سەرەکی » وتار » ئیدریس جەبار » مەترسییەكانی سودان لەبارەی بەنداوی نەهزەوە…

قۆناغی دووەمی پڕكردنی بەنداوەكە بەڕێوەیە

مەترسییەكانی سودان لەبارەی بەنداوی نەهزەوە…

مەترسییەكانی سودان لەبارەی بەنداوی نەهزەوە سەرهەڵدەدەنەوە

سودان مەترسییەكانی خۆی دەخاتە روو بەرامبەر بە دووبارەبوونەوەی كارەساتی لافاوەكان، كە لە مانگی تەمموزی رابردوودا وڵاتەكەیان گرتەوە، لە پاش پڕكردنی قۆناغی یەكەمی بەنداوی نەهزە، ترسەكەش لەوەیە گەر ئەسیوپیا بەردوام بێت لە جێبەجێكردنی قۆناغی دووەمی پڕكردنی دەریاچەكە لە ماوەی مانگەكانی ئایار و تشرینی یەكەمی داهاتوودا.

رەخنەی سودان لە شێوازی دانوستانەكان
یاسر عەباس وەزیری ئاودێری و داهاتە ئاوییەكان لە سودان، لە نامەیەكیدا كە لە 8ی كانوونی دووەمی 2021 بۆ وەزیری هاریكاریی باشووری ئەفریقا و سەرۆكی ئەم خولەی یەكێتی ئەفریقای رەوانەكرد دەڵێت، سودان بەرگەی ئەو دانوستانە بێ‌ كۆتایانە ناگرێت كە هیچ ئاكامێكی بەهادارییان نییە.

عەباس پێی وایە، ئەو زەمینەیەی بۆ گەڕانەوە بۆ مێزی دانوستان پشتی پێدەبەسترێت، روودانی گۆڕانكارییە لە پرۆگرامی دانوستانەكان كە ئەوان داوایان كردووە لەڕێی بەخشینی رۆڵ بە شارەزایانی یەكێتی ئەفریقا كە ئەوان لە یاداشتی لێكگەیشتندا ئاماژەیان پێكرد، هەرئەمەش بوو كە وایكرد سودان بەشداریی لە كۆبوونەوەی 3ی كانوونی دووەمی 2021دا بكات لەسەر وەزیرەكانی دەرەوە و ئاودێری سێ‌ وڵاتەكە.

عەباس دەڵێت، بەشداربوانی كۆبوونەوەكە لەسەر سازدانی كۆبوونەوەی دووقۆڵی ئارەزوومەندانە لەنێوان شارەزایانی هەر سێ‌ وڵاتەكە بە جیا رێكەوتن، تا گفتووگۆ بكرێت لەسەر دیاریكردنی خاڵە ناكۆكەكان و ئامادەكردنی رەشنوسی دووەم بۆ رێكەوتنەكە.

ئەو وەزیرە سودانییە دەڵێت، وڵاتەكەی لە 3ی كانوونی دووەمی ئەمساڵدا داوای سازدانی كۆبوونەوەیەكی دووقۆڵی كردووە لەگەڵ شارەزایانی یەكێتی ئەفریقا، وەك ئامادەكارییەك بۆ كۆبوونەوەی سێ‌ قۆڵی وەزاریی كە لە 3ی ئەم مانگەدا رێكەوتنی لەسەر كرا، بەڵام لەبری ئەوەی لە ناكاو بانگهێشت كرا بۆ دەستپێكردنەوەی دانوستانی سێ‌ قۆڵی، ئەمەش دەبێتە مایەی بەرفراوانبوونی ناكۆكییەكان لەنێوان لایەنەكاندا.

ستیڤن منوشن، وەزیری خەزێنەی ئەمریكا لە میانی سەردانەكەی ئەم دواییەی بۆ خەرتووم، گفتووگۆی لەسەر ئەو ئاستەنگانە كرد كە دێنەڕێی دانوستانەكانی تایبەت بە بەنداوی نەهزە، بۆ ئەو مەبەستەش لەگەڵ وەزیری ئاودێری سودان كۆبووەوە.

لە سایەی ئەو هەوڵانەی لەلایەن واشنتۆنەوە خراونەتەگەڕ بۆ گێڕانەوەی رۆڵی ئەمریكا لە دانوستانەكان لە پاش میوانداریكردنی خولەكانی پێشوو كە دووچاری شكست هاتن لە گەیشتن بە رێكەوتنێكی كۆتایی لەنێوان سێ‌ لایەنەكە، دۆسێكە بۆ یەكێتی ئەفریقا گوازرایەوە كە بە هەمان شێوە دەركەوتووە هەوڵەكانی دووچاری ئاستەنگ بوونەتەوە.

منوشن لەگەڵ وەزیری ئاودێری سودان لەسەر پێویستی گەیشتن بە رێكەوتنێكی یاسایی دادپەروەرانە لەبارەی پڕكردن و بەگەڕخستنی بەنداوی نەهزەی ئەسیوپیا، رێكەوتوون.

ئیبراهیم تەها ئەیوب وەزیری پێشووتری دەرەوەی سودان، بە ماڵپەڕی (سكای نیوز) عەرەبیەی رایگەیاندبوو، ویلایەتە یەكگرتووەكان هەوڵیداوە سود لە سەردانەكەی منوشن وەربگرێت بۆ گێڕانەوەی رۆڵی خۆی لە دانوستانەكانی تایبەت بە بەنداوی نەهزەی ئەسیوپیا، پاش ئەوەی سێ‌ گەڕی پێشوو لە ئەمریكا دووچاری شكستبوون بۆ گەیشتن بە رێكەوتنی كۆتایی لەنێوان سێ‌ لایەنەكەدا.

ئەیوب پێی وایە، سودان تائێستا شكستخواردوو بووە لە بینینی رۆڵێكی كاریگەر لە دانوستانەكانی بەنداوی نەهزە، بەوپێیەی خاوەنی هەڵوێستی لاوازە، بە تایبەت كە جارێك ئاماژە بە پشتگیریی كردن لە ئەسیوپیا و جارێكی تر ئاماژە بە پشتگیریی لە هەڵوێستی میسری دەكات، بەو هۆیەوە رۆڵی كاریگەریی خۆی لەدەستداوە وەك خاوەنی ماف و شكانەوە بەلای یەكێك لە لایەنەكان.

دانوستانەكانی بەنداوی نەهزە كە سودان و ئەسیوپیا و میسر لە ساڵی 2011وە بەشداریی تێدا دەكەن، رووبەڕووی كێشەی یاسایی و لێكگەیشتن بوونەتەوە، سودان لەلایەك بەپێویستی دەزانێت بگەنە رێكەوتن و پێكهێنانی میكانیزمێكی رێكخراو بۆ بەرگرتن لەو زیانانەی بەر بەنداوی (الرصیرص)ی سودانی دەكەوێت كە نزیكەی 115 كیلۆمەتر لە بەنداوەكەی ئەسیوپیاوە دوورە، ئەمەش بە رەچاوكردنی جیاوازی گەورەی نێوان توانای عەمباركردنی نێوان دوو بەنداوەكە، بەجۆرێك كە بەنداوەكەی سودان 6 ملیار مەتر سێجا ئاو دەگرێت، لەبەرامبەر بەنداوەكەی ئەسیوپیا كە 74 ملیار مەتر سێجا ئاو دەگرێت.

سودان داوای هەنگاوی پراكتیكی دەكات بۆ گەیشتن بە رێكەوتنێك لەبارەی بەنداوی نەهزە كە ئەسیوپیا لە نزیكە سنورەكانی سودانەوە بە تێچووی نزیكەی 5 ملیار دۆلار دروستی دەكات، پێشبینی دەكرێت بە تەوابوونی بەنداوەكەدا، ببێتە گەورەترین بەنداوی كەهروئاوی لە كیشوەری ئەفریقا و توانای بەرهەمهێنانی نزیكەی 6 هەزار مێگاوات كارەبای هەبێت.

مەترسی و نیگەرانی سودان بەرامبەر بەبەنداوی نەهزە
سودانی مەترسی خۆی بەرامبەر بەو زیانانە دەردەبڕێت كە رەنگە بەر وڵاتەكەی بكەوێت لە سایەی نەبوونی رێكەوتنێك كە لایەنەكان پابەند بكات بە میكانیزمێكی تۆكمە و رێكخراو بۆ راگرتنی پرۆسەكانی پڕكردنی دەریاچەكە.

هەر لەو چوارچێوەیەدا، وەزیری ئاودێری سودان، نیگەرانی گەورەی وڵاتەكەی خستەڕوو بەرامبەر بە راگەیاندنەكەی وەزیری ئاودێری و كارەبای ئەسیوپیا، سەبارەت بە خواستی وڵاتەكە بۆ درێژەدان بە پرۆسەی پڕكردنی گشتی دووەم كە دەگاتە 13.5 ملیار مەتر سێجای ئاو لە مانگی تەمموزی داهاتوودا، بەبێ‌ ئاگاداركردنەوەی لەپێشینە ئیمزاكردنی رێكەوتن یان ئاڵوگۆڕپێكردنی زانیارییەكان لەسەر عەمبارەكانی (الرصیرص)، ئەمەش بە هەڕەشەیەكی راستەوخۆ بۆسەر بەنداوەكەی سودان و ژیانی نیشتەجێبوانی رۆخی رووباری نیل دادەنرێت.

وەزیری ئاودێری سودان پێی وایە، كاریگەرییە نەرێنییەكانی پڕكردنی یەكەمی تەمموزی 2020 لای كەس ناشاردرێنەوە كە نزیكەی 5 ملیار مەتر سێجا ئاوبوو، دواتر بووە مایەی دروستكردنی كێشە و گیروگرفت بۆ ئاوی خواردنەوە لە خەرتومی پایتەخت.

پڕكرنی یەكەمی دەریاچەی بەنداوی نەهزە لە كۆتایی مانگی ئایایی رابردوو بە بڕی 5 ملیار مەتر سێجا، بووە مایەی ئاڵۆزكردنی پلانەكنی خستنەگەڕی وێستگەكانی راكێشانی ئاوی خواردنەوە لە سودان و بوونە مایەی لەگەڕخستنی ژمارەیەكی گەورەی ئەو وێستگانە، بە وتەی شارەزایانیش، ئەوەی بەسەر عەمبارەكانی بەنداوی (الرصیرس)دا هات لە پاش پڕكردنی یەكەمی دەریاچەی بەنداوی نەهزە، یەكێك بوو لەو هۆكارانەی بوونە مایەی زیاتركردنی تەوژمی لافاو كە 16 بۆ 18 ویلایەتی سودانی گرتەوە و بووە مایەی دروستكردنی كارەساێكی گەورە و نزیكەی ملیۆنێك هاووڵاتی سودانی زیانیان پێگەیشت و نزیكەی 110 كەس گیانیان لەدەستدا و سەدان جێی نیشتەجێی هاووڵاتیانیش خاپوربوون.

 364 جار بینراوە