سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » مۆسیقاناسانی كورد له‌ روانگه‌ی ره‌خنه‌وه‌

مۆسیقاناسانی كورد له‌ روانگه‌ی ره‌خنه‌وه‌

كاوه‌ فه‌قیەزاده‌: مه‌هاباد

نازانم تاكه‌ی مۆسیقاناسان، ژه‌نیاران و گۆرانیبێژانی كورد هه‌ر ده‌ڵێن ئه‌وه‌ مه‌قامی فارسه‌ یا مه‌قامی عه‌ره‌به‌، ئه‌وه‌ ئێرانییه‌ یا عیراقی، تورك یا ئازه‌رییه‌.

كورد له‌ دنیادا 40 ملیۆن كه‌سه‌، تا ئێستا ره‌سمولخه‌تێكی یه‌كگرتووی بۆ خۆی نییه‌. شێوه‌زاری سۆرانی له‌ فۆنتی عه‌ره‌بی وه‌رگیراوه‌ و شێوه‌زاری كرمانجی له‌ ئینگلیزی یا فه‌ره‌نسی. سه‌دان ساڵه‌ شاعیر، نووسه‌ر و چیرۆكنووسانی كورد له‌ به‌شی ئه‌ده‌بیات به‌ زمانی دایكی شیعر، په‌خشان، رۆمان، به‌یت و باو و حه‌یرانیان بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌مان به‌جێهێشتووه‌ و به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یشتووین كه‌ ده‌بێ كار بكرێ. به‌ڵام مۆسیقاری كورد هه‌ر له‌و به‌ینه‌دا ماوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ هی ئه‌م به‌ره‌یه‌ و ئه‌مه‌ هی ئه‌وبه‌ره‌. له‌م دراوسێیه‌ ئاوا مه‌قام ژه‌ندراوه‌، ئه‌وه‌ فارسه‌ ده‌زگای موزیكی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی دیكه‌ عه‌ره‌به‌ مه‌قامی مۆسیقای وایه‌ و كورد له‌و به‌ینه‌دا هیچی بۆخۆی نییه‌!؟

ئازیزان ئه‌وه‌ی ئێمه‌ی كورد تا ئێستا نه‌مانناسیوه‌ و نه‌ماندۆزیوه‌ته‌وه‌ چێژه‌، ستایله‌ یا زمانی مۆسیقایه‌. زمانێك كه‌ پڕ به‌پێستی مۆسیقای كورد و كوردستان بێ. «مایجه‌ر» و «ماینه‌ر» یا «ده‌زگا» و «مه‌قام» یا «هه‌وا» و «گۆرانی» كێشه‌ نییه‌ و ئێمه‌ی كورد ناشتوانین په‌یژه‌ی تایبه‌ت به‌ مۆسیقای كوردمان هه‌بێ كه‌ تۆنالیته‌كه‌ی جیاواز بێ یا تۆنی ده‌سپێك و كۆتایی له‌گه‌ڵ هه‌موو ده‌زگا، مه‌قام، ماژۆر و مینۆری جیهانی جیاوازی هه‌بێ نه‌ له‌ناو مۆسیقای سۆرانی، نه‌ له‌ناو كرمانجیدا. كێشه‌ی سه‌ره‌كی مۆسیقاناس و ژه‌نیاره‌كانن كه‌ به‌ ره‌مز و راز یا ره‌نگی مۆسیقای كورد شاره‌زا نین.

ئێمه‌ زۆر كات ده‌ڵێین مامۆستایانی گۆرانیبێژی وه‌ك «سه‌ید عه‌لی ئه‌سغه‌ر»، «مه‌لا كه‌ریم»، «سێوه‌«، «مشكۆ»، «ئایشه‌شان»، «عه‌لی مه‌ردان»، «تاهیر تۆفیق»، «حه‌سه‌ن زیره‌ك»، «محه‌مه‌د ماملێ»، «مه‌زهه‌ر خالقی»و… به‌هۆی نه‌بوونی وڵاتی سه‌ربه‌خۆ هه‌ڵوه‌دای شار و وڵاتانی ئێران، عیراق، توركیا و سوریا بوون، هه‌روه‌ها به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ زۆربه‌ی زۆری ژه‌نیاره‌كان كورد نه‌بوون، مۆسیقاكانیان تام و چێژی كوردی نه‌ده‌دا.

مه‌گه‌ر تا ئێستا گرووپه‌ مۆسیقاناسه‌كان چ له‌ناو كوردستان و چ له‌ناو موزیسیانه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌و هه‌موو زانسته‌ مۆسیقایه‌ توانیویانه‌ خۆیان نیزیك بكه‌نه‌وه‌ و چێژی موزیكی كورد تۆمار بكه‌ن. بۆ نموونه‌:

ـ كامكاره‌كان، عه‌نده‌لیبییه‌كان، نازری و پوورنازرێكان هه‌رهه‌موویان له‌ بواری دانانی مۆسیقادا و ته‌كنیك و ژه‌نیاریدا زۆر به‌ توانان و جێده‌ستیان دیاره‌، به‌ڵام زیاتر شاره‌زای مۆسیقای ره‌دیفی ئێرانین و هه‌ركه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان گوێ ده‌گری یه‌ك سه‌ر ستایلیان فارسییه‌، زۆر جاریش مۆسیقای كوردستانیان له‌ خزمه‌ت ته‌كنیكی موزیكی فارس به‌كار هێناوه‌، چون شاره‌زای چێژ و زمانی دایكی مۆسیقای كورد نه‌بوون به‌داخه‌وه‌ نه‌یانتوانیوه‌ كارێكی به‌رچاو بۆ موزیكی كوردستان بكه‌ن، چ وه‌ك چێژ یا وه‌ك فێركاری و زانستی دراسی.

وه‌زعی مۆسیقای كوردستان له‌ رۆژهه‌ڵات
ـ كورد له‌ رۆژهه‌ڵات تا ئێستاش هیچ ئه‌كادیمییه‌كی موزیكی وه‌ك «قوتابخانه‌ی مۆسیقا»، «په‌یمانگای موزیكی زانستی» و «زانكۆی مۆسیقا»ی نییه‌، زۆربه‌ی ژه‌نیارانی رۆژهه‌ڵات له‌ مۆسیقای ئه‌كادیمی ئێران و له‌ مامۆستایانی موزیكی ره‌دیفی فێری ئامێره‌ مۆسیقییه‌كان بوون.

كوردی رۆژهه‌ڵات تا ئێستاش به‌قه‌د په‌نجه‌كانی ده‌ست مۆسیقاری به‌توانای نییه‌، ئه‌وی كه‌ هه‌شه‌ زۆر جار گومانیان هه‌یه‌.

ژه‌نیاره‌كانمان ده‌ڵێن كوا خۆ كورد مۆسیقای نییه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مانه‌ هه‌ر گۆرانی و به‌سته‌ و چه‌ند مه‌قامێكی بچووكه‌ و ناتوانین به‌ ته‌واوی ئامێره‌كانی پێ فێربین، به‌ڵام ره‌دیفی مۆسیقای ئێرانی حه‌وت ده‌زگا و پێنج ئاوازی تایبه‌ت به‌ ئامێره‌كانی بۆ نووسراوه‌ته‌وه‌ و ژه‌نیار زۆر باش به‌ شێوه‌ی زانستی فێری ده‌بێ.

له‌ باشوور زۆر مۆسیقاری به‌توانا به‌ زانستی موزیكی سه‌رده‌مییانه‌وه‌ كار و چالاكی و تۆماری زۆر به‌رهه‌می پرۆفێشناڵیان چ به‌ شێوازی گرووپی ئۆركێسترا و گرووپی چه‌ند كه‌سی و ته‌ك ژه‌نی كردووه‌ و زۆریش جێده‌ستیان دیاره‌، بۆ نموونه‌:
ـتیپی مۆسیقای هه‌ولێر، تیپی مۆسیقای سلێمانی، ئۆركێسترای سلێمانی، ئۆركێسترای كورد، ئۆركێسترای هه‌ولێر، گرووپی بچووكی چه‌ند كه‌سی وه‌ك گرووپی باوه‌جی، گه‌ڕیان، لوڕ، مه‌حوی، و زۆر گرووپی دیكه‌ كه‌ له‌كه‌ناڵ و میدیاكان خه‌ریكن كار بۆ مۆسیقای وڵاته‌كه‌مان ده‌كه‌ن. ده‌توانم بڵێم به‌ سه‌دان موزیكاری باشی وه‌ك مامۆستایان كورد قادر دیلان، ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داخی، خالید سه‌ركار، سه‌لاح ره‌ئووف، نه‌جات ئه‌مین، ع. ج. سه‌گه‌رمه‌، وریا ئه‌حمه‌د، محه‌مه‌د زازا، چه‌تۆ نه‌ورۆز و… به‌ڵام زیاتر شاره‌زای مۆسیقای دراسی عه‌ره‌بی یا كلاسیكی جیهانین و كاتێك گوێت له‌ به‌رهه‌مه‌كانیان ده‌بێت، زۆر به‌كه‌می تام و چێژی راسته‌قینه‌ی كورده‌وارییان تێدا به‌رگوێ ده‌كه‌وێ و له‌ به‌شی ئۆركێسترادا هه‌ر خه‌ریكن موزیكی كلاسیك دێننه‌ نێو مۆسیقای كوردییه‌وه‌. له‌ به‌شی گرووپی چه‌ند كه‌سی به‌داخه‌وه‌ گرووپه‌كان زۆر به‌ئیفتخاره‌وه‌ ستایلی مۆسیقای ئێرانی (ره‌دیفی) یا ستایلی عه‌ره‌بی و توركی به‌كار دێنن. زۆر جاریش ده‌بیستین كه‌ ئه‌وه‌ فلان كه‌سایه‌تی یان مامۆستای موزیك خه‌ریكی كۆكردنه‌وه‌ی مه‌قامه‌ كوردییه‌كانی ناوچه‌ی گه‌رمیانن یا كورد نیزیك به‌ 60 مه‌قامی مۆسیقای هه‌یه‌ (شایانی باسه‌ به‌ نووسراوه‌ له‌ بواری تیۆری مۆسیقای كورد و په‌یژه‌ و ده‌زگا و مه‌قامه‌كانه‌ كوردستان هێندێك كار كراوه‌) به‌ڵام ئه‌وه‌ی گوێمان لێ بوو هه‌ر له‌ گۆرانیبێژانی كۆنه‌وه‌ بۆمان به‌ ئیرس ماوه‌ته‌وه‌، دڵنیاشم كه‌ له‌ باكوور و رۆژئاوای كوردستانیش هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ كاركراوه‌.

وه‌زعی مۆسیقای كوردستان له‌ باشوور، باكوور و رۆژئاوا
ـ له‌ باشوور و باكوور و رۆژئاوا نزیكه‌ی په‌نجا ساڵه‌ ئه‌كادیمیای موزیكی زانستی وه‌ك «قوتابخانه‌ی مۆسیقا»، په‌یمانگای موزیكی زانستی» و زانكۆی مۆسیقا» له‌ زۆربه‌ی زۆری شار و شارۆچكه‌كانی كوردستان به‌شێوه‌ی وانه‌ی موزیكی ئه‌كادیمی خه‌باتی بۆ كراوه‌ و هه‌رواش به‌رده‌وامه‌. به‌ڵام تا ئێستاش بۆیان نه‌كراوه‌ مه‌نهه‌جێكی دراسی و زانستی بۆ مۆسیقای كورد دابڕێژن كه‌ پڕ به‌ پێستی موزیكی كوردستان بێ.

ـ ئێمه‌ وه‌ك میلله‌تی كورد مۆسیقایه‌كی زۆر تایبه‌تمان به‌ میرات بۆ ماوه‌ته‌وه‌، كه‌ ده‌بێ بیپارێزین و به‌ باشی به‌كاری بهێنین.

مامۆستاكانی گۆرانیبێژمان هه‌ریه‌كه‌ و له‌ بواری خۆیدا زۆر باش و رێكوپێك ئه‌و میراته‌ به‌نرخه‌یان بۆ پاراستووین، «دیاره‌ كورد مۆسیقاكه‌ی له‌ گۆرانیبێژه‌كانه‌وه‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌« ئه‌وه‌ ئێمه‌ین كه‌ ده‌بێ به‌ باشی كه‌ڵكی لێوه‌رگرین و به‌شێوه‌ی زانستی و دراسی مۆسیقای زمانی دایكی بناسین و فێربین.

هێندێك خه‌ڵك هه‌یه‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ له‌ مۆسیقای زانستی یا له‌ گۆرانی و ده‌زگا و مه‌قامه‌كانی كورد یان له‌ ئامێره‌ موزیكییه‌كان بزانێ و زانیارییه‌كیان هه‌بێ، خۆ له‌ بابه‌تێك له‌بابه‌ته‌كانی مۆسیقا ده‌ده‌ن، به‌تایبه‌ت گۆرانیبێژی. زۆر ئه‌سته‌مه‌ و ده‌بێ به‌باشی بابه‌ته‌ مۆسیقایییه‌كانی وڵاته‌كی بناسێ جا بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ بواری هونه‌ری ده‌نگبێژیدا كاربكا. به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ئێستا به‌سه‌رمان هاتووه‌ زۆربه‌ی به‌هۆی ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ گۆرانیبێژان له‌ زانستی موزیك هیچ سه‌رده‌رناهێنن و بێ ئه‌وه‌ی بزانن خه‌ریكن كاری چه‌ندین ساڵه‌ی ئه‌و مامۆستا زه‌حمه‌تكێشانه‌ی كاریان بۆ كردووین خراپ ده‌كه‌ن، تازه‌ جیلی داهاتووش نازانن، واده‌زانن ئه‌وه‌ی گوێیان لێده‌بێ زۆر ته‌واوه‌، هه‌ر بۆیه‌ خۆلێدان له‌ مۆسیقای نه‌ته‌وه‌یی زۆر ئه‌ركێكی ئینسانی، زانستی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌ و بۆ هه‌ر كوردێك كه‌ له‌ كۆی ئه‌و زه‌وییه‌ ژیان به‌سه‌ر ده‌با.

ـ ئێمه‌ ده‌بێ وه‌ك وڵاتانی دیكه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ فێری زمانی مۆسیقای دایكیمان بین و له‌ ئه‌لف‌ و بێوه‌ هه‌وڵ بده‌ین به‌شێوه‌ی ئه‌كادیمیك ئامێره‌كان بژه‌نین و پێبه‌پێی زانستی مۆسیقای كوردستان له‌ ئه‌لف‌ و بێوه‌ تا پێشكه‌وتوو به‌ زانستێكی ته‌واوه‌وه‌ ئامێره‌ موزیكییه‌كانی وڵاته‌كه‌مان بناسین و كاری پێ بكه‌ین.

ـ كورد بۆ دراسه‌ی راهێنان له‌سه‌ر پێناسه‌ی تام و چێژی موزیكی كوردستان ده‌بێ خۆی له‌ فۆرمه‌ مۆسیقاكان هه‌وێن بكا و له‌ چه‌ند به‌شدا موزیكه‌كه‌ی به‌ نۆت بنووسێته‌وه‌ و به‌شێوه‌ی زانستی كلاسی و خانه‌به‌ندی دراسی (ئه‌لف‌ و بێ، سه‌ره‌تا تا مامناوه‌ند و پێشكه‌وتوو) له‌ چه‌ند كتێبێكدا بیخاته‌ به‌ر ده‌ستی خولیایانی مۆسیقای كوردستان بۆ فێربوون و راهێنانه‌كانی وانه‌ی موزیك كه‌ڵكی لێ وه‌رگیرێ، تا میلله‌تی كوردیش به‌و ئامانجه‌ گه‌وره‌یه‌ بگا له‌ مۆسیقاكه‌یدا.

فۆرمه‌كانی مۆسیقای كورد بریتییه‌ له‌‌ (گۆرانی، ئاواز، ده‌زگا، مه‌قام، به‌یت، به‌ند، هه‌وا، حه‌یران، لاوك و لاوژه‌، سیاچه‌مانه‌، هۆره‌، چه‌مه‌رێ) و هتد، كه‌ ناسنامه‌یه‌كی مۆسیقایه‌ له‌ كوردستان و هه‌ریه‌كه‌ و تایبه‌ت به‌ ناوچه‌یه‌كی كوردستانه‌، كه‌ ده‌بێ موزیك كاری كورد به‌باشی بیانناسێ و به‌كاریان بێنێ.

ـ منی موزیك كار كاتێك مۆسیقای ره‌دیفی و ئاوازی ئێرانم به‌ ماوه‌ی هه‌شت ساڵ (72 تا 80) له‌ پایته‌ختی ئێران (تاران) ته‌واو كرد و زۆریشم هه‌وڵ دا كه‌ به‌رده‌وامبم، به‌ڵام به‌ ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك به‌سه‌ر وڵاته‌كه‌م گه‌یشتمه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ كه‌ كار له‌سه‌ر مۆسیقای كوردستانه‌كه‌م بكه‌م، هه‌ر به‌و بۆنه‌وه‌ زیاتر له‌ ده‌ كتێبم (هه‌زار و دووسه‌د میلۆدی و مه‌قامم به‌ نۆت نووسیوه‌ته‌وه‌) له‌سه‌ر مۆسیقای كوردستان كۆكردۆته‌وه‌ و دامڕشتووه‌، به‌شێوه‌ی زانستی و راهێنانی مۆسیقای كوردی بۆ ئامێری «سه‌نتوور» و بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی موزیك كه‌ چاپ كراون، به‌ڵام كوا تاكه‌ كه‌سێك له‌ موكریان ده‌توانێ ئه‌و خه‌ونه‌ دێرینه‌یه‌ی چه‌ندین و چه‌ند ساڵه‌ی باب و باپێرانمان بهێنێته‌دی. ناسینی مۆسیقای كوردستان زۆر كارێكی زه‌حمه‌ته‌ و كاری كه‌سێك یا ناوچه‌یه‌ك له‌ كوردستان نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ من به‌ وه‌زیفه‌ی ده‌زانم و داوا له‌ هه‌موو موزیسیانه‌ كورده‌كان ده‌كه‌م خۆیان بپارێزن له‌ مۆسیقای ده‌ورووبه‌ر و پابه‌ندبن به‌زانستی مۆسیقایی، خه‌باتێك و هه‌وڵێكی باش بده‌ن تا ئێمه‌ی كورد ناسنامه‌یه‌كی نه‌ته‌وایه‌تیمان هه‌بێ بۆ موزیكه‌كه‌مان.

له‌ كۆتاییدا تا مۆسیقای ته‌واوی كوردستان پاك و پیسی لێ جیا نه‌كرێته‌وه‌ و خانه‌به‌ندی مه‌قامی، ده‌زگایی یا به‌زمان و نووسینی كوردی به‌ده‌زگا و مه‌قام بگوترێ (په‌یژه‌ و ئاواز)، یان چریكه‌ی په‌یژه‌ی ئای ئای، په‌یژه‌ی دووگا، په‌یژه‌ی سێ گا، په‌یژه‌ی چوارگا و…هتد نه‌كرێ و چه‌ند ریوایه‌تێكی له‌ ناو هه‌موو مۆسیقازانانی كورد نه‌بێ، موزیكی كورد هه‌روا په‌رش‌ و بڵاوه‌، كاتێك «خانه‌به‌ندی» كرا و بوو به‌ مۆسیقای كلاسیك یا دراسی، ئه‌و كات ده‌توانین به‌هه‌موو شێوازه‌ مۆسیقاكان كاری له‌سه‌ر بكه‌ین و دڵنیابین رۆژێك جیهانیش ده‌بێ.
**
كاوه‌ فه‌قیەزاده‌
كاوه‌ فه‌قیهزاده‌ خاوه‌نی بڕوانامه‌ی ئۆستادیارییه‌ له‌ بواری ئۆتنۆموزیكولۆژی ناسینی موسیقی
ناوبراو زانستی موسیقی له‌ خزمه‌ت یوسف ره‌بیعی له‌ ساڵی 1987 ده‌سپێكرد و له‌ ساڵی 1989 له‌سه‌ر رینێمایی مامۆستا ره‌بیعی بۆ فێربوونی ته‌كنیكی ئامێره‌ موسیقاییه‌كان ده‌چیته‌ تاران و له‌ قوتاخانه‌ی مامۆستا فه‌رامه‌رزپایوه‌ر، و له‌ژێر چاوه‌دێریی ئه‌ودا و به‌ڕا‌هێنانی مامۆستا سه‌عید سابت خولی تایبه‌تی بۆ ناسینی ئامێره‌ موسیقاییه‌كان و ئامێری (سه‌نتوور)بۆ ماوه‌ی 8 ساڵ تێپه‌ڕاند.

له‌ ساڵی 1999 چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كانی خۆی له‌ بواری كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌لفوبێیی موسیقی(نۆت نووسی) و نوێكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌ كلاسیك و ره‌سه‌نه‌كانی كه‌ڵه‌ موسیقدان و گۆرانیبێژانی كوردستانی و دابه‌شكردنی بۆئامێری سه‌نتوور ده‌سپێكرد و له‌ نێوان ساڵه‌كانی 2005 تا 2009 بۆ ماوه‌ی 4 سڵ له‌ شاری سلێمانی له‌ باشووری كوردستان له‌سه‌ر موسیقی كوردی لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وی بۆ ئه‌نستیتۆی كورد كردووه‌. هاوكات وه‌كو مامۆستایه‌كی مۆسیقیناس له‌ زانكۆی هونه‌ره‌ جوانه‌كانی وه‌زاره‌تی رۆشنبری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان وانه‌ی گوتوته‌وه‌.

راهێنان بۆ ئامێری سه‌نتوور، تیوری و زانستی موسیقی و سوڵڤێژ و چاودێری بۆسه‌ر ئۆركێسترا و رێبه‌ری ئۆركێسترا به‌شێك له‌ چالاكییه‌كانی بووه‌.

كاوه‌ فه‌قیهزاده‌ دامه‌زرێنه‌ر و مامۆستا و به‌ڕێوه‌به‌ریی خوله‌ فێركارییه‌كانی مۆسیقی كوردی بۆ سه‌نتوور بووه‌و خاوه‌نی 31 ساڵ ئه‌زموونی و ژیانی هونه‌رییه‌ و هه‌روه‌ها تا ئێستا 15 كتێبی تایبه‌ت به‌ هونه‌ری مۆسیقی له‌چاپ داوه‌ و به‌ هه‌موو توانایه‌وه‌ له‌ خزمه‌تی پاراستن و گه‌شه‌ی مۆسیقی كوردی‌دا بووه‌.

ناوبراو له‌ درێژه‌ی چالاكییه‌كان و خه‌مخۆرییه‌كانی بۆ موسیقی كوردی له‌ 2009 به‌مه‌به‌ستی ته‌كووزی و ریكخستنی كه‌سانی خاوه‌نی به‌هره‌ی موسیقایی له‌ ناوچه‌ی موكریان ئۆركێسترای فیلامونیكی موكریانی دامه‌زراند و توانی به‌ یارمه‌تی وه‌رگرتن له‌ هۆگرانی موسیقی و ژه‌نیارانی ناوچه‌كانی مه‌هاباد، بۆكان، پیرانشار و سه‌رده‌شت و شنۆ، به‌ شێوه‌ی لۆژیكی له‌ چالاكییه‌كانی خۆی به‌رده‌وام بێ.

 

print

 125 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*