌ته‌ خاوه‌ن زه‌وی، ده‌بوو به‌شی زۆری به‌رهه‌می جووتیاران بۆ ئه‌وان بوایه‌، ئایا ئه‌مه‌ دادپه‌روه‌رانه‌ بوو؟ ئێمه‌ ئێستا ئه‌وه‌ وه‌ك مێژوو باس ده‌كه‌ین، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌مڕۆ هه‌مان جه‌وهه‌ر به‌ میكانیزمی جیاواز كار ناكات؟ سه‌رنجتان بۆ مه‌سه‌له‌یه‌كی هه‌نووكه‌یی راده‌كێشم ئه‌ویش قوتابخانه‌ ئه‌هلییه‌كانه‌.

ئیمزای وه‌زیر
به‌هۆی بارودۆخی ته‌ندروستی‌و مه‌ترسی په‌تای كۆرۆناوه‌، ئه‌مساڵ سه‌رجه‌م داموده‌زگاكانی خوێندنی باڵاو په‌روه‌رده‌ به‌ قوتابخانه‌و زانكۆ ئه‌هلییه‌كانیشه‌وه‌ له‌ باشترین حاڵه‌تدا (٦٠%) كاتی فه‌رمی خۆیان ده‌وامیان له‌هۆڵه‌كان‌و پۆله‌كانی خوێندندا كردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ وه‌زیری په‌روه‌رده‌ بڕیاری (١٠%)ی داشكانی بۆ كرێی خوێندنی ئه‌مساڵ ده‌ركردوه‌، له‌كاتێكدا ئه‌وان (٤٠%)ی ماوه‌ی دیاریكراو ده‌وامیان نه‌كردوه‌، دادپه‌روه‌رانه‌تر ده‌بوو كه‌(٤٠%)یان به‌ لای كه‌مه‌وه‌ (٣٣%) داشكانی بكردایه‌، چونكه‌ هیچ ماقول نییه‌ كه‌ كۆمپانیایه‌كی ئه‌هلی چه‌ندین ساڵه‌ قازانجی كاری خۆی ده‌بات، به‌ڵام له‌ دۆخێكی ئاوادا بێت‌و زه‌ره‌رو زیانی ئه‌مساڵی خۆی له‌سه‌ر حیسابی خێزان‌و باوك‌و دایكی خوێندكار و قوتابیدا ساغبكاته‌وه‌، ئه‌ویش له‌ په‌ناو سایه‌ی ئیمزای وه‌زیری په‌روه‌رده‌دا (ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر وا دابنێین كه‌ ئه‌مساڵ زیانیان كردوه‌، كه‌ واش نییه‌)، له‌كاتێكدا دوكاندارێك، كاسبكارێك، بازرگانێكی ئاسایی، له‌م دۆخه‌دا خۆی مه‌ردانه‌ چۆته‌ ژێرباری قه‌یرانی كۆرۆناو داخستنی بازاڕ، به‌ڵام كۆمپانیایه‌ك له‌سه‌دان كه‌ناڵه‌وه‌ ئاسانكاریی بۆ كراوه‌، به‌سه‌دان دۆنم زه‌وی شاری له‌سه‌ر تاپۆكراوه‌، قوتابخانه‌ هه‌یه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی گه‌ڕه‌كێكی كۆنی شار زه‌وی به‌ناوه‌وه‌ كراوه‌، كه‌چی له‌م دۆخه‌دا ئاماده‌ نییه‌ مه‌ردانه‌ شان بداته‌ به‌ر قه‌یران‌و زیانی خۆی‌و له‌سه‌ر خوێندكار و قوتابیدا ده‌یشكێنێته‌وه‌!! ئایا ئه‌مه‌ دادپه‌روه‌رانه‌یه‌؟ ئایا ئه‌مه‌ش هاوشێوه‌یه‌ی مۆره‌كه‌ی سوڵتان نییه‌؟.

زیانی خێزانه‌كان
زیانی خێزانه‌كان لێره‌دا چییه‌؟، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر خیزانێك كرێی خوێندنی یه‌ك منداڵی بۆ ساڵێك (٢٥٠٠) دۆلار بێت، ئه‌وا به‌ پێی بڕیاره‌كه‌ی وه‌زاره‌ت ته‌نها ٢٥٠ دۆلاری بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام به‌پێی بنه‌مای دادپه‌روه‌ری‌و كاتی ده‌وامكردن‌و خوێندنی فیعلی، ئه‌وا پێویستبوو (١٠٠٠) دۆلاری بۆ بگه‌ڕێته‌وه‌، جیاوازییه‌كه‌ به‌ روونی ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌م نادادی‌و سته‌مه‌ ئابوورییه‌ش له‌ په‌نای یاساو به‌ پشتی ئیمزای وه‌زیری په‌روه‌رده‌ پیاده‌ ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر وه‌زیر ئه‌وه‌ی له‌ ئاگاییه‌وه‌ كردبێت، ئه‌وا وه‌ك له‌كه‌یه‌كی شه‌رم له‌ ژیانی پیشه‌یی ئه‌ودا ئه‌ژمار ده‌كرێت، ئه‌گه‌ریش بڕیاره‌كه‌ له‌ ئه‌نجامی ناڕوونی ئاراسته‌ی رووداوه‌كان ده‌ركرابێت، ئه‌وا كات ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌ بڕیاره‌كه‌یدا بچێته‌وه‌و هه‌ڵه‌كه‌ راست بكاته‌وه‌، چونكه‌ كۆمپانیاكانی كه‌ خاوه‌ندارێتی قوتابخانه‌ ئه‌هلییه‌كان ده‌كه‌ن، زۆر خراپ سود له‌و دۆخه‌ ده‌بینن، بۆ نموونه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن بڕوانامه‌ به‌ خویندكاره‌كه‌ ناده‌ن ئه‌گه‌ر قیستی ته‌واو نه‌دات، له‌كاتێكدا دانی قیستی ته‌واو نادادپه‌روه‌رانه‌یه‌، ئه‌مه‌ رێك وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌، له‌سه‌رده‌می ئاغایه‌تیدا هه‌رچه‌نده‌ ساڵه‌كه‌ش نه‌هاتی‌و خراپبووایه‌، به‌ڵام جووتیار و سه‌پانی قوڕبه‌سه‌ر ده‌بوو به‌شی ئاغاكه‌ی هه‌ر وه‌ك ساڵانی پێشوو بناردایه‌.

له‌دۆخێكی ئابووری‌و ته‌ندروستی‌و سایكۆلۆژی خراپی وه‌ك كۆرۆنا ڤایرۆسدا، حكومه‌تی هه‌رێم كه‌ ناتوانێت یارمه‌تی خه‌ڵك بدات، یان لانیكه‌م مووچه‌ له‌كاتی خۆیدا بدات، كه‌چی دێت‌و له‌ سه‌رگیرفانی خه‌ڵكی ئاسایی باری لاری كۆمپانیاكان راست ده‌كاته‌وه‌، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ئیفلاسبوون بیانپارێزێت، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی وه‌ك ساڵانی پێشوو قازانج بكه‌ن!. لێره‌دا جێگای خۆیه‌تی ئاماژه‌ به‌ قسه‌كه‌یه‌كی جۆزیف ستیگلیتز بكه‌ین كه‌ ده‌ڵێت “له‌سایه‌ی ئایدۆلۆژیاو سیاسه‌تی ئابووریی لیبڕالیزمی نوێدا، نه‌ك رۆڵی ده‌وڵه‌ت‌و حكومه‌ت به‌گشتی كه‌مكراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌وڵه‌ت به‌ هه‌موو داموده‌زگاكانیه‌وه‌ وه‌ك خزمه‌تكاری كه‌رتی تایبه‌ت‌و كۆمپانیاكان ره‌فتار ده‌كات”.

* دكتۆرا له‌ ئابووری و ئه‌ندامی مونته‌دای ئابووریی كوردستان

print

 451 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*