سەرەکی » دۆسێ » خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دوای ساڵێك لە حوكمڕانی ترەمپ

لە چاوی فەلەستینییەكان و ئیسرائیلییەكانەوە

خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دوای ساڵێك لە حوكمڕانی ترەمپ

دەیان خێزانی ئیسرائیلی خۆیان ئامادە دەكەن تا لە جولەكەنشینەكانی (ئەفرات) و (هۆشەع سیون) نیشتەجێ‌ ببن كە فراوانبونێكی بەرچاویان بەخۆوەبینیوە.
ئەو باڵەخانە و ئاپارتمانانە بنیاتنەدەنران گەر دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئێستای ئەمریكا لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی وڵاتەكەیدا سەركەوتنی بەدەستنەهێنایە و پۆستی سەرۆكایەتی لە وڵاتەكەیدا دەستەبەرنەكردایە، ئەوەش بە گوتەی ئەو جولەكانەی بەنیازن لەو ناوچانەدا نیشتەجێ‌ ببن.
یەكێك لە جولەكەنشینەكان بە ئاژانسی (فرانس 24)ی راگەیاندبوو»بنیاتنانی كۆمەڵگە جولەكەنشینەكان كە پێشتر لە سەردەمی ئیدارەی ئۆبامادا راگیرابوون، لەگەڵ سەركەوتنی دۆناڵد ترەمپ بەشێوەیەكی چڕ چالاكییەكانیان دەستیپێكردەوە، دەزانین میكانیزمێك هەیە رێگە بە حكومەتی ئیسرائیل دەدات، مامەڵە بەو زەویانەوە بكات كە لە یەهودا و سامیرادا هەن».
بەڕێوەچوونی كارەكان لە چاوی ئەو جولەكەنشینانەوە هێشتا خاون، بەڵام بڕوای تەواویان هەیە كە لە ساڵانی داهاتوودا، ترەمپ رێگەیان دەدات بەشێوەیەكی خێراتر لەئێستا كار بۆ فراوانكردنی جولەكەنشینەكاندا بكەن، ئەوەش جێگەی ناڕەزایی دەسەڵاتی فەلەستینی و رێكخراوە ناحكومییەكانە كە پێیان وایە حوكمڕانی ترەمپ كاریگەریی نەرێنی لەسەر ژیانی فەلەستینییەكان دروست كردووە، لەڕووی دەستپێكردنەوەی چالاكییە جولەكەنشینەكان,
ئاژانسی (فرانس24) لە زاری چالاكوانێكی مەدەنییەوە بڵاویكردۆتەوە»ترەمپ بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ گڵۆپی سەوزی بۆ ئیسرائیلییەكان هەڵكرد، تا كۆمەڵگە جولەكەنشینەكانیان فراوان بكەن، ئەوەش پاشەكشەكردنی ئیسرائیل لە كەناری خۆرئاوا ئەستەم دەكات، تەنانەت لە حاڵەتی گەیشتن بە چارەسەری پێكهێنانی دوو دەوڵەتیش، دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی كە بە ئەستەمی بزانین دەوڵەتی فەلەستینی دروست دەبێت».
كاریگەرییەكان رواڵەتی بوون، بەڵام بڕیارەكەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا سەبارەت بە ناساندنی قودس وەك پایتەختی تاهەتایی ئیسرائیل، فەلەستینییەكان و تەواوی جیهانی ئیسلامی هەژاند.
بە گوتەی بەرپرسێكی حكومەتی فەلەستینیش:»راگەیاندنەكەی ترەمپ، رێگر دەبێت لەبەردەم ئەنجامدانی دانوستان لەسەر بابەتێكی جەوهەری، ئەگەر دانوستان لەسەر جولەكەنشینەكان و قودس نەكەین، ئیتر دەبێت چی بمێنێت دانوستانی لەسەر بكەین، بەوپێیەش دەردەكەوێت كە فەلەستینییەكان بیست و پێنج ساڵی تەمەنییان لەپێناو هیچدا بەسەربردووە «.
گرنگترین ئەو كاریگەرییە نەرێنانەی لەپاش بڕیارەكەی ترەمپەوە دەركەوتن، خراپبوونی پەیوەندییەكانی نێوان واشنتۆن و رامەڵڵا بوو، ئەوەش وایكرد فەلەستینییەكان هەموو رۆڵێكی ترەمپ لە پرۆسەی ئاشتیدا رەتبكەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بڕوای تەواوییان هەیە بەوەی كە سەرۆكی ئەمریكا دەتوانێت زیاتر بێزارییان بكات و ئاستەنگی زیاتر بهێنێتە رێگەیان».

عەباس: چی دی ئەمریكا شیاوی ئەوە نییە ببێتە ناوبژیوان
لە ناوەڕاستی ئەم مانگەدا، مەحمود عەباس سەرۆكی دەسەڵاتی فەلەستینی، جارێكی تر رەتیكردەوە وەك ناوبژیوانی نێوان فەلەستینییەكان و ئیسرائیل، مامەڵە لەگەڵ ئیدارەكەی سەرۆكی ئەمریكادا بكات، جەختیشی لەسەر بەردەوامبوونی فەلەستینییەكان لەسەر ئاشتی و پەنانەبردنە بەر توندوتیژی و تیرۆر كردەوە.
عەباس لە كۆنگرەی جیهانی ئەزهەردا لە میسر، داوای لە عەرەب و مسوڵمانان و مەسیحییەكان كرد، سەردانی قودس بكەن وەك وەڵامێك بۆ واشنتۆن كە شارەكەی بە پایتەختی ئیسرائیل راگەیاند، شاری قودسیشی وەك دەروازەی ئاشتی و لە هەمان كاتدا وەك دەروازەی جەنگ وەسفكرد،بۆیە داوای لە سەرۆكی ئەمریكا كرد لەنێوان ئەو دوانەدا یەكێكیان هەڵببژێرێت.
عەباس لەبەردەم وەفدە ئامادەبووەكانی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیدا رایگەیاندبوو»هیواخوازین لەپاش بڕیارەكەی ترەمپ بە تەنیا جێماننەهێڵن، سەردانی عەرەب و مسوڵمانان و مەسیحییەكانیش بۆ قودس، سەرخستنی ئەو شارە دەگەیەنێت و بۆ پاراستن و پارێزگاریی لە شوێنە پیرۆزەكان، نەك بۆ رێكەوتن لەگەڵ داگیركاریی ئیسرائیلی، داگیركاران خۆش حاڵ دەبن كەس سەردانی شارەكە نەكات».
جگە لە میسر و ئوردن كە ئیمزایان لەسەر بەڵێننامەی ئاشتی كردووە لەگەڵ ئیسرائیل، هیچ وڵاتێكی عەرەبی بەشێوەی رەسمی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتی عیبریدا نییە، بۆیە هاوڵاتیانی ئەو وڵاتانە سەردانی قودس ناكەن».
وڵاتە عەرەبییەكان بەهەموو شێوەیەك رەتیدەكەنەوە لەگەڵ ئیسرائیل پەیوەندی دروست بكەن، بە تایبەتیش سەردانی بكەن.
چونكە نێو شاری قودس، پێویستی بە ڤێزای چونە نێو ئیسرائیل هەیە، ئەوەش بە بۆچوونی عەرەبەكان مانای ئاسایی كردنەوەی پەیوەندییەكان دەگەیەنێت لەگەڵ تەلئەبیب.
عەباس لە وتارەكەیدا لە كۆنگرەی ئەزهەر، ئاماژەی بە بڕیارەكەی ترەمپ نەكرد بۆ «هەڵپەساردنی» نیوەی ئەو پارانەی بۆ ئاژانسی بەهاناوەچوون و كارپێكردنی فەلەستینییەكان (ئۆنروا)ی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان تەرخان كراوە كە خۆی لە خۆیدا پەیامێكی نوێیە بۆ نەتەوە یەكگرتووەكان و گورزێكی بەهێزیشە لە فەلەستینییەكان وەشێنراوە.
لای خۆیەوە، ئەحمەد تەیب شێخی ئەزهەز لە وتارێكیدا لە كۆنگرەكە، بەشێوەیەكی توند قسەی كرد و لە قسەكانیدا وشەی ئیسرائیلی بەكارنەهێنا، بەڵكو دەوڵەتی عیبری بە «قەوارەی زانیۆنیزم» ناوبرد.
بە گوتەی تەیب»ئەوەی ئێستا دەگوزەرێت، دەبێتە مایەی دابەشكردنی ناوچەكە، و قەوارەی زانیۆنیزمیش دەكاتە پۆلیس بەسەرییەوە».
شێخی ئەزهەر داوای كرد ئەمساڵ بكرێتە ساڵی قودس و بە سیفەتێكی تایبەتیش داوای كرد، لە وڵاتە عەرەبییەكاندا «هۆشیاربوون لەبارەی قودس و كێشەی فەلەستینی زیاتر پەرەی پێبدرێت».
ئەحمەد تەیب، رەخنەی لە پرۆگرامەكانی خوێندن گرت لە وڵاتە عەرەبییەكان و رەتیكردەوە تەنیا بڕیاردەرێكیش هەبێت بە تەواوەتی پێناسەی كێشەی فەلەستین بكات و تیشك بخاتە سەر ئێستا و رابردووی كێشەكە.
لە سەرەتای مانگی كانوونی یەكەمی رابردوو، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا، شاری قودسی بە پایتەختی ئیسرائیل ناساند و بڕیاریدا لەچەند ساڵی داهاتوودا باڵێوزخانەی وڵاتەكەی لە تەلئەبیبەوە بۆ قودس بگوازێتەوە، ئەوەش تەوژمێكی ناڕەزایی توندی لەنێو جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا لێكەوتەوە.
پێشنیازی ئێستای ولایەتە یەكگرتووەكانیش بۆ چارەسەری ململانێی نێوان عەرەب- ئیسرائیل، خۆی لەوەدا دەبینێتەوە كە فەلەستینییەكان دەستبەرداری قودسی شەرقی ببن و شارۆچكەی ئەبودیس كە دەكەوێتە دەوروبەری شارەكە، بكەنە پایتەختی دەوڵەتی ئایندەیان، ئەم پێشنیازەی واشنتۆن لەكاتێكدایە كە هەموو رەوتە سیاسییەكانی فەلەستین، بڕیارەكەی پێشووی ترمپیان رەتكردبۆوە و بە هەنگاوێكی نەشیاو لەقەڵەمیاندابوو.
ئیسماعیل هەنیە سەرۆكی مەكتەبی سیاسی بزوتنەوەی حەماس رایگەیاندبوو، ولایەتە یەكگرتووەكان پێشنیازی ئەوەی خستۆتە بەردەم فەلەستینییەكان، تا شارۆچكەی ئەبودیس لە دەوروبەری قودس، بكەن بە پایتەختی دەوڵەتی خۆیان و دەستبەرداری قودسی شەرقی ببن.
بە گوتەی هەنیە، پێشنیازەكە دابەشكردنی كەناری خۆرئاوایە بەسەر سێ‌ ناوچەدا، و دامەزراندنی قەوارەیەكی سیاسییە لە غەززە، و دروستكردنی پردێكە لەنێوان ئەبودیس و قودس بۆ پەڕینەوەی مسوڵمانان تا لە مزگەوتی ئەقسا نوێژی خۆیان بكەن.
هەنیە لە وتارێكیدا بەر لە هاتنەبەری ساڵی نوێ‌ و لەكاتی چاوپێكەوتنی لەگەڵ پیاوماقوڵانی غەززە، پێشنیازەكەی ئەمریكای بە «نابەكام» وەسفكردبوو، ئەوەشی بە ئامادەبوان راگەیاندبوو كە هەنگاوەكە دەبێتە مایەی كۆتاییهێنان بە كێشەی نیشتمانی فەلەستینی لەڕێی ئەو پێشنیازەوە كە بە «گرێبەستی سەدە» ناودەبرێت.
هەنیە، ئاماژەی بە بوونی ئەو ئاستەنگانە كردبوو كە لەسەر رێی پێكهاتنەوەی نیشتمانی فەلەستینین، هۆشداریشی دابوو لە خۆدزینەوە لە جێبەجێكردنی.
هەنیەی پێیوایە،»ئەوە نەك تەنیا كاریگەریی خراپی بۆسەر سنورەكانی غەززە دەبێت، بەڵكو كاریگەریی خراپی بۆسەر تەواوی ناوچەكە دەبێت».
پێشتر مەحمود عەباس سەرۆكی دەسەڵاتی فەلەستینی، لە وتارێكیدا لە لوتكەی كۆبوونەوەی نائاسایی رێكخراوی هەماهەنگی ئیسلامی كە لە 13ی كانوونی یەكەمی 2017 لە شاری ئیستەنبوڵی توركیا سازكرا، بڕیارەكەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكای بۆ داننان بە قودسدا وەك پایتەختی ئیسرائیل، بە «تاوانێكی گەورە» لەقەڵەمدابوو.
بە گوتەی عەباس، ولایەتە یەكگرتووەكان- دوای ئەو بڕیارە- لایەنێكی شیاوە بۆ بینینی رۆڵی ناوبژیوان لە ناوچەكەدا.
هەروەها سەرۆكی دەسەڵاتی فەلەستینی لە وتارەكەیدا رایگەیاندبوو»هیچ رۆڵێكی ولایەتە یەكگرتووەكان قبوڵ ناكەین، چونكە بە تەواوەتی سەلماندنی كە پشتیوانی لە لایەنی ئیسرائیل دەكات».
لە سەرەتای مانگی كانوونی یەكەمی رابردوو، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا، هەموو نەریتەكانی سیاسەتی ئەمریكایی بەرانبەر بە ململانێی ئیسرائیل- فەلەستینی بەزاند و دانپێدانانی ولایەتە یەكگرتووەكانی بە قودسدا وەك پایتەختی ئیسرائیل راگەیاند، خواستی خۆیشی بۆ گواستنەوەی باڵێوزی وڵاتەكەی لە تەلئەبیبەوە بۆ قودس خستەڕوو.
ئەو هەنگاوەی ترەمپ لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكاندا تەوژمێكی توندی توڕەیی دروستكرد، وڵاتە خۆرئاواییەكانیش هەنگاوەكەیان مەحكوم كرد و بە ئاستەنگ لەبەردەم دانوستانەكانی ئاشتی نێوان هەردوولادا وەسفیان كرد.
دۆخی قودس گرنگترین ناكۆكییەكانی نێوان ئیسرائیلی و فەلەستینییەكانە و وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكانیش لەو رووەوە پشتیوانی لە فەلەستنییەكان دەكەن.
لە شارەكەدا چەند شوێنێك هەیە كە بەلای مسوڵمانان و مەسیحییەكان و جولەكەكانەوە پیرۆزن، بە تایبەتیش لە قودسی شەرقی.
ئیسرائیل لە جەنگی ساڵی 1967 قودسی شەرقی داگیركرد، لە ئێستاشدا تەواوی شارەكە بە پایتەختی خۆی دادەنێت. لەلایەكی ترەوە فەلەستینییەكان داوای قودسی شەرقی دەكەن تا بیكەن بە پایتەختی دەوڵەتی ئایندەیان.
كۆمەڵی نێودەوڵەتی دان نانێت بە سەروەریی ئیسرائیلی بەسەر قودسدا، زۆربەی وڵاتەكانیش باڵێوزخانەكانیان لە تەلئەبیب داناوە، بە ولایەتە یەكگرتووەكانیشەوە كە نزیكترین هاوپەیمانی ئیسرائیلە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*