سەرەکی » وتار » جەمال ئارێز » ئەم هەفتەیە

گەرماو گەرم

ئەم هەفتەیە

ناڕەزایی ‌و خۆپیشاندانەكان، لێدوانە بێباكانەكانی بەشێك لە بەرپرسانی حكومەتی هەرێم ‌و «كڕوزانەوەو بەزەیی هاتنەوە»ی بەرپرسانی بەغدا بە دۆخی هەرێم ‌و خۆدزینەوەی سەرۆك وەزیرانی عیراق لە داواكارییەكان بۆ دانوستاندنی بەغداو هەولێر، گرنگترین ئەو بابەتانەن كە نەك رووداوە جیهانی ‌و ئیقلیمیەكانیان بیربردووینەتەوە، بەڵكو جیهان‌و ئیقلیم تۆپەكەیان خستۆتەوە ناو گۆڕەپانی هەولێرو بەغداوەو بەخۆمانەوە گیرۆدەیان كردووین.

-1-
خۆپیشاندان ‌و میكانیزمەكانی روبەڕوبونەوەی
هەفتەی رابردوو ئاماژەمان بەوە كرد كە بەڵێ خۆپیشاندان دەبێت، بەڵام وەك هەموو جارەكانی دیكە ئەنجامێكی ئەوتۆی لێ ناكەوێتەوە. نەك لەبەرئەوەی كە داواكاریی خۆپیشاندەران ناڕەوان، بەڵكو لەبەرئەوەی خۆپیشاندانەكان تێكەڵ بە ئەجێندای سیاسیی ناكۆك دەبنەوە، ئەمەش وادەكات لە نیوەی رێگا بەشێكیان یەكتریی بەجێ دەهێڵن، جگە لەوەش خەڵكی ئاسایی ‌و خاوەن مافی رەوا بۆ باشكردنی دۆخەكە دێتە مەیدان، نەك بۆ خراپتركردنی.
مخابن، خۆپیشاندانی ئەمجارەش وەك جارەكانی تر ئاراستەكەی بەو ئاقارەدا رۆیشت، چونكە خەریك بوو لەجیاتی باشكردن، بەرەو خراپتر بڕوات. تێكدانی ئه‌و ئاراستەیەش لەبەر چەند هۆكارێكە:
*نەبوونی پێشڕەوایەتییەكی راستەقینەی خۆپیشاندان كە بەرنامەو ئەجێندایەكی دیاریكراوی هەبێت بە دیاریكردنی شوێن ‌و كاتی دەستپێكردن ‌و كۆتایی هاتنی خۆپیشاندانەكە.
*نەبوونی دیدگایەكی رۆشن لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە بۆ تێگەیشتن لە خواستەكان ‌و جیاكردنەوەی خواستە رەواكان لە هەوڵدان بۆ نانەوەی پشێویی.
*پشتبەستن بە تەنها یەك میكانیزم بۆ كۆتایی هێنان بە ناڕەزایی ‌و خۆپیشاندان بەبێ دانانی پلانی پێویست ‌و دەستبردن بۆ میكانیزمی دیكەی ئاشتییانە، چونكە روبەڕوبونەوە‌و سنووردانان بۆ ناڕەزایی ‌و خۆپیشاندان بەتەنها بە بڵاوكردنەوەی هێز ناكرێت.
دەبێت رێوشوێنی سیاسی، یاسایی، ئیداریی، تەنانەت دەروونیش بگیرێتەبەر بە هەموو ئەوانە پێكەوە ئینجا دەكرێت پەنا ببرێتە بەر چارەسەری ئەمنی ‌و سەربازیی، ئەگەرنا دەبێت بپرسین ئاخۆ ئەگەر ئەوە تاكە چارەسەر بێت، ئەی تاكەی ئەو هێزە لەسەر شەقام دەمێنێتەوە؟
دەشێت نەك چارەسەری بنەڕەتی، بەڵكو چارەسەری هەنوكەیی بۆ بەشێك لەو كێشانەی كە لەئارادان بكرێت، بەڵام ئەوە پێویستی بە بڕیاری بوێرانە هەیە:
1-لەڕووی ئیدارییەوە لەجیهاندا شتێكی ئاسایی ‌و باوە كە حكومەتێك تووشی ئاستەنگی لەم جۆرە دەبێت، ئەگەر بڕیاری هەڵبژاردنی پێشوەخت ‌و دەستلەكاركێشانەوەی حكومەتیش نەدات، خۆ دەشێت «تەعدیل وزاری» بكات، بەتایبەتی وەزیری ئەو وەزارەتانە بگۆڕدرێن كە بەپلەی یەكەم ‌و دووەم بوونەتە مایەی سەرهەڵدانی قەیرانەكان، لەوبارەیەشەوە دەشێت وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێم بە نموونە وەربگرین كە بەخوێندنەوەی سیاسییانەو ئابوورییانە بۆ دۆخی قەیراناویی هەرێم، ئەو وەزارەتەو وەزیرەكەی سەرچاوەی سەرهەڵدانی بەشی هەرەزۆری قەیرانەكانن، ئەگەر واش نییە با سەرۆك ‌و جێگری سەرۆكی حكومەت روونكردنەوەیەكی زیاتر بدەن بە هاووڵاتیان!
2-دەكرێت بەشێك لە چارەسەر لەڕووی دەروونییەوە بێت، چونكە زۆرجار بینیومانە خۆپیشاندەرانی توێژێك ‌و دامەزراوە پەیوەندیدارەكان بەو توێژە لە رێككەوتن ‌و چارەسەری مامناوەندیی نزیكبوونەتەوەو ئاسۆیەك بۆ چارەسەر بەدیكراوە، بەڵام لێدوانی بەرپرسێك یان وەزیرێك هەموو ریسەكەی كردۆتەوە بەخوری ‌و چارەسەرە مامناوەندییەكەی تێكداوەتەوەو متمانەی ئەو توێژەشی لەدەستداوە كە جارێكی دیكە بتوانن بە بەڵێن ‌و گفتی بەرپرسانی خوارتر كۆتایی بە ناڕەزاییەكە بهێنن، نموونەی ئەوەش لێدوانەكانی دوو ساڵی رابردووی وەزیری پەروەردەو لێدوانی بەشێك لەو پەرلەمانتار‌و كەسانەیە كە هەندێكیان بە مەرامی سیاسیی ‌و بۆ شكاندنی شكۆی لایەنی دانوستانكار لەگەڵ خۆپیشاندەراندا دەیدەن بەو خەیاڵەی ئەوە نەبێتە دەستكەوتێكی سیاسی بۆ ئەو كەسە دانوستانكارە كە دەشێت لەڕووی ئایدیای سیاسییەوە ركابەری بێت.
3-دەشێت بەشێك لە چارەسەرەكان لەڕووی یاسایی ‌و قانونییەوە بن، نموونەی ئەوەش لە ساڵی 2006ەوە كە مۆنۆمێنتی هەڵەبجەی شەهید سووتێنراوە تا ئەم خۆپیشاندانانەی دواتریش، هیچ كاتێك لەدوای هێوربوونەوەی دۆخەكە رێوشوێنی یاسایی نەگیراوەتەبەر، لەگەڵ ئەوانەی كە ئەو كاری سوتاندن‌و وێرانكردنە بەتایبەتی لەگەڵ هەندێك دەزگاو دامەزراودا دەكەن، كە هەمووان ئەوە دەزانن نە سووتاندنی مۆنۆمێنتەكە‌و نە سووتاندنی فەرمانگەكانی تاپۆ ‌و دادنووس ‌و هاتوچۆ، شارەوانی… هتد، هیچ پەیوەندیی بە خۆپیشاندەرانی راستەقینەوە نییە‌و ئەوانەی ئەو كارە دەكەن، یان لەپشتییەوە دەوەستن، دەشێت كەسانێك بن كە هەندێك گرفتی یاساییان هەبێت لەو فەرمانگانەو دواتر بەپاساوی سووتانی دۆسێكانیان لەو فەرمانگانە لە لێپێچینەوەی یاسایی خۆیان قوتاربكەن.
دەبێت سەرپەرشتیارانی خۆپیشاندانەكانیش وریای ئەوە بن كە ئەو جۆرە كارانە نەك دۆخەكە باش ناكات، بەڵكو بەرەو خراپتری دەبات ‌و تەنها بیر لە چەندایەتیی ژمارەی خۆپیشاندەران نەكەنەوە، بەڵكو بیر لە چۆنایەتییەكەی بكەنەوە. لانیكەم ئەگەر چاویش لە لایەنە یاساییەكەی بپۆشین، سبەی رۆژ نۆژەنكردنەوەی ئەو هەموو شوێنە حكومییە سووتاوانە دەبنە بار بەسەر دارایی وڵاتەوەو باجەكەی هەر ئەو خەڵكە خۆیان دەیدەنەوە، بۆیە پێش ئەوەی دەسەڵاتی ئیداریی ‌و سیاسی بیر لە بڵاوەپێكردنی هێزی ئەمنی ‌و سەربازیی بكەنەوە، دەبێت سەرپەرشتیارانی خۆپیشاندان وریای ئەو حاڵەتانە بن.

-2-
گاڕان ‌و گۆلكەسوور
لایەنێكی تری ئەو هەڵانەی كە حكومەت لێی بەرپرسە، گرتنەبەری رێوشوێنی پێویستە لەكاتی ناپێویستدا، وەك:
*بەدرێژایی سێ ساڵی رابردوو كە خەڵك سێ یەكی مووچەی وەرگرتووە، پێشمەرگەو هێزە ئەمنییەكان مووچەی تەواویان پێدراوە، لەكاتێكدا ئاراستەی رووداوەكان بەم دۆخەی ئێستا گەیشتووە، لە گەرمەی ناڕەزایی چین ‌و توێژەكانی دیكەدا لەبری دەستكارییكردنی مووچەی چین‌و توێژەكانی دیكە بەرەو چاكبوون، دێن ‌و لەم كاتەدا پاشەكەوت لە مووچەی پێشمەرگەو هێزە ئەمنییەكاندا دەكەن.
*لەسەرەتای ساڵی 2016ەوە مووچە كەمكراوەتەوە، لەبەرامبەردا تا 25/9/2017 یان راستتر بڵێین تا 16/10/2017 هەم هەناردەی نەوت زۆر بووەو هەم باج ‌و تەعریفەی گومرگی ‌و رسومات بۆ چوار قات ‌و پێنج قات زیادكراوە، چەندین بەڵێن ‌و گفت درا كە لە مانگی ئاداری 2017ەوە چاو بەسیستمی مووچەدا دەخشێنرێتەوە، بەڵام هیچ نەكرا، ئێستا پاساوەكە هاتۆتە سەر ئەوەی لە 16/10وە داهات كەمبۆتەوە بۆ نیوە‌و ناتوانن دەستكاریی پاشەكەوتی مووچە بكەن، سەرەڕای ئەوەش لێرەو لەوێ هەندێك لە پەرلەمانتار‌و بەرپرسی حكومی لە میدیاكانەوە بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ساڵی داهاتوو حكومەت تەنها دەتوانێت شەش مووچە بدات، یەكێكی تر دەڵێت هەر ناتوانێت بیدات، ئەمانەش بە ناوی ئاشكرای خۆیانەوە یان لانیكەم ناوی میدیاكە ئاشكرایە، ئەگەر وایە بۆ گلەیی لە خەڵك دەكەن خۆپیشاندان بكات، ئەگەر وانییە، بۆ ئەو بەرپرسانەی ئەو جۆرە لێدوانانە دەدەن سزایان نادەن، ئەگەر میدیایەكیش لەخۆیەوە هەواڵ دروست دەكات بۆ رێوشوێنی یاسایی لەبەرامبەردا ناگرنەبەر؟
*خاڵێكی دیكەی ئەو رێوشوێنە پێویستانە لەكاتی ناپێویستدا ئەوەیە ئێستا خەڵك بەگشتی بەدەست نەهامەتی ‌و نەبوونییەوە دەناڵێنێت، چاوێكی لە خواو لەو بەشە خۆراكە پچڕپچڕەیە كە پێی دەوترێت «بایعی»، سەرباریی ناكۆكییەكانی نێوان هەرێم ‌و بەغدا، هێشتا بەغدا «لوتفی فەرمووە»و پسوڵەی خۆراكی بۆ ساڵی 2018 چاپكردووەو ئامادەیە بهێنرێتەوە بۆ كوردستان، وەفدی بەڕێوەبەرایەتیی پسووڵەی سلێمانی لەبەغدان، بەڵام بەڕێوەبەرێكی گشتی وەزارەتی بازرگانیی ‌و پیشەسازیی هەرێم لە هەولێرەوە پاڵیداوەتەوەو دەڵێت: «وەری مەگرن، چونكە نووسینی كوردییەكەی لەسەر لابراوە» ئەمە رێك ئەو پەندە كوردییەمان بیردەخاتەوە كە دەڵێت: «گاڕان پاكی گورگ خواردبووی، پیرەژن لە گۆلكە سووری خۆی دەپرسییەوە»، بەڕێز.. 50%ی خاكی ناوچە داگیركراوەكان كەوتەوە دەستی حكومەتی عیراق، حكومەتەكەت پارەی نییە بیدات بە مووچەخۆرەكانی، خەڵك پارەی پێ نییە كەرەستەی خۆراكە گرانبەهاكانی بەڕێزتان بكڕێت، لێگەڕێن با چەند مانگ جارێك خۆراكی بایەعییەكەی وەربگرێت، حكومەتەكەی جەنابت 12 ساڵ بەر لە رووخانی سەدام ‌و نزیكەی 12 ساڵیش لەدوای رووخانی سەدامەوە حوكمڕانیی تەواوی ئەم هەرێمەی كرد، نەیتوانی دوو دێڕ وشەی كوردیی بخاتە سەر ناسنامەی باری شارستانی ‌و رەگەزنامە، ئیتر كەی ئەم شەڕە شەڕی ئەم چركەساتە قەیراناوییەیە؟ هەر لەوبارەیەوە هاوڕێیەكم وتی: مۆڵەتی شۆفێریی سەرتاسەری عیراق نووسینی كوردیی لەسەره‌ تەنها ئەوانە نەبێت كە لەهەرێمی كوردستان چاپ دەكرێن. ئەرێ دەپرسم ئەو بەڕێوەبەرە گشتییە بەڕێزە بەرپرسیارێتی ئەوە دەگریتە ئەستۆ ئەگەر بەغدا مانگی داهاتوو بەبێ پسوڵەی 2018 خۆراك نەدات، خەڵك رووبەڕووی چ مەرگەساتێكی دیكە دەبێتەوە؟

-3-
كڕوزانەوە‌و بەزەیی بەرپرسانی بەغدا
لە خۆپیشاندانەكانی ئەم دواییەی ناوچە جیاجیاكانی كوردستاندا، گوێمان لە هەندێك دەنگ بوو لە بەغداوە لەسەر ئاستی جیاجیا كە گوایە دەكڕوزێنەوە‌و بەزەییان بە خۆپیشاندەرانی كوردستاندا دێتەوە كە سەركوت دەكرێن ‌و تەقەیان لێ دەكرێت‌و باسی ئەوە دەكەن كە مافی خۆپیشاندان مافێكی رەوایە‌و بە دەستوور چەسپێندراوە! بێگومان من بۆخۆم لەگەڵ ئەوەم كە خۆپیشاندان مافێكی رەواو دەستوورییەو دژی هەرجۆرە سەركوتكردنێكی خۆپیشاندانم، بەڵام گرنگ ئەوەیە كێن ئەوانەی ئەو لێدوانانە دەدەن، ئاخۆ چەپ ‌و لیبراڵ ‌و دیموكراتخوازەكانی بەغدان كە 90%یان لەدەست دەسەڵاتی ئایینی وڵاتیان بەجێ هێشتووەو لە تاراوگە دەژین، یان ئەوانەن كە خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2011ی حەویجەیان بە دۆشكەو «بی كەی سی» خەڵتانی خوێن كرد؟ یان ئەوانەن كە بەبێ خۆپیشاندانیش خورماتوویان لەكورد كرد بە چەرمی چۆلەكەو سەدان خانوو و بازاڕو دوكانی كوردانی ئاوارەی ئەو شارەیان سوتاند‌و تەقاندەوەو كاولكرد؟
هاوكات لەگەڵ ئەو كڕوزانەوەو دەربڕینی بەزەییەدا، هێشتا ئامادە نین تەنانەت سڵاوێك لەوانەش بكەن كە دەیانوت «نەخێر بۆ ریفراندۆم»، دەكڕوزێنەوە، بەڵام هێشتا ئامادەنین بەو ژمارەیەش كە خۆیان ئاماژەی پێدەكەن مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بنێرن، كە ئەوە بەشی زۆری كێشە ناوخۆییەكانی هەرێم چارەسەر دەكات، بەڵام مخابن خەڵكانێك پێیانوایە ئەو دەربڕینی سۆز‌و بەزەییە هەر باشە، لەكاتێكدا بەغدا دەیەوێت ئاراستەی خۆپیشاندانەكە بەجۆرێك بێت خەڵك داوای ئەوان بكات دەسەڵاتیان بگەڕێننەوە بۆ ناو هەرێم كە بێگومان ئەوكات پەشیمانبوونەوە نە دادی هاووڵاتیانی خۆپیشاندەر دەدات، نە دادی ئەو جۆرە دەسەڵاتدارانەی هەرێم كە هێشتا ربەی بە پێوەری 2003 – 2012 لەگەڵ بەغدا دەپێوێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*