سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » بۆشایی و سەروەریی لە سیاسەت و دەسەڵاتدا

بۆشایی و سەروەریی لە سیاسەت و دەسەڵاتدا

ئانتۆنیۆ گرامشی (1891- 1937) بیرمەندو تێكۆشەری ناسراوی ئیتاڵیایی خاوەنی ئەو تیۆرە یان میتۆدەیە كە دەڵێت: ناوەڕۆكی سیاسەت و دەسەڵات بریتییە لەبەرهەمهێنانی پرسێك كە ناوی (هەژموون)) یان ((سەروەری))ە. چەمكی هەژموونی سەروەر لەلای گرامشی و پەیڕەوانی دەبێتە پرسی ناوەندی لەتێگەیشتنی سیاسەت، ئەم هەژموونە لەزەمینەی پەیوەندییەكانی نێوان كۆمەڵگادا مانا پەیدا دەكات و لەسەر سێ‌ بنەما رادەوەستێ‌: ناوەڕۆكی سیاسەت كە دەسەڵاتە، پرسی نوێنەرایەتیكردنی كۆمەڵگاو رزگاركردنی كۆمەڵگا لەدیاردەی بۆشایی سیاسەت و سەرئەنجام گرتنەبەری ریفۆرمی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەرەو ئایندە(1).

لە زۆربەی كۆمەڵگاكاندا هەلومەرجێك یان رەوشێك لە مێژوودا پەیدا دەبێ‌ كە بەسەردەمی بۆشایی سیاسی دەناسرێت، كە تیایدا كۆمەڵگا، سیاسەت و دەسەڵات و تەنانەت نوخبەكانیش هەست بە بۆشایی دەكەن، لەم هەلومەرجەدا هەژاریی یان نەبوونی بەرنامەی هێزی كۆمەڵایەتی و سیاسی دیاریكراو بۆ نوێنەرایەتی كۆمەڵگاو بەرەوپێشچوونی هەستی پێدەكرێت، ئەم نەبوونی و هەژارییە كە هەندێكجار رێكەوتی مێژووییە یان سەردەمی زۆرانبازی سیاسی و كۆمەڵایەتییە كە گرامشی ناوی ناوە(( زۆرانبازی هەژموونیك)) پرسی وەڵامدانەوە یان دەرباز بوون لەم هەلومەرجە لەلای ((ئێرنستۆ لاكلاو)) بیرمەندی سیاسی پۆست ماركسیزم لەم چارەسەرانەدا دەبێت:(2)

یەكەم: هەلومەرج یان توانای سیاسەت پەیوەستە بە توانای پەیداكردنی هەژموون یان سەروەری.

دووەم: توانای هەژموون و سەروەری پەیوەندارە بە توانای وەڵامدانەوە بۆ دیاریكردن و چارەسەری ئەو بۆشاییەی كە لە كۆمەڵگادا دروست دەبێت و هێزە سیاسییەكان دەیانەوێت پڕی بكەنەوە یان چارەسەری بكەن. ئەمە ئەو هەلومەرجەیە كە هێزە سیاسییەكانی كوردستان و سیاسەتی كوردی بەگشتی كە نازانن چییە و هیچ هەوڵێك نادەن بۆ تێگەیشتنی یان چارەسەركردنی! پەیوەندییەكانی سەروەری یان هەژموون ئەو پەیوەندییانەن كە لەسیاسەتدا دەبنە پرسی ناوەندی و بۆ ئەوەی ئەمەش بناسین دەبێت بچینەلای فەلسەفەی سیاسی بەڕێنمایی ئەو پەیوەندییەكانی سەروەری و سیاسەت باشتر تێبگەین.

پەیوەندی نێوان سیاسەت و خەڵك یان پەیوەندی نێوان دەسەڵات و كۆمەڵگا تەنها لەهەڵبژاردنی نوخبەو نوێنەرانی سیاسیدا نامێنێتەوە، بەڵكو دەبێت ئەم نوێنەرایەتییە هەندێك لۆجیكی بێت و هەڵگری ناسنامە و فەرهەنگی سەردەمی ئەو خەڵكە بێت كە ئەم نوێنەرایەتییەی هەڵبژاردووە، باشترین شێوازی ئەم نوێنەرایەتی و ناسنامەیە لەلای من (بە پەیڕەوی لە گرامشی) لەم هاوكێشەیەدا دەبێت:
دەسەڵات یان دەوڵەت = كۆمەڵی سیاسی + كۆمەڵی مەدەنی(3)
لەم هاوكێشەیەدا سێ‌ بنەمای گرنگمان لەفەلسەفەی سیاسیدا بۆ دەردەكەوێ‌..

1- سیاسەت دەبێت بە ئاڕاستەی پەیداكردنی دەسەڵات و دەوڵەت بێت.

2- سیاسەت لەلایەن نوخبەو كۆمەڵی سیاسییەوە بەڕێوە دەبرێ‌ كە دەبێت وەڵامدەرەوەی پرسەكانی كۆمەڵگابن.

3- كۆمەڵی مەدەنی پرسی ناوەندی و ئامانج دەبێت لەسیاسەت و دەسەڵاتدا، واتە سیاسەت و دەسەڵات دەبێـت لەپێناوی ئامانجەكانی خەڵكدا بن.

هاوكێشەی ناوبراو لەفەلسەفەی سیاسیدا دەبێتە تێگەیشتنی ناوەندی بۆ ناسینی پەیوەندییەكانی سەروەری سیاسی و ئەم ناسینەش زمانێك دروستدەكات كە ناسنامەو فەرهەنگی سیاسی هاوبەشی كۆمەڵگا دەنەخشێنێ‌ و ئەم ناسنامەو فەرهەنگەش دەبێتە زەمینەی گشتی بۆ بەرژەوەندی سیاسی دەسەڵات و كۆمەڵگا.

پەیوەندی نێوان سیاسەت و رزگاریخوازی
یەكێك لە پرسە گرنگەكانی فەلسەفەی سیاسی و زانستی سیاسی ئەو پرسە گرنگەیە كەبەبێ‌ دەسەڵات یان (دەوڵەت) مەبەستی ئازادی و ئامانجی رزگاریخوازی نایەتەدی، زۆربەی دیدگاو پەیڕەوە فەلسەفییەكان لەسەر ئەو بنەمایە هاوڕان كە دەڵێت: ئازادی هۆشیاری لەناسینی پێداویستی یەكاندایە و كۆمەڵگای ئازادیش بەبێ‌ دەسەڵاتی ئازادیخواز بوونی نییە كۆمەڵگای ئازادو دەسەڵات بەبێ یەك نابن! ئەو هێزانەی كە ئەم پەیامە دەخەنە ئەستۆی خۆیان (بە پەیڕەوی لەگرامشی) چینە كۆمەڵایەتییەكان نین و ئەزموون و مێژووی كوردستان و ناوچەكەش سەلماندویانە كە پارتە سیاسییەكانیش نین، بەڵكو ئەو هێزو خودە مێژووییەیە كەگرامشی ناوی دەنێت (ئیرادەی گشتی) ئەم ویستە گشتییە جیهانێكی فراوانترو ئازادترە لەدەسەڵات یان دەوڵەت، كە ئەگەرچی زەمینەی هێنانەدی ئەو دەسەڵاتەو دەوڵەتەشە و ئەگەر هێزە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان بیناسن و پەیڕەوی لێبكەن. ئیرادەی گشتی لەئاوێتەیەكی ئاڵۆز پێكدێت كە مێژووی سەردەمێك لەژیانی كۆمەڵگا دروستدەكات، ئەو هێزو بكەرانەی كە ئیرادەی گشتی دەسازێنن ئەمانەن:
ناسینی بۆشایی یان پێداویستی مێژوویی و نەتەوەیی كۆمەڵگایەك، پرسی هەژموون و سەروەری لەبەرامبەر بۆشایی، هەلومەرجی جیهانی و ناوچەیی، ویست و داخوازی گشتی لەسەردەمێكداو ریفۆرمی فەرهەنگی و ئەخلاقی و سیاسی، واتا ئەگەرەكانی چوون بەرەو ئایندە!

هیواو ئامانجی رزگاریخوازی لەهەر سەردەمێكدا پەیوەندارە بەهیوای ئەو سەردەمەوەو تەنها لەبوونی دەسەڵات و هەژموونی سیاسیدا نامێنێتەوە بەڵكو فراوانتر هەنگاو دەنێت و سنوورەكانی نیشتمان و نەتەوەو سیاسەت و دەسەڵاتەكان بەرەو جیهانی دیموكراسی و ئازادی پلورالیزم دەبات، بەڵام هیچ كۆمەڵگایەك ناتوانێ‌ بەبێ‌ دەسەڵاتێكی سەروەر مەنتقی ئەم سەردەمە بهێنێتەدی، كە بێگومان سەردەمی دیموكراسی یە ((هەژموونی سەروەری یان دەسەڵاتی بە هەژموون دەتوانێت پارێزەر و بەدیهێنەری دیموكراسی بێت و تەنانەت هۆكارێك بێت بۆ گەشەكردنیشی، لەبەرامبەردا دەتوانێ هەڕەشەش بێت لەدیموكراسی، دەسەڵاتی سەروەر كاتێك دەتوانێ‌ هۆكاری گەشەی دیموكراسی بێت كەئامانج و مافی خەڵك رێز لێبگرێت و دروشم و هیواكانی خەڵك لەدیموكراسیدا فەرامۆش نەكات)).(4)

دەسەڵاتی هەژموونیك لەوكاتەدا كە سنووری نێوان ئاسایشی نیشتمانی و ئامانجەكانی دیموكراسی دەبەزێنێ‌، دەبێتە هەڕەشە لەدژی دیموكراسی، لەكاتێكدا كە ئاوێتەی نێوان دیموكراسی و دەسەڵاتی سەروەر لەم سەردەمەدا گرنگترین ئومێدو رێگایە بۆ جێگیركردنی ماف و ئازادی و دادپەروەری و بەشداری سیاسی لەدیموكراسی ئێستای جیهاندا، ئەم پرسە ئەو هیوا ناوەندییەیە كە دیموكراسی كوردی یان سیاسەتی كوردی دەبێت بیكاتە ئامانج و رێگای پیادەكردنی سیاسەت لەكوردستان.

بەڵام ئەم هەلومەرجە یان رەوشە داخوازە تەنها هەرپەیوەندار نییە بە سیاسەت و نوخبە سیاسییەكانەوە، بەڵكو لەوەش گرنگتر هاو ئاهەنگی ستراتیژی كۆمەڵایەتی و سیاسی دەبێتە پێشمەرجی پێویست و گرنگ بۆ هێنانەدی سیاسەتی هاوپەیمانی كۆمەڵایەتی لەئاستی وڵات یان نەتەوەیەكدا، لەسیستمی دیكتاتۆریدا ئەم رەوشە یان هەلومەرجە دڵخوازە نەدەبێتە هیواو نەدەبێتە پەیڕەو، چونكە دەسەڵاتی دیكتاتۆری لەلوتكەی هەڕەمی دەسەڵاتدا بڕیار دەدات و پیادەی دەكات و گوێش لەقسەی كەس ناگرێت، بەڵام لەدیموكراسیدا نەك تەنها لەسنووری شاندی دەسەڵاتدار، بەڵكو دەبێت لەنێوان خەڵك و دەنگدەرانیشدا لەڕێگای فەرهەنگی گشتی و بەرژەوەندی نیشتمانی و دیموكراسییەوە ئەم هاوپەیمانییە بەدیبێت.

دیموکراسی
دیدگای فەلسەفەی سیاسی بۆ پیادەو ڕەوتی بەكارهێنانی هەژموون لەهێنانەدی دیموكراسیدا بڕوای وایە ئەگەرچی دەسەڵاتی هەژمووندار هۆكارێكی بەهێزو كاریگەرە لەهێنانەدی دیموكراسیدا، بەڵام نابێت سنووری نێوان ئاسایشی نیشتمانی (لەدەرەوە) لەگەڵ دیموكراسی نیشتمانی (لەناوەوە) ببەزێنێ‌. دەبێت ئەم دەسەڵاتە سەروەرە لەنێوان پەیگیری لەدەرەوەی سنوورەكان و لێبوردەیی لەدەروونی سنوورەكاندا هاوسەنگی رابگرێت، بەكارهێنانی دەسەڵاتی سەروەر دەبێت لەژێر چاودێری دیموكراتی خەڵكدا بێت و پیادەكردنی ئەم دەسەڵاتە هەژمووندارە ئەگەرچی بەهێزو كاریگەرو مەنتقییە، بەڵام دەبێت هاوكات و هاوڕێ‌ بێت لەگەڵ ئامانج خوازی خەڵك لەژیانێكی شایستەو بەهرەمەندی ئەم سەردەمە.(5)

بەو شێوەیەی كە تائێستا باسمكردووە، بێگومان سەروەری و هەژموونی سیاسی لەسنووری هێزی سیاسی مەوجود نامێنێتەوەو دەكارێت كە بچێتە زەمینەی ئەو پرسە گرنگانەی فكرو فەلسەفەی سیاسی ئەم سەردەمە، مەبەستم ئەوەیە بڵێم سەروەری سیاسی بریتیی نییە لەدەسەڵاتی هێزی سیاسی دیفاكتۆ یان لەڕاستیدا (ناچاری!) .وێرای ئەوەی كە من دەمەوێت لەكوردستان دەسەڵاتی سەروەری سیاسی هەبێت ، بێگومان بەو ئامانج و ناوەڕۆكەوە كە ناوم هێنان، بەڵام بەداخەوە ئەم هێزە سیاسیانەی كە ئێستا حوكمی كوردستان دەكەن دەسەڵاتی سیاسی سەروەر نین، بەڵكو هێزی سیاسی ناچارین.

بۆشایی لە سیاسەتی كوردیدا
ترسناكترین بۆشایی لەسیاسەتی كوردیدا لەم زەمینەیەدا پەیدا دەبێت و دەبێتە ئەو قەیرانەی كە نوێنەران و سەردەمدارانی سیاسەت لەكوردستان، بەلایەنی بەناو دەسەڵات و لایەنی بەناو ئۆپۆزسیۆن هەستی پێناكەن یان دانیپێدا ناهێنن، كەهەست كردن و ناسین نەبێت، بێگومان هەوڵی چارەسەریش غایب دەبێ‌. بە پەیڕەوی لەتیۆرو فەلسەفەی سیاسی ناوبراو بەسوود وەرگرتن، لەئەزموون و مێژووی سیاسی جیهانی و لەڕوانگەی سەروەری هەژموونی سیاسی بۆمان دەردەكەوێ كە سیاسەتی كوردی لەهەموو پرسە ناوبراوەكاندا ئاستەنگی دروستكردووەو نەبوونی چارەسەریش بۆ ئاستەنگ دەیكاتە قەیران و قووڵترین و فراوانترین بۆشایی سیاسی لەم زەمینانەدا لەكوردستان بەرهەمهێناوە:

1- سیاسەت لەكوردستان و بەتایبەتی لەهەرێم لەلایەن هێزی سیاسی نەك دەسەڵاتی سیاسییەوە بەڕێوەدەچێ‌ و تائێستا ئەو هێزە سیاسییە (یان هێزە سیاسیانە!) نەبوونەتە دەسەڵاتی سیاسی و خاوەنی سەروەری سیاسی نین و تەنانەت نەبوونەتە یان نایانەوێ‌ ببنە حزبی سیاسیش. گەورەترین بۆشایی سیاسی لەسیاسەتی كوردیدا ئەوەیە كە بە داخەوە هێشتا دەسەڵاتی سیاسی سەروەرو خاوەن هەژموونی پەسەند كراومان نییە.

پڕۆسەی گۆڕانی هێزی سیاسی یان شۆڕشگێڕ بەرەو سیستم و یاسای دەسەڵاتدار یەكێكە لەپرسە گرنگەكانی فەلسەفەو زانستی سیاسی، كە هیچكام لەهێزە سیاسییەكانی كوردستان كەمترین هەوڵیان بۆ نەداوە. من بڕوام وایە كە بەرژەوەندی سەركردەو پیاوانی سیاسی بەهێز رێگا بەوەنادات كە سیاسەتی كوردی ببێتە یان بكرێتە سیستمی سیاسی دەسەڵاتدار یان هەروەكو ماكس وێبەری كۆمەڵناسی ناوداری ئەڵمان دەڵێت: رەهبەری سیاسی نایەوێت هێزەكەی ببێتە سیستمی دەسەڵاتدار، چونكە سیستم بەرپرسیاری و لێپرسینەوەی تێدایەو ئەوانیش نایانەوێت بەرپرس بن و بكەونەبەر لێپرسینەوە(6)

2-پرسی نوێنەرایەتی كۆمەڵگا وەكو ئامانجێكی گرنگی سەروەری سیاسی لەكوردستان و هێزی سیاسی كوردیدا لەنزمترین ئاستدایە، ئەگەرچی هەڵبژاردن بۆ حكومەت و بەناو حزبەكان هەیە، بەڵام ئەم هەڵبژاردن و نوێنەرایەتییە تەنها لانی كەمی رەوایی تێدایە، واتا تەنها هەڵبژاردن لەكایەدایە! مەبەستی گرنگ و ئامانجدار لەهەڵبژاردن و نوێنەرایەتی ئەوە نییە كەكۆمەڵێك كەس ببنە كوێخا (لەڕاستیدا لەكوردستان بوونەتە یان دەبنە ئاغا!) بەڵكو لەوەدایە كە ئەو نوێنەرانە بەدیهێنەری داخوازی و ئیرادەی گشتی بن بۆ سەردەمێكی دیاریكراو.

بە بڕوای من سنوورەكانی داخوازی و ئیرادەی گشتی لەئێستای كوردستان لەزەمینەی ئەم پرسانەدا دەبێت: پرسی ماف و ئازادی بەپێی پێوەری جیهانی مافەكانی مرۆڤ ، پرسی داخوازی و خزمەتگوزاری شارستانی، پرسی ژیان و گوزەرانی گونجاو بۆ خەڵك، پرسی هەبوونی ئیدارەو حكومەتی بەرپرس و كاراو بە پەرۆش و سەرەنجام پرسی چارەسەری مەسەلەی نەتەوەیی و نیشتمانی كورد لەعێراقدا.
3-ئەگەر كۆمەڵگایەك، وەكو ئێستای كوردستان ، هێڵە گشتییەكانی داواو پرسە گرنگەكانی ئەم سەردەمەی ئێستای تێدا نەهاتبێتەدی ، بێگومان تووشی بۆشایی دەبێت، هەستكردن بەبۆشایی لەهەموو ئەو زەمینانەی كە باسكران لەلای زۆربەی خەڵك دەبینرێت و دەناسرێت، ئێستا بۆشایی سیاسی بووەتە (یان لەڕاستیدا كراوەتە!) دیاردەی بەرچاوی زۆربەی خەڵك ، بەڵام مخابن لەلایەن نوێنەران و نوخبەی سیاسی باسێك لەم مەسەلەیە ناكرێت!

كۆمەڵگایەك لەجیاتی ئەوەی دەسەڵاتی سیاسی تێدابێت لەلایەن هێزی سیاسی دیفاكتۆو ناچارە بەڕێوە دەچێ‌، تائێستا پرسی نوێنەرایەتیكردنی كۆمەڵگا نەكراوەتە پرسێكی جددی و لەسیاسەتی كوردیدا گرنگی زۆری پێنادرێ‌، چاوەڕوانی خەڵك یان لەڕاستیدا لانی كەمی داواكاری و داخوازی خەڵك نەهاتۆتەدی، زۆربەی خەڵك ترسی ژیان و گوزەرانی ئایندەیان هەیە، یان لەئێستادا لەهەژاری و لەكەناری نەبوونی نەداریدا دەژین، زۆربەی خەڵك هەست ناكەن كە حكومەتێك هەیەو بەرپرسە لەكارنامەو بەڵێنەكانی و بوونی حكومەت و ئیدارەو بەجێهێنانی بەڵێنەكان لەچاوەڕوانی غەیبدایە، سەرەنجام گومان و ترسی خەڵك لەچارەسەر نەكردنی پرسی كورد لەعێراقدا مۆتەیەكی گەورەو دزێوە لەخەیاڵی هەموواندا.

4-هەلومەرجێك یان لەڕاستیدا سەردەمێك كە پڕە لەنەهاتنەدی خەون و بەجێنەهێنانی بەڵێن و دیار نەبوونی ئاسۆی ئایندە، ئەگەری یان خەونی ریفۆرمی كۆمەڵایەتی و سیاسی دەكاتە سەراب، یان دەیخاتە حوكمی نەبوون، ئەگەر كۆمەڵگایەك ئێستای پڕ بێت لەبۆشایی و ئەو بۆشاییەش ماوەی بیست و هەشت ساڵ بێت بەردەوام بێت، چۆن دەتوانێت ئەگەرو ئاسۆی ئایندەی بزانێت، كۆمەڵگای ئێستای ئێمە لەئەڵمانیای كۆتایی سەردەمی دەسەڵاتی (ڤایمار) لەسەرەتای دەیەمی (1930)دا دەچێت، كە ئەو سەردەمە لەمێژوودا بەسەردەمی سەرەتای هاتنە سەركاری فاشیزمی هێتلەری دەناسرێت، سەردەمێك كە هەموو شت لەگوماندایە هەموو كەس لەترسی نائومێدی ئایندەدا دەژین!.

 60 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*