سەرەکی » دۆسێ » مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ لە كۆڕی تازەكردنەوەی بیری موسڵمانەتیدا

مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ لە كۆڕی تازەكردنەوەی بیری موسڵمانەتیدا

ن/ محەمەدی مەلا كەریم

بەشێک لە وتارى مامۆستا (محەمەدى مەلا کەریم) لە کۆڕى چلەى (مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ) لە سلێمانى خوێندراوەتەوە.

ئا/ د.ئاراس محەمەد سالح

بیری نوێكردنەوەی ئایین توانیبێتی دەوری خۆی بە تەواوی ببینێ‌ یا بە نیوەو ناتەواو نیوەچڵ، كە بەلای منەوە بەشێكی لە ڕۆشنكردنەوەی بیری گشتیدا هەر بووە، لە هەموو لایەكی جیهانی ئیسلامدا سەری هەڵدا. لەم سولەیمانیەی ئێمەیشدا كە لە مێژە مەڵبەندێكی گەورەی بیری نوێيە سەرانسەری كرمانجی خواروو زمانی عێراق و ئێرانە، مامۆستای گەورەمان خوالێخۆشبوو مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ، وەك مەلای گەورە لە كۆیە‌و وەك مامۆستا محەمەدی قزڵجیی تورجانی زادە لە ناوچەی بۆكانی ئەودیو، لەگەڵ جیاوازی بۆچوون‌و ڕێبازی گشتیشیاندا، یەكەمین كەس بوو لە ساڵەكانی سییەوە كەوتە تەقەلای بڵاوكردنەوەی بیری نوێكردنەوەی هەڵوێستی ئایینی‌و، سەرچاوەو پشت‌وپەنای لەم مەیدانەدا بەرهەمەكانی جەمالوددینی ئەفغانی‌و شێخ موحەممەد عەبدەو شێخ موحەمەد ڕەشید ڕەزا بوو.

مامۆستای خاڵ بە پشتیوانی بەهرەی زیرەكی خۆی‌و بەو پایە كۆمەڵایەتیەی لەم شارەدا هەیبوو، وەك مەلایەكی مەلا‌و، وەك كوڕەزایەكی حاجی شێخ ئەمینی خاڵ كە خۆی شێخی تەریقەت‌و خەلیفەی شێخ بەهائەددینی تەوێڵە بووە، بە چالاكی‌و خوێن گەرمیەكی گەنجانە‌و گیان لەسەردەمی نوێی ڕاپەڕینی ئایینی‌و نەتەوەیی‌و كۆمەڵایەتی‌و نیشتمانی وەرگرتووە كەوتە بڵاوكردنەوەی ئەم بیرە، بەڵام كڵۆڵی كارەكەی لەوەدا بوو وڵات هیچ هۆیەكی ئەوتۆی ڕاگەیاندنی تیانەبوو، نە ڕۆژنامە‌و نە گۆڤارێ كە ئامادە بێ هاوكاریی بكا، بەڵكو تەنانەت نە ڕۆژنامەو گۆڤارێكی دژیش.. نە چاپخانەیەكی ئەوتۆیش هەبوو بتوانێ‌ بە دەست‌وبردەوە بەرهەمی بۆ لە چاپ بدا. هەبوو نەبوو ڕۆژنامە سێ چوار لاپەڕەییە بچووكە یەك لەدوای یەكەكانیa پیرەمێرد بوون كە هەفتەی جارێ دەرئەچوون‌و بەشی بەرهەمەكانی خودی ئەویان نەدەكرد، چاپخانەكەیشی لە ڕۆژنامەكەی بێ دەسەڵاتتر، بە هەزار یا ئەڵڵاو یا پێغەمبەر مانگی چەند سەعاتێ‌ كاتی لە پێویستی ڕۆژنامەكە زیاتری ئەبوو تا بەچەند مانگێ‌ بتوانێ‌ فۆرمەیەك لە چاپ بدا.

تەفسیری قورئان‌
بۆیە بە درێژایی چەند ساڵ لە تەفسیرێكی جزمی عەممەی قورئان‌و مەولوودنامەیەكی نەوئەسەری پێغەمبەری زیاتری بۆ لە چاپ نەدرا بۆ شێخی خاڵ.. لەمەیش زیاتر‌و لە هەموو ئەمەیش بایەخدارتر‌و كاریگەرتر: پیرەمێرد خۆیشی لەوانە نەبوو لە ڕێگەی ڕاستكردنەوەی باری ئایینیەوە بۆ ڕاستكردنەوەی باری كۆمەڵ بڕوا. سەرەڕای ئەمەیش شێخی خاڵ خۆیشی نەهات ڕێگای مەلایەتی بگرێتەبەر‌و وەك جەنابی مەلای گەورەی كۆیە دەرز بە فەقێیان بڵێ‌و لەو ڕێگایەوە كۆمەڵێك مەلای ڕۆشنبیری هەڵگری ئاڵای نوێكردنەوەی بیری ئایینییان لێ پێكبێنێ‌، یا ببێ‌ بە خەتیبی مزگەوتێكی وەك مزگەوتی گەورە یا خانەقای مەولانا تا لە ڕێگەی خوتبەی جومعەوە بیروباوەڕی خۆی بگەیەنێتە جەماوەری نوێژكەر.

بۆیە تەنها دیوەخانەكەی ئێوارانی مزگەوتی‌و خوتبە خوێندنەوەی جاربەجاری ئاهەنگەكانی مەولوود‌و هەندێ‌ موناسەبات‌و نوسینی چەند بەرگ تەفسیر‌و كۆمەڵێ وتاری بۆ مایەوە كە بیری خۆی بخاتە دوو توێیانەوە. هەرچی ئەو تەفسیرانەیەتی تا ئێستایش هەموویان لە چاپ نەدراون، هەرچی كۆمەڵە وتارەكانیشیەتی كە لە گۆڤارە كوردیە تاك‌و تەراكانا بڵاوی ئەكردنەوە، ڕێیان نەئەكەوتە زۆرتری ئەو خەڵكەی كە ڕێیان بكەوێتە لایان كە جەماوەری دیندارن، تەنها لەم دوایەدا ئەو دەرفەتە ڕەخسا كە هەندێكیانی لە دوو بەرگی (ناڵەی دەروون)دا بڵاوكردەوە كە ئەویش زۆر دواوەخت بوو.

بیری نوێ
مامۆستای خاڵ ئەبوو بیری لەوە بكردایەتەوە كە ئەو بیروباوەڕە ئایینییە نوێیەی خۆی بگەیەنێتە ئەو جەماوەرەی پێویستی بە گۆڕان بوو، كە جەماوەری مەلا‌و فەقێ‌و نوێژكەری مزگەوتە، بەڵام بەداخەوە ئەو تا ڕادەیەكی زۆر لە ئاستێكی بەرز‌و دوورەوە ئەیڕوانیە ئەم جەماوەرە‌و، ئەركی هاتنە خوارەوەی بۆ گۆڕینی بیریان لە ئەستۆ نەگرتبوو. جەماوەری ئەو جەماوەری ڕۆشنبیری تازە بابەت بوو كە لەو مەسەلەیەدا گەلێ‌ لەو دوورتر ڕۆیشتبوون‌و ئەتوانم بڵێم جەماوەرێكی كەم تا زۆر عەلمانی بوون‌و پێویستیان بەو نەبوو هیچیان بۆ ڕوون بكاتەوە. لە جەماوەری مەلاو فەقێیاندا ئەبوو مرۆ خۆی لە ڕێگەی خۆیەوە بووبێ بە نوێخواز ئەوجا خاڵی بە یەكگەیشتنەوەی لەگەڵ مامۆستای ئەدۆزیەوە. لەوە بەولاوە مەلاو فەقێی كۆن مەشرەب كە قسەیەكی نوێخوازانەیان لە مامۆستای خاڵ ببیستایە، لە جیاتی ئەوەی گوێی بۆ ڕاهێڵن، لێی ئەسڵەمینەوە. ئەمەیش یەكێكە لە بایەخدارترینی هۆیەكانی دەنگدانەوەی بیروباوەڕی نوێخوازانەی ئایینیی مامۆستا خاڵ لەناو جەماوەری مەلا‌و فەقێ‌و لەناو تێكڕای جەماوەری نوێژكەرانا.

مامۆستا خاڵ لە تێكڕای نووسینە ئایینییەكانیاو بە تایبەتی لە تەفسیرەكانیا كەڵكێكی زۆری لە ڕێبازی شێخ محەمەدی كوڕی عەبدولوەههاب نەجدی وەرئەگرت، بەڵام چونكە زۆر چاك شارەزای باری بیروبۆچوونی كۆمەڵەكەی خۆی بوو، ئەو بابەتانەی نەئەدایە پاڵ شێخ موحەممەد عەبدولوەههاب، بەڵكو وەك بیروڕای شێخ موحەممەد عەبدە‌و شێخ ڕەشید ڕەزا بڵاوی ئەكردنەوە، هەروا لە وتار‌و قسەی كۆڕ‌و مەجلیسیا لە هەر بۆنەیەكا مەیدانی قسە لێكردن بهاتایەتە ئاراوە بە توندی بەرهەڵستی ئەو دیمەنانەی واسیتە‌و واسیتەكاری بۆلای خوای ئەكرد كە سەرەنجامەكەیان وای لێ دێتەوە خوایش وەك پیاوی دنیایی بێ‌و واسیتە كار بكا لای‌و پیرانی تەریقەت كاری ئەو خەڵكە لای خوا مەیسەر بكەن. دژی چوونە سەر گۆڕی ئەم‌و ئەو بوو بۆ تكا‌و پاڕانەوەو، قایل نەبوو بە ناوهێنانی كەس وەك تكاكار لە كاتی پاڕانەوەدا لە خوا.. دوژمنی ئەم جەنجاڵ هەراو هوریایە بوو كە دەوری پیرانی تەریقەت‌و شێخ‌و مەشایەخانا ئەكرێ‌و هەمووی بە پێچەوانەی ئایینی ئیسلام ئەدایە قەڵەم‌و، من خۆم لەو مەیدانەدا قسەی توندی وام لێبیستووە كە ڕەخنەی تەنانەت لە بنەماڵەی خۆشیان تیابێ.

دژایەتی خورافات
لە مەیدانی خاوێ كردنەوەی تەفسیری قورئاندا لە خەرافاتی پاشماوەی ئایینی جولەكەو ئایینەكانی تر‌و لە لێكدانەوەی قورئاندا لەسەر بنەمایەكی زانستی‌و لەگەڵ زانستی هاوچەرخ گونجاو، بە گوژم‌و ڕێبازی شێخ موحەممەد عەبدەی گرتبوەبەر، تەفسیرەكانی كە بە ڕەنجی شانی خۆی‌و چەند بەرگێكی لێ لە چاپ داون‌و بە هیواین دەزگای ئەوقاف‌و كۆڕی زانیاری ئەو بەرگانەی تری‌و سەرانسەری پاشماوەكانیمان بۆ لەچاپ بدەن، بەڵگەیەكی گەورەن لەسەر ئەو ڕێبازی قورئان لێكدانەوەیەی كە لە مەیدانی بیروباوەڕی ئایینیدا ڕێگای سەلەفی‌و لە میدانی زانستیدا ڕێگای تەفسیرنووسە ڕێبازی زانست گرتووەبەرەكانی تێدا گرتوەتەبەر. من خۆم لەو باوەڕەدام كەوا چ ئەو تەفسیرنووسانەو چ مامۆستای خاڵیش لەم مەیدانەدا ئەركێكی ئێجگار سەختیان گرتووەتە ئەستۆی خۆیان كە هەرگیز بۆیان ناچێتە سەر، چونكە بمانەوێ‌‌و نەمانەوێ‌ چ قورئان‌و چ كتێبە خواییەكانی تر لە هەموو شتێكا لەگەڵ زانستی نوێ یەك ناكەون‌و، زیاد لەمەیش ئەم كتێبە خواییانە كتێبی نەگۆڕن، بەڵام زانست هەمیشە مل كەچی هەر گۆڕانێكی نوێیە بۆ زانایان دەركەوێ، ئەم دووەیش قەت پێكەوەیان ناكرێ‌‌و ئەگەر ڕێبازی یەكخستنی هەمیشەی قورئان‌و زانست بگرینەبەر، ئەبێ یا باوەڕ بە زانست نەكەین یا هەر جارێ‌ قورئان بەجۆرێ مەعنا لێ بدەینەوە.

لە مەیدانی خوێندەواریی فەقێیانا زۆر بە توندی دژی ئەو ڕێبازە كۆنە بوو فەقێی كوردستان سەدان ساڵ بوو لەسەری بەڕێوە ئەچوون‌و، بە گەرمی داوای لە مەلاكان ئەكرد ڕێگایەكی نوێی پێ خوێندن بگرنەبەر فەقێكانیانی لە زانستی نوێ پێ نزیك بخەنەوە. لە لیژنەكانی تاقیكردنەوەی مەلایاندا بۆ دەرزوتنەوە‌و پێشنوێژی‌و خوتبەخوێنی، هەمیشە پرسیاری وای ئەهێنایەوە شێوەی نوێی ببێ‌‌و بەوە ناچاری ئەكردن كتێبی نوێ بابەت بخوێننەوە‌و ئەگەر پێشیان خۆش نەبێ هەر بەو جۆرە وەڵام بدەنەوە.

مەولودنامەی نوێ
لە جیاتی مەولوودنامەیەكی كۆن كە پڕ بوو لە بابەتی ناڕاست‌و دوور لە ئەقڵ‌و شتی سەیر‌وسەمەرە، مەولوودنامەیەكی نەوئەسەری نووسی کە بریتییە لە مێژووی ژیانی پێغەمبەر‌و باسی ڕەوشتی جوانی‌و كردەوە گەورەكانی‌و بابەتی تری وا موسوڵمانانی ڕۆشنبیر‌و خوێندەوار‌و تێگەیشتوو پێ بگەیەنێ‌.

لە مەیدانی ئامۆژگاری كردنی موسوڵمانانا كە زیاتر لە چەند وتارێكیا دەركەوتووە كە لە (گەلاوێژ)ا بڵاوی كردوونەتەوەو ئەم دەرفەتەی وەك پیاوێكی ئایینی كەمتر بۆ ڕەخساوە، تەنها ئامۆژگاری كۆمەڵایەتی بڵاو ئەكردەوەو موسڵمانانی بە مژدەی بەهەشت‌و هەڕەشەی دۆزەخەوە خەریك نەئەكرد. چونكە لەوە دڵنیا بوو كە موسڵمانان خۆیان لەمبارەوە بە درێژایی سەدان ساڵ ئەوەندەیان لە باوك‌و دایك‌و كۆمەڵ‌و مزگەوت بە میرات بۆ ماوەتەوە پێویستێكی ئەوتۆیان بە زیاتر نەبێ. لە یەكێ‌ لە وتاركانیا كە لە (ناڵەی دەروون)ا بڵاوی كردووەتەوە، باسی ئەوە ئەكا ئەم هەموو قورئان خوێندن‌و ویرد‌و دوعا‌و بانگ‌و سەڵاو نوێژە بە میكرۆفۆن بە شە‌و نیوە شەو و بەرەبەیان‌و بە وەخت‌و ناوەخت‌و كارێكی ناشەرعی‌و نابەجێیە‌و بەپێی ئایین لە هەر شوێنێكا نەخۆشێ هەبێ یا مناڵێ‌ یا كەسێكی نوستوو، نابێ دەنگی قورئان خوێندن یا نوێژكردن ئەوەندە هەڵبڕرێ نەخۆشەكە ناڕەحەت بكا یا مناڵەكە خەبەر كاتەوە یا ئیسراحەت لە لە نوسووەكە تێكبداو بە ئاگای بهێنێ‌‌و، بەراوردی ئەوە ئەكا كە ئەمڕۆ لە مزگەوتەكانمانا بە ناوی ئایینەوە ئەكرێ‌و خەڵكەكە هەموو لە ڕەشەخەڵكی نەخوێندەوارەوە بیگرە تا پێشنوێژی مزگەوت هەموو نەك هەر بە دروست، بەڵكو بە پێویستی ئایینیشی ئەزانن، لەگەڵ ئەوەیش كە پێشەوایانی ئایین لە كتێبەكانیانا لەبارەی ناڕەوایی ئەم حاڵەتەوە بەدرێژی نووسیویانە.

موسڵمانێكی ڕۆشنبیر
من بێگومان هەر موسڵمانێكی ڕۆشنبیر ئەمڕۆ دەنگی ناڕەزایی لەم دیاردەیە دەر ببڕێ‌، لەگەڵ ئەوەیشا كە دیاردەیەكی ناشەرعیە، بە كافری بێ دینی دەرئەكەن‌و كەسانی‌وا هەن ئەگەر پێیان بكرێ‌ سەنگەساری ئەكەن. بەڵام مامۆستای خاڵ، وەك موسوڵمانێكی نوێخوازی ڕۆشنبیر، بێ پەروا حوكمی ڕاستی شەرع لەم ڕووەوە باس ئەكا‌و لەم خەڵكەی ئەگەیەنێ‌ كەوا ئەمڕۆ كار گەیوەتە ڕادەیەك هەر لە ژێر پەردەی ئایین خۆیدا هەزاران كاری بێ ئایینی بۆ سوود‌و قازانجی كەسانێكی كەم ئەكرێ.

بەكورتی ئەگەر مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ لە سەردەمێك‌و لە ئاووهەوایەكی پێكەوتووی دیموكراتدا ئەو ئەركەی بگرتایەتە ئەستۆ كە گرتیە ئەستۆ، ئەمڕۆ جێ پەنجەی بە بیروبۆچوونی هەزاران موسوڵمانی ڕۆشنبیرەوە دیاربوو. ئەو كارەی ئەو ئەیویست بیكا، هۆی بڵاوكردنەوەی زۆر‌و ئازادیی بیروباوەڕ‌و پێش قەرەوڵانی چالاك‌و لێبووردووی ئەویست. ئەویش نەبوو. كارەكەی ئەو كاری كۆمەڵە‌و پارتیی نهێنی نەبوو تا ئەویش بە دزییەوەو دوور لە بەرچاوی خەڵك پێیەوە خەریك بێ. سەردەمەكەیشی لەڕووی بیروبۆچوونەوە زۆر لەوە لەدواتر بوو ئەو ئەندازە كەمە توانای بۆ ئەو ڕەخسابوو بەشی جێ بەجێ كردنی بكا. بۆیە مامۆستای خاڵ ئەستێرەیەكی گەش بوو لە ئاسمانی تاریكی كوردەواریدا كشاو زوو كوژایەوە.

ئەوەی لەم مەیدانەدا شایەنی لێكۆڵینەوەیە ئەوەیە سولەیمانی بەرلەوەی نیشانەی سەرهەڵدانی بیری تازەكردنەوەی هەڵوێستی ئایینی تیا سەر هەڵبدا، بیری نوێی ئەوروپای پێگەیشتووە. نەك هەر ئەوانەی پاش هاتنی ئینگلیزو لەگەڵ حوكمڕانی شێخ مەحمودودا بیری پێشكەوتووی ئەوروپایان بڵاوكردەوە كە ئەكەوتنە پێش سەردەمی سەرهەڵدانی مامۆستای خاڵ. بەڵكو تەنانەت بەڵگەی وامان بەدەستەوە هەیە كە لەسەردەمی كاك ئەحمەدی شێخیشدا كەسانی وا لە سولەیمانی بوون دیاردە ئاسمانیەكانی وەك مانگ گیران‌و ڕۆژگیران‌و شتی وایان بەپێی زانستی نوێ‌ لێكداوەتەوە.

ئەمەیش نیشانەی ئەوەیە بیرە ئەوروپاییەكە ڕەنگدانەوەی هاتوچۆی نێوان سولەیمانی ئەستەمبووڵ‌و تاران‌و تەورێز‌و بەغدا‌و بەسرە‌و دیتنی كتێبی نوێ‌و هاتنی بارودۆخی تازەی داگیركرانی وڵاتە لەلایەن ئینگلیزەوە، لە كاتێكا كە بیرە ئایینییە نوێكە هەرچەندیش بێ پێوەند نەبوە بە دەرەوە، وەنەبێ لە ناوەوەیش ڕیشەی لە زەمینەی خۆماڵیدا نەبووبێ. سەرەڕای ئەوە كە بیرە ئەوروپاییەكە بەرەو ڕووی جەماوەر نەكراوەتەوە، لەبەرئەوە ڕاستەوخۆ بەگژی بیروباوەڕی چەسپیوی جەماوەرا نەچوە، بەڵام بیروباوەڕی ئایینی نوێ هەر لەگەڵ یەكەم سەرهەڵدانیا بەگژی ڕێبازی دەقگرتووی سەدەها ساڵی جەماوەرو هەڵگرانی شێوەی بیركردنەوەی كۆندا ئەچوو. بۆیە پێویست بوو زەمینەی بۆ خۆشتر ببێ‌ ئەنجا بتوانێ‌ سەرهەڵدا تا لە توانایا بێ لەبەر ڕەشەبای بەربەرەكانێی كۆنەپەرستیدا خۆی بگرێ‌. بەلای منەوە دواكەوتنی سەرهەڵدانی بیری ئایینی نوێ‌ لە بیری زانستی نوێ‌ لە سولەیمانی، بەم جۆرە لێك ئەدرێتەوە.

جیاوازی نێوان مەلای گەورەی کۆیەو شێخ محەمەد خاڵ
هەر لە مەیدانی هەڵسەنگاندنی بیرو دەوری شێخی خاڵدا سەبارەت بە نوێكردنەوەی بیری موسوڵمانەتی لەناو كوردەواریدا، بێجێ‌ نییە لایەكیش بەلای مەلای گەورەی كۆیە، مەلا محەمەدی جەلیدا بكەینەوەو، وەك جۆرە بەراوردێك لە نێوان ئەم دوانەدا چاوێكیش بە هەڵوێستی جەنابی مەلادا بگێڕین‌و، ئەوە بخەینە پێش چاو كە ئەم دوو زاتە لە چیدا یەك ئەگرنەوەو لە چیدا لە یەك جوێ ئەبنەوە.

مەلای گەورەی كۆیە بیست سی ساڵێك بەر لە شێخی خاڵ هاتووەتە كۆڕی خەباتەوە بۆ ڕاگەیاندنی بیروباوەڕی نوێكردنەوەی ڕێبازی موسوڵمانەتی‌و، ئەو ڕێگایەی لەم مەیدانەدا گرتیەبەر تا كۆچی دوایی كردنی بەرەڵای نەكردو، بە هەموو توندوتیژیەكیش بۆی تێئەكۆشا. لەگەڵ ئەوەیشا كە دەرفەتی بۆ گواستنەوە لەڕێگای مەلایەتی‌و چوونە كۆڕی ژیانی دەوڵەتییەوە، لە ئاستێكی باڵادا، چەند قات لەهی شێخی خاڵ زیاتر‌و بەدەرەتانتر بوو، هەرگیز پێی لە كەوشەنی مزگەوت نەكردە دەرەوەو ڕێگای باوك‌و باپیری بەرەڵا نەكرد‌و قەت پشتی لە پێگەیاندنی مەلا‌و فەقێ بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی ئایینی‌و كۆمەڵایەتی‌و ڕۆشنبیریی جەماوەری كوردستان هەڵنەكرد. بەڵێ لە ژیانیا حاڵەتی‌وا هەیە وەزیفەی باڵای میریی وەرگرتووە، بەڵام هەرگیز بەجۆرێ نەبوە لە زەمینەی مێژوویی حۆی دابڕی كا. مەلای گەورە لە مەیدانی مەلایەتیشا كەسێ نەبوو هیچ كان لە كەڵە مەلاكانی ئەو سەردەمەی كوردستان بتوانێ‌ شان لە شانی بدا‌و قسە لە قسەیا كا. ئەمەیش خۆی یەكێكە لە ڕازەكانی ئەوە كە هەمیشە بە هەموو وێران ئازاییەكەوە بانگی بیروباوەڕی خۆی بەرز هەڵبڕیوەو سڵی لە كەس نەكردوەتەوە.

شێخی خاڵ تەنها ماوەیەكی كەمی سەرەتای وشیاریی خۆی بە مەلایەتی ڕابواردووە. لەو ماوە كەمەدا‌و لە بارودۆخی ئاڵۆزی ئەو سەردەمەی سولەیمانیدا‌و بە ڕەچاوگرتنی ڕیشە داكوتاویی بیری كۆنەپەرستی ئایینی لە سولەیمانی‌و گەلێ‌ هۆی تر، دەرفەتێكی لەباری بۆ بەردەوام بوون، وەك شێخێ‌ یان مەلایەكی نوێخواز، لە مگەوتا بۆ خۆی نەدی‌و، وەك پێشتر لێی دواین، ڕێیەكی تری بۆ ژیانی خۆی هەڵبژارد‌و ڕێبازێكی تری خەباتی نوێخوازیی ئایینی گرتەبەر.

بواری ئەدەب
مەلای گەورەیش، وەك شێخی خاڵ‌و بەر لە شێخی خاڵ، لە مەیدانی نوسینی تەفسیری قورئاندا بە بیروباوەڕێكی نوێخوازانە، بەڵام سەربەستانەتر‌و خۆییانەتر لەوەی شێخی خاڵ، قورئانی پیرۆزی لە چەند بەرگدا لێكداوەتەوە. بەداخەوە ئەمیش لەم ڕووەوە لە شێخی خاڵ سیاچارەتر‌و لە دوو بەرگ زیاتری تەفسیرەكەی لە چاپ نەدراوە. مەلای گەورە شیعریشی بۆ پەردە هەڵماڵین لە ڕووی بیروباوەڕی كۆنەپەرستانە‌و بڵاوكردنەوەی هەستی نیشتمان پەروەری و ڕاستكردنەوەی باری چەوتی كۆمەڵایەتی خستووەتەكارو لەم مەیدانەدا هەنگاوی وای ناوە كەس پێش ئەو نەیناوەو لە گەلێ ڕووەوە پاش ئەویش كەس پیا نەگەیشتووەتەوە. بەڵام شێخی خاڵ لەم بارەیەوە هیچ جێ‌ دەستێكی دیار نییە.

مەلای گەورە بایەخێكی زۆریشی بە نووسینی مەلایانە بەشێوەیەكی نوێخوازانە داوە، بەڵام بە زمانی عەرەبی، وەك بڵێی بەرنامەیەكی پێشكەوتووی بۆ نوێكردنەوەی خوێندنی فەقێیان‌و پێگەیاندنی مەلایان ڕەچاو كردبێ كە گیانێكی تازەی پێ بكاتەوە بەبەری حوجرەو مزگەوتا. بە پێچەوانەی ئەوەوە شێخی خاڵ هیچ باوەڕێكی بە حوجرەو خوێندنی حوجرە نەمابوو. لەبەر ئەوە هیچێكی بۆ نەكرد كە مەبەستی ئەوەبێ ڕایگوێزێتە قۆناغێكی نوێوە.

بواری سیاسەت
جیاوازییەكی تری ڕێبازی مەلای گەورەو شێخی خاڵ لەوەدا بەدەرئەكەوێ‌ كە مەلای كۆیە خۆی لە ئاستی كاربەدەستانی باڵای دەوڵەتا ژماردووەو ئەوەیشی بۆ لواوە، ئەوەتا لەسەرەتای پێكەوەنانی دەوڵەتی عێراقا بووە بە ئەندامی ئەنجومەنی دانانی دەستوورو، تەنانەت لە ئاستی ئەو كاربەدەستە بێگانانەیشا كە هەموو كاروبارێكی عێراقیان بەدەست بووە پایەیەكی بڵندی بووەو ڕێزی لێ نراوەو قسەی بیسراو بووە. ئەمە بە پێچەوانەی شێخی خاڵەوە كە بە وەزیفەی دادوەری خۆیەوە خەریك بووەو نەیویستووە لە كاربەدەستانی باڵا نزیك بێ‌و كەڵكی لە هیچ ڕێگایەك وەرنەگرتووە بۆ ئەوەی دەسكەوتێكی تایبەتی وەدەستی خۆی بێنێ‌.

خوێندنی ئاینی
جیاوازی گەورەی نێوان جەنابی مەلای گەورەی كۆیەو شێخی خاڵ، بەڕای من، لەوەدایە مەلای كۆیە كە ڕێی نوێكردنەوەی شێوە خوێندنی مەلا‌و فەقێیانی گرتەبەر، بەوە ڕێگای خزمەت كردنی كولتووری عەرەبی بەرگ‌و ئیسلامی كاكڵی گرتەبەر، بە پێچەوانەی شێخی خاڵەوە كە خۆی لەو چوارچێوەیە كردە دەرەوەو هاتە ناو ئەڵقەی كولتووری نوێوە، بۆیە بوو بە مەلای گەورەو هەرگیز خۆی بە كاروباری كولتووری كوردییەوە خەریك نەكرد‌و، شیعرە كوردیەكانیشی تەنها چەكێ‌ بوون بەدەستیەوە بۆ هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵانی خەڵك. بەڵام مامۆستای خاڵ هەمیشە وەك یەكێ لە ڕۆشنبیرانی چینی ناوەڕاستی كورد جوڵاوەتەوەو، كەم‌و زۆر لە بزووتنەوەی نەتەوەیی گەلەكەی دوورەپەرێز نەبوە. ئەمەیش سەرەڕای خزمەتی زۆر‌و گەورەو گرانی بە زمان‌و ئەدەبی كورد وەك لە چاپدانی سێ بەرگ فەرهەنگی خاڵ‌و كۆكردنەوەی چەند هەزار پەندی پێشینان‌و لێكدانەوەیان‌و دوجار لە چاپ دانەوەیان‌و، لە چاپ دانی كتێبێ لەبارەی موفتی زەهاوییەوە بە كوردی‌و دوو كتێبی تریش بە عەرەبی لەبارەی مەلا عەبدوڵڵای بێتووشی‌و شێخ مەعرووفی نودێیەوە.

شێخی خاڵ، وەك بنووسێكی كورد، هەرگیز خۆی لە ڕۆژنامە‌و گۆڤارە كوردییەكان دوور نەئەگرت‌و بە وتاری بەتام‌و بە پێز یارمەتیی ئەدان. تەنانەت لە دوا ساڵەكانی ژیانیشیاو تا بە تەواوی لە پەل‌وپۆ نەكەوت قەڵەمی هەر لە كارا بوو، وتارە ڕەنگینەكانی بەسەر لاپەڕەی ڕۆژنامە‌و گۆڤارەكانەوە سەرنجی خوێندەوارانیان ڕائەكێشا. كە یەكێتی نووسەرانی كوردیش دامەزرا چووە پاڵی بوو بە سەرۆكی دەستەی بەڕێوەبەری یەكەمین لقیشی لە سولەیمانی.

كەلالەكەوتنی چەند ساڵ لەمەوپێشی پێش كۆچی دوایی كردنی مامۆستای خاڵ زیانێكی گەورە بوو لە ئەدەبی كورد كەوت‌و، بەوە گەلێ‌ پرۆژەی بەكەڵك كە مامۆستا پێیانەوە خەریك بوو لە سەرووی هەموویانەوە پرۆژەی ئامادەكردنی چاپێكی لێكدراوەی پوختی دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی خرانە لاوە. بە ماڵاوایی یەكجاری كردنیشی لێمان، ترووسكەی ئەو هیوایەی لە دڵ‌و دەروونمانا كوژاندەوە كە جارێكی تر بگەڕێتەوە بۆ مەیدانی خزمەت كردنی زمان‌و ئەدەب‌و مێژووی كورد‌و، بە بەرهەمە ڕەنگین‌و بە پێزەكانی، هەندێكی تر لە كەلەبەرەكانی كتێبخانەی كوردی پڕ بكاتەوە.

print

 171 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*