سەرەکی » وتار » محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری‌ » جەنگ لە چەشنی سێیەم الحرب من النوع الثالث.War of the Third Kind

جەنگ لە چەشنی سێیەم الحرب من النوع الثالث.War of the Third Kind

(١-٢)
بەشێكی زۆری ململانێ‌ و توندوتیژییەكان، دەرئەنجامی جەنگ و شەڕی تەقلیدی و ئەتۆمی و نێوان دەوڵەتان نین. بەڵكو ئەم جەنگە زیاتر لەنێوان چین و توێژەكانی ناوخۆی ووڵاتدا بەرپا دەبێت، ئیدوارد رایس لە ساڵی 1990 یەكەم كەس بوو، ئەم ناوەی خستە پاڵ ئەو چەشنە جەنگە. لە زۆربەی كاتەكاندا، ئەم جۆرە جەنگە دەبەسترێتەوە بە چەمكی ووڵاتانی جیهانی سێیەم، كە زیاتر جۆری جەنگ و شەڕی پارتیزانی دەگرێتەوە. دەكرێ‌، كە ئەم چەمكە بە دەستەواژەی ململانێی و ناكۆكیە دیاریكراو و سنوردارەكان –یش ببەستینەوە، كە لە بنچینەدا گوزارشتە لە ململانێ‌ و ناكۆكی توندوتیژ و خوێناوی چەكداری. لە زۆربەی كاتەكاندا ئەو جەنگ و شەڕانە لە نێوان ووڵاتان روونادەن، و لە چوارچێوەی سنوری ئیقلیمی دەوڵەتانیش نامێنەوە. لە ساڵانی هەشتا و نۆوەدەكانی سەدەی رابردوودا، 30 بۆ 40 شەڕ وجەنگی بەمشێوە روویاندا و هەڵگیرسان. لە دوای هەڵوەشاندنەوە و نەمانی ووڵاتانی یوگسلاڤیا و یەكێتیی سۆڤیەتی جاران لە نۆوەدەكاندا، بەشێكی زۆری ئەو جەنگ وشەڕانە لەناوخۆی ئەو ووڵاتانەو ووڵاتانی تازەگەشەكردوودا هەڵگیرسان. بە تایبەت لە نێوان حكومەت و ئەو لایەن و گروپانەی، كە خوازیاری گرتنەدەستی دەستەڵات و كۆنترۆلكردنی پایەكانی حكومەت و پۆستیان هەبوو، یاخود هەوڵی بەدیهێنانی جۆرێك لە خۆبەرێوەبەری و سەربەخۆیان دەدا.
ئەم جەنگە بە دوو شێواز و تایبەتمەندی خۆی هەیە و پێیان دەردەكەوێ‌. یەكەم: شێوازی ناكۆكی و ململانێی ئایدیۆلۆجی، كە پەیوەندی بە دوو هێز و لایەنی ساسیی و جەماوەری خاوەن هێزی چەكداریەوە هەیە. وەك جەنگ و شەڕەكانی زرگاریخوازانەی ئەریتریا و لە كیشوەری ئەفریقا و نیگاراگوا لە ئەمریكای لاتین. دووەم: شێوازی ناكۆكی و ململانێی « هەڵوەشائاسا – تفتت «، كە لەو شێوازەدا توندوتیژیەكی نارێكخرا ونامەركەزی و ئابووریەكی ناسەقامگیر و قۆرخكار هەیە. وەك ئەو جەنگ و شەڕانەی لە ووڵاتانی سۆمال و لیبیریا و كۆنگۆ روویاندا، كە تا ئێستاش ناوەناوە ئەو شەڕ و جەنگانە دووبارە دەبنەوە. ئەو دوو شێوازە و تایبەتمەندیە لەیەكەوە نزیكم و تارادەیەكی زۆریش بەیەكەوە بەستراونەتەوە، لەبەر ئەوەی لە چوارچێوەی بوونی ناكۆكی ئایدیۆلۆجی و ململانێ سیلسی هەنگاوەكان بەرەو لێكجیابوونەوە و پێكدادان و جەنگ و دواجاریش بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەچن. لەلایەكی تر ناشێت، كە لایەنە ناكۆك و دژ بە یەكەكان خاوەن پرەنسیپ و پاشخانێكی سیاسی و ئایدیۆلۆجی نەبن.
هەركاتێك ئاگری جەنگێكی بەوشێوەیە هەڵدەگیرسێ‌، زۆر بە ئاستەم و زەحمەت خامۆش دەكرێ و دادەمركێتەوە، ئیتر بە رێگەی یكلاكەرەوەی سەركەوتنی سەربازی بێت، یاخود دیالۆگ و دبلۆماسی و سیاسیەوە بێت. چونكە لەو شوێن و جوگرافیەی ئەو چەشنەی جەنگی تێدا هەڵدەگیرسێ‌، چەك و تفاقی جەنگی بە ئاسانی دەستدەكەوێ‌ و بەرژەوەندی و خواستی ئقلیمیشی تێوەدەئاڵی، كە بەرژەوەندیان لە درێژەكێشانی جەنگ و شەڕ دایە. زۆرجار چارەنوسی ئەو ووڵاتانە هەڵوەشانەوە و دارمانە. هەروەها دەبێتە هۆی لێكترازانی ریزەكانی نیشتمانی و نەتەوەیی و سەندنەوەی توانا و هێزی نیشتمانی لە رۆڵەكانیان، بە تایبەت لاوان، كە دابەشی سەر گروپگەلێكی جیاجیا و بەرژەوەندخواز دەبن، كە ناكۆك لەگەڵ یەك و بۆ بەرژەوەندییەكانیان كیبركێی دەكەن. هیچ تیۆر و پێوەرێكمان نیە، كە بەسەر بنەماو دیاردە و فاكتەرەكانی سەرهەڵدانی ئەو جەنگ و شەڕە لێكبداتەوە. نازانرێ‌ فاكتەرە ریشیەكانی دەركەوتنی كامانەن و چین؟. ناشكرێ‌ بیبەستینەوە بە رووداو و پێشهاتێكەوە. لەگەڵ ئەوەش لە ناوەخنی هەموو جەنگ و شەڕێكدا، مێژوویەك هەیە، كە هاوكات كارلێك دەكات لەگەڵ فاكتەرە ناوخۆیی و دەرەكییەكان دواتر وێنە روونەكە دەردەكەوێ. زۆرێك لە سەرچاوە و توێژینەوەو لێكۆلینەوەكان لەبارەی جەنگ بە گشتی و جەنگ لە چەشنی سێیەم، چەند فاكتەرێك و پاڵنەرێكیان لەبارەی هەڵگیرسانی ئەم جەنگە خستۆتەروو.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*