سەرەکی » دۆسێ » عیراق وڵاتی كودەتا سەربازییەكان

نەیارەكان یەكتری لە ناودەبەن

عیراق وڵاتی كودەتا سەربازییەكان

بەشی یەكەم

عیراق لە ساڵی 1921 لە دوای ململانێیەكی دوورودرێژ لەنێوان دەوڵەتی عوسمانی لەبەریەكهەڵوەشاو و بەریتانیا كە دۆروشمی (وەك ڕزگاركەر هاتووین نەك داگیركەر» سەربەخۆیی وەرگرت، لەو دەمەدا جەنەراڵی ئینگلیز «مۆد»لە بەسرەوە خۆی كرد بە وڵاتی نێوان دوو رووبارەكە و عیراقی داگیركرد، بەو شێوەیە مێژوویەكی جیاواز لەدوای سەردەمی عوسمانی دەستیپێكرد كە وڵاتی كردبووە سێ‌ ولایەت، بەغدا و بەسرە و موسڵ، و سوڵتانەكانی بۆ ماوەیەكی زۆر و بە نۆرە حوكمڕانی مەمالیكەكانی ناوچەكەیان دەكرد و دواكەوتوویی و شوێنگەوتەییان بە ناوی ئاینەوە بەسەر خەڵكدا سەپاندبوو.

لەم نوسینەدا، تیشك دەخرێتە سەر ئەو كودەتا سەربازییانەی كە عیراق بەخۆوەی بینی لەدوای دامەزراندنی دەوڵەتی هاوچەرخ و سیمایەكی توندوتیژی و خوێناوی و كوشتن و بڕین و سوكایەتی بە تەرمی یەكتری تێدا ڕویدا و بووە مایەی ئەوەی پرۆژەی دەوڵەتی مەدەنی لەناوبچێت و وڵات بەرەو عەسەسكەرتاریی ببرێت، مێژووەكەشی بەشێوەیەك وێنا بكرێت كە وەك بێشكەی كوتاكان لە ناوچەكەدا دەربكەوێت.

یەكەم سەركردەی كوتا لە ناوچەكەدا
لە بەرەبەیانییەكی وەرزی پایزی ساڵی 1936، بەغدا بە رووداوێكی سەیر لەخەوبەئاگاهات، كاتێك لە ئاسمانەوە لەڕێی فڕۆكەوە بڵاوكراوەی ئاگاداركردنەوە خرایەخوارەوە و داوا لە مەلیك غازی بن فەیسەڵی یەكەمی پادشای هاشمی عیراق كرا، سەرۆكایەتی حكومەت لە سەرۆكەكەی یاسین هاشمی وەربگرێتەوە، بڵاوكراوەكانیش ئیمزای فەریق بەكر سدقی سوپاسالاری عیراقی لەسەر بوو.

ئەو بڵاوكراوانەی بەسەر بارەگای حكومەت و كۆشكی شاهانەدا لە پایتەخت خرانەخوارەوە، پێشهاتێك بوو كە پێشتر دەوڵەتی تازەهەڵكەوتووی نوێی عیراق بەخۆوەی نەبینیبوو.

بەكر سدقی وەك «سەركردەی هێزی نیشتمانی چاكسازیی» خۆی ناساندبوو، وتارە پوختكراوەكەشی كە لەڕێی فڕۆكەكانی هێزی ئاسمانی عیراقدا بۆ گەلی عیراقی رەوانەكردبوو، لەم چەند دێڕە پێكهاتبوون:»سوپای پێكهاتوو لە رۆڵەكانی، چی دی ناتوانێت دانبەخۆداگربێت بەرانبەر بە بایەخی حكومەتی ئێستا بە بەرژەوەندییەكانی و ئامانجە تایبەتەكانی، داوا لە خاوەن شكۆ دەكەین پادسای مەزن، وەزارەتەی ئێستا لاببات و وەزارەتێكی تری پێكهاتوو لە رۆڵە دڵسۆزەكانی گەل پێكبهێنێت».

لەگەڵ ئەوەی وتارەكە داواكاریی بوو لە پادشای ئەو دەمەی عیراق، بەڵام بە زەبری چەك هاتەپێش و شوراكانی بەغدای بەزاند، ئەو سەربازە سەركێشە كە نەریتەكانی دەوڵەتی پێشێل كرد و رەسەنایەتی شاهانەی بەهەدەردا، عیراقی خستە نێو گێژاوێكی پڕ لە كودەتا كە لەو دەمەوە دەستیپێكرد و تا ئێستاش كۆتایی نەهاتووە، لەو كاتەوە رێگە بۆ ئەو سیستمە عیراقیە یەك لەدوا یەكانە خۆش بوو كە لەلایەن حوكمی عەسكەرەوە دامەزرێنران و چاویان لە دەسەڵات و حوكمڕانی بڕیبوو.

یەكەم یاخیبوونی سەربازیی
جەنەراڵ بەكر سدقی هێزەكانی لە پارێزگەی دیالەوە بەرەو بەغدا جوڵاند، فڕۆكەكانیش لەڕێی فەرمانی عەقید محەمەد عەلی جەواد فەرماندەی هێزە ئاسمانییەكان كە هاوبەش بوو لە كودەتاكەدا، هەزاران بڵاوكراوەیان بەسەر ئاسمانی بەغدای پایتەختدا فڕێدایە خوارەوە و داوایان دەستلەكاركێشانەوەی وەزارەت و دامەزراندنی وەزارەتێكی ترییان كرد لەڕێی زەبری چەكەوە.

لە هەمان كاتدا بەكر سدقی نامەیەكی بۆ حیكمەت سلێمان نارد كە لەو دەمەدا وەزیری ناوخۆ بوو، لە نامەكەشدا بەپێویستی زانی سەرۆكایەتی حكومەت رادەستبكات، بگرە داواشی لە مەلیك غازی بن فەیسەڵی یەكەمی پادشای عیراقیش كرد، حكومەت لەسەركارلاببات كە لەلایەن یاسین هاشمییەوە سەرۆكایەتی دەكرا، لە دوای كوژرانی جەعفەر عەشكەری وەزیری بەرگری و پێكهێنانی حكومەت بەسەرۆكایەتی حیكمەت سلێمان.

مەلیك بەدەم داواكەوە چوو، لە پاش دەستلەكاركێشانەوەكەش، یەكەم كودەتا لە مێژووی عیراقی هاوچەرخ، و بگرە یەكەم كودەتای سەربازی لە وڵاتە عەرەبییەكاندا رویدا.

دەستپێكردنی سەردەمی كودەتاكان
لەڕووی سیاسییەوە، كودەتاكەی فەریق بەكر سدقی، دەرگای دۆزەخی كودەتاكانی لە عیراقدا ئاواڵا كرد كە تێیدا یەكەم كاریی خوێنڕێژی تۆماركرا كە بووە مایەی كوژرانی وەزیری بەرگری و ملكەچكردنی قوربانییەكان.
سدقی وەك سەرچاوە بەریتانییەكان باسی دەكەن، لە دایكو باوكێكی كوردە و لە گوندێكی نزیك شاری كەركوك لەدایك بووە، دەرچوونی خوێندنگەی جەنگی ئەستانەیە (ئیستەنبوڵ)-ە و ئەفسەرێكی سوپای عوسمانی بوو، بەشداریی لە یەكەمین جەنگی جیهاندا كردووە، پاشان لە ساڵی 1920 وەك ئەفسەر بە پلەی مولازم چۆتە پاڵ ئینگلیز، بە توندوتیژی و فێڵبازیی ناسرابوو، چەندان راپەڕینی لە دژی سوپای ئینگلیز سەركوتكردووە، وەك فەرماندەیەكی سەربازی چاوی لە سەركردایەتی و فەرمانڕەوایی بربیبوو لەڕێی توندوتیژی سەربازییەوە.

سدقی كە دەستی بەسەر سوپادا گرت و شوێنكەوتوانی لە پۆستەكاندا دانا، نەیتوانی تاسەر لە پێگەكەیدا بمێنێتەوە و دەستڕۆیشتنی كەمتر لە ساڵێك بڕی كرد، كۆتاییەكەشی بەدەستی عەریفێكی سوپای عیراق بوو بە ناوی (عەبدوڵڵا تەلەعفەری) لە فڕۆكەخانەی موسڵ، كاتێك عەریفەكە بەرەوڕووی دەڕۆیشت تا خواردنی پێشكەش بكات، بەڵام دەمانچەكەی لەژێر جلەكانیدا شاردبۆوە و لە ناكاو تەقەی لە فەریق بەكر سدقی و عەقید محەمەد عەلی جەواد فەرماندەی هێزی ئاسمانی كرد و دەستبەجێ‌ هەردووكیان گیانیانلەدەستدا، بەوشێوەیە بە گوللـەی عەریفێك پەردە بەسەر سدقی و كودەتاكەیدا دادرایەوە.

بەكر سدقی كە لەو دەمەدا فەرمانڕەوای تەواوەتی وڵات بوو، لەگەڵ ئەوەی حوكمڕانییەكەی كەمتر لە ساڵێكی خایەند و بەخێرایی كۆتایی هات و پەردە بەسەر یەكەم كودەتا لە مێژووی عیراقی هاوچەرخدا دادرایەوە، جورئەتی دایە بەر عیراقییەكان و وایلێكردن بتوانن لەڕێی زەبری چەك و بە ژمارەیەكی كەم لە ئەفسەران حوكمڕانەكانیان بگۆڕن و پیلان لەدژی سەركردە مەدەنی و سەربازییەكان دابڕیژن، كودەتاكەی عەبدولكەریم قاسم لە تەمموزی 1958دا، نمونەیەكی هاوشێوەیە.

 94 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*