سەرەکی » کەلتوور » ئەدەبی جیاوازیی و هەژاریی رەگەزی

ئەدەبی ژنان

ئەدەبی جیاوازیی و هەژاریی رەگەزی

سمکۆ محەمەد

3-3 و کۆتایی

ئێمە لە كاتێكدا ئەم موناقەشەیە یان باشتر بڵێم بەرهەڵستكاری لەدابەشكردنی ئەدەبیاتی پیاو و ژنان دەكەین، ئەو كاتەیە كە ئەدەب و نووسین كاری تاكەكەسییە و هیچ پەیوەندیی بەگروپبەندی و رەگەزییەوە نییە، بەو مانایەی كە هیچ كۆمەڵگەیەك نییە ژن و پیاوەكانی دژی یەكتر بن، ئەمیان ئەویتر رەتبكاتەوە، دەردەسەری و نەهامەتی هەریەكەیان خەتای ئەوی تریان بیت، بەڵام ئەوە عەقڵییەتی دواكەوتوویی یان توندڕەوییە ئەم جۆرە دابەشكردنە دەكاتە باو، ژنانیش یان ئەوەتا بەرگری لەخۆیان دەكەن، یان ئەوەتا وەكو عادەت و نەریت كە لەژنی ئاساییدا هەیە، تەنها دەقەكانیان بەزمانی ژنانەوە دەڕازێننەوە، نەك ئەوەی كردبێتیان بەگوتارێكی راستەوخۆ و وەكو نووسەرە ژنەكانی رۆژئاوا و عەرەب و فارس دەربكەون. لەدونیای عەرەبی و فارسیشدا كە ئێمەی كورد ئاشنایەتی زیاترمان هەیە بەئەدەبیاتی ئەوان زیاتر لەبیانی مەبەست لەفەرەنسایی و ئینگلیزی و هتد، دەتوانین فروغی فروخزاد و لەیلی عوسمان وەربگرین كە هەردووكیان سوژەكانیان لەنێودەقدا گرێداوە بەمەسەلەی جەستەی ژن و سێكس وەكو ترنساكترین حاڵەتی بوونی ژن لەكۆمەڵگەدا كە كۆمەڵگەی فارسی و عەرەبی لەیەكتر دەچن و نزیكن لەڕووی خەسڵەتەوە، دواجار چونكە كێشەی ژن جیانەكرایەوە لەكێشەی كۆمەڵگە، بەڵام فۆڕمی جیاوازی وەرگرت، هێشتا گوتاری پشت دەقەكان ئاشكرا نەكرا كە بۆچی و لەپێناوی چیدا مەسەلەی ژن گرێدراوە بەپیاوەوە، لەحاڵێكدا ژن بۆخۆی بەشێكە لەو فەزا كۆمەڵایەتییەی كە لەو پەڕی كراوەوە بۆ ئەوپەڕی داخراو، رەنگە لەهەندێ شوێندا پێچەوانە بكەوێتەوە مەسەلەی ژن، بەڵام ئەمە لەدەقی ئەدەبیدا تەواو وەزیفەی وەرنەگرتووە، تەنها وەكو بەزەییەك دەرهەق بەحاڵی ژنان كە دواجار زیانی گەورەی بەكەسێتی و شوناسی ژن گەیاندووە بەبێ‌ ئەوەی ژنان خۆیان بەم نهێنیە فەلسەفیە بزانن.

ئیرەیی و گرێی كۆمەڵایەتی
رەنگە لەئاستی رۆژئاوادا ئەمە لەرابردوودا بەبەراورد لەگەڵ ژیانی كۆمەڵایەتی و تاكگەراییدا گۆڕابێت، بۆ نموونە رۆمانی (من و ئەوی تر) ی (ئەلبێرتۆ مۆرافیا) كە تەواو سوژەی رۆمانەكەی دەربارەی مەسەلەی سێكس و كێشەی ئەندامی نێرینە بۆ پیاو ئەندامی مێینەیە بۆ ژن، مەسەلەیەكی دەروونی خوڵقاندووە لەكاتی خۆیدا شۆڕش بووە، هەروەك ئەوەی كە شێرزاد حەسەن لەئەدەبیاتی كوردیدا ئەو فەزایەی درووستكردووە و ئەو شوناسەی بۆخۆی داگیر كردووە كە لاساییە.

تائێرە قسەمان لەسەر ئەو ژنانە بوو كە لەسەدەی رابردوو ژنانی ئەدیبی رۆژئاوا و رۆژهەڵاتی پێیدا گوزەریان كرد، ئەوان توانیان خۆیان رزگار بكەن لەو رەخنە لۆژیكییەی كە لێیان دەگیرا، هەرچی ژنانی ئەدیبی كوردە كە تاكو سەدەی رابردووش لەو مەعزەلەیەدا گینگڵی دەدا، هەر بۆیە لەبەر نەبوونی پێوەری لۆژیكی و زاڵبوونی دونیابینی رۆمانسیانە، ئاسمانی ئەدەبی كوردی، پڕبوو لەئەدیبی ژن و كران بەئەستێرە، ئەمە جگەلەوەی كە چەندین ناوی وەك (ئەحلام مەنسوور و دایكی سۆلاف و شیرین ك و ئەرخەوان) و هتد، لەحەفتاكانی سەدەی رابردوو بوونیان هەبووە و جۆرێك لەیاخیگەرێتیان كردە باو، ئەمە شاهیدی نەهاقی نییە ئەگەر بەپێوەری لۆژیكی ئەم سەردەمە مامەڵەیان لەتەكدا نەكەین، بەڵكو وەكو خۆیان وەكو هەلومەرجی رابردوو تەماشایان بكەین بەتایبەتی لەچیرۆك، هەروەها لەهەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، كەسانی وەك (نەجیبە ئەحمەد و چۆمان هەردی و كەژاڵ ئەحمەد و كەژاڵ ئیبراهیم و چنوور نامیق و چنار و رۆژهەڵەبجەیی و نیگار نادر و شەرمین نەقشبەندی و ئاوێزان نوری و هتد) دەركەوتن، بەڵام ئەوانیش هەم دەقەكانیان مەبەستگەرایی بوون و نەبوون بە ستایلی ئەدەبی، هەم كێبەركێكەیان لەتەك پیاواندا درێژخایەن نەبوو كە بەو رێژەیەی پیاوان لەبەرچاون، بەتایبەتی كە كێبەركێكە لەسەر ئیستاتیكا نەبوو، بۆیە ژنان پەراوێزخران، هەم خوێنەر یان رەخنەگرێكی راستگۆ نەبووە، یان كە هەبووە موجامەلەی كردوون، نەیانتوانی بەشێك لەو قەیرانە ئەدەبی یە رزگار بكەن كە ژنان تێیدا بەشێك بوون، من بەش بەحاڵی خۆم هەستم بەگوتارێكی ژنانە نەكردووە لەو دەقانەدا، هەستم بەفەزایەكی جیاواز نەكردووە كە زمانی ژنانەی پێوەدیاربێت، هەستم بەوە نەكردووە كە بەرلەوەی خۆیان وەك ئەدیبی ژن بناسن، یان ئەوەتا ئەو چەمكە رەتبكەنەوە كە پۆلین كردنی نێر و مێیە، لەپشت ئەو دەقانەوە «ئەنتۆلۆژیا» خودناسی نابینم، تەنها ئەوەنەبێت كە دەركەوتنیان وەكو سەلماندنی خود بووە و تائێستاش بەهەمان ئاراستە دەقەكانیان نمایش دەكەن، ئەگەر هەڵە تێگەیشتن نەبێ‌ دەقە شیعرییەكانی (قوبادی جەلیزادە) كە كاریگەری نەزار قەبانیان پێوەدیارە، لەلایەكی دیكەوە فەزای تەوای دەقەكانی كاریگەری ئەو فەزا كۆمەڵایەتییەی خۆی بەسەرەوە دیارە، بۆیە زۆر لەدەقی ژنە شاعیرەكان كراوەتر بووە و ترس نابینین لە دەقەكانی، ئەمە وێڕای تێبینی ئەوەی كە جەلیزادە مەبەستی لەئازادكردنی جەستەی ژن نییە، بەڵكو ئارەزووی سێكسی یە بۆ ئینسان كە رەنگدانەوەیەكی ناڕاستەوخۆی هەیە لەخەیاڵی پیاودا، بۆیە هەندێ‌ لەژنانی ئەدیبیش هەمان ستایلیان دووبارە كردەوە و بەجەستەی پیاودا هەڵیاندا و هەمان گوتاری پیاوانەیان دووبارە كردەوە.

ئیمبرتۆ ئیكۆ كە خاوەنی رۆمانی ناوداری (ناوی گوڵ)ە پێیوایە رۆمان مەعریفەیە. رۆمان دیوێكی دیكەی تایبەتە بە پەیوەندیە مرۆڤایەتییەكان و شتی تایبەت بە داڕشتنەوە و جۆری وێناكردنیان، رۆمان بەرجەستەكراوێك و فەزای زەمانیی و مانایە، بەو مانایەی زمانێك كە بەڕووتی ناخرێتە سەر لێوی هەموو بونەوەرێكەوە، هەڵبەت جگە لەوەش رۆمان پێناسەیەكی دیكەی هەیە، ئەویش لە رۆمانی مەزندا دەبینرێت و هەستی پێدەكرێت، ئەوەیە كە دانەرەكەی دەزانێ‌ كەی خێرا دەبێت و كەی دەوستێت و چۆن ریتمێكی رەسەن و چەسپیو دەخەمڵێنێ‌، ئەمە تەكنیكێكە لە رۆمانی فرە پاڵەواندا زیاتر كاری پێدەكرێت.

بۆ جەستەی خۆیان نووسیبویان
لەنەوەدەكانی سەدەی رابردوودا، خەریك بوو ئەدەب پۆلین دەكرا بەسەر نێرو مێدا، هیچكام لەو شاعیر و چیرۆكنووسانەی كە لەسەرەوە ناوم بردن، كەم تازۆر وەڵامی ئەو پۆلین كردنەیان نەدایەوە، لەوەش بترازێ‌ كەمترین هەوڵی تێدا نابینرا بۆ تێكشكاندنی دەق لەقەید و بەندی شیعریەتی نوێخوازی، جگە لەو حاڵەتە رۆمانسیانەی كەوەك بڵێی بێئاگابن لەئەدەبیاتی نوێی جهانی.

حاڵەتێكی دیكە كە دواتر بوو بەمۆدێل لەنێو ژناندا، بەكارهێنانی موفرەدەی رووت و بەیان كردنی خەیاڵێك بوو كە پەیوەندیی بەجەستەوە هەیەو هیچی دیكە. ئەم دیاردەیە بەحاڵێك تەشەنەی كردە نێو كچان و ژنانەوە، ئەگەر كچێك بەو ستایلە نەینووسیبا، بەشیعری نوێخوازی و خاوەن جورئەت لەقەڵەم نەدەدرا، سەرباری هەموو ئەمانەش هەمیشە ژنان و كچانی ئەدیب، خۆیان هەوڵی خوێندنەوەی دەقەكانی خۆیان نەدەدا، ئیدی هۆكارەكەی ئەوەبوو كە رەخنەگر نەبوون یان ئەوەی ئیرەییان هەبوو لەبەرامبەر یەكتر، بۆیە لەچاوەڕوانی پیاوەكاندا بوون دەقەكانیان بخوێننەوە، هەڵبەت باشترین دەقیش كە پیاوان هەڵیان دەبژارد بۆ پێشبڕكێی شیعری، یان بۆ خوێندنەوە، ئەو شیعرانە بوون كە ژنە ئەدیبەكان بۆ جەستەی خۆیان نووسیبوویان، سەرەنجام لەبری پێشبڕكێی ئەدەبی، ئیرەیی بردن بوو بەمۆدێل و هیچی تری بارنەهێنا. بۆیە جیاكرانەوە لەئەدەبی پیاوان و بەهەژارترین ئەدەب ناسرا.

ژنان لەپەراوێزی پیاواندا
ئەم حاڵەتەی كە لەنێو ژنانی ئەدیبدا بوونیان هەبوو، بەهەمان شێوەش لەنێو ژنانی رۆژنامەنووسیشدا هەبوو، بۆ نموونە زۆر بەدەگمەن ژنێكی رۆژنامەنووس و نووسەر، توانیویەتی خۆی سەرقاڵ بكات بەكایەكانی تری وەك كۆمەڵناسی و سیاسی و ئابوری و هتد، نەبوونی ئەم گوتارە سەربەخۆییەی ژنان، كارێكی وەهای كرد كە ژنان لەپەراوێزی پیاواندا ژیانی ئەدەب و سیاسەت و رۆژنامەنووسی ببەنەڕێوە، تائەو كاتەی كە چەند ژنێك لەنێو رۆژنامەنووسیدا دەردەكەون، ئەمە جگە لەو ململانێ‌ نابابەتیانەی كە لەنێوان ژنان خۆیاندا هەبووە، جگە لەئیرەیی بردن، هیچ پێشبڕكێیەكی داهێنانی لەخۆ نەگرتبوو.

هەردوو بیرمەندی فەرەنسی جیل دۆڵۆز و فیلیكس گواتار بەپێچەوانەی فرۆیدیزمییەكان، دژی گرێی ئۆدیب وەستانەوە، ئەمە بەشێك بوو لەو بەرگەی كە بەهاوبەشی بەناونیشانی (الراسمالیە و الانفصام) و دەڵێن ویست فۆكس لەسەر بزربوونی خود ناكات، ئەمە ئەگەر بێتوو بزربوون لە گرێی ئۆدیبدا بەمانا لاكانییەكەی هەمان مانای هەبێ‌، لە بەرگی دووهەم و لەهەمان كتێبدا، لە پێشەكیدا نووسویانە ئێمە پشتمان بە وەرگرتنی گرینگ بەستووە بۆ ئەوەی بزربێ‌، ئەمە لەكاتێكدا دۆلۆز و گواتاری من و منە جێگیرە یەكگرتووەكان رەتدەكەنەوە، هەروەك چۆن هەڵوێستی كەسێتی جێگیریش رەتدەكەنەوە، هەردووكیان پێیانوایە ئەمە دەبێ‌ بۆ بەرژەوەندی هۆشیاری بێ‌، تاكو كۆنتڕۆڵ نەكرێن» (7).

سەرچاوەكان.
1: بیتر بروك. تیری اجلتون. سو. الین كیس. واخرون. التفسیر و التفكیك و الایدیولوجیا. اختیار و تقدیم. نهاد صلیحە. الهیئە المصریە للكتاب. ص124. 2000

2: تیری ئیگلتۆن، شیكردنەوەی دەروونی لەرەخنەی ئەدەبیدا، و. سەلاح حەسەن پاڵەوان. كتیبۆك لەبڵاوكراوەكانی دەزگای سەردەم. ل116.

3: راجێر وێستێر. توێژینەوەی تیۆری ئەدەبی. وەرگێڕانی بۆ كوردی. عەبدولخالق یەعقوبی. ل78 ساڵی 2006.

4: ئاشنابوون بە جاك لاكان. وەڕگێڕانی . كۆمەڵێك نووسەر. پڕۆژەی 100 نامیلكەی فەلسەفی. دەزگای ئایدیا بۆ فكر و لێكۆڵینەوە. ل37. ساڵی 2015

5: هەمان سەرچاوەی پێشوو ل46

6: بابەك ئەحمەدی. پێكهاتە و راڤەی دەق. وەرگێڕانی بابەك ئەحمەدی. بڵاوكراوەكانی سەنتەری لێكۆڵینەوەی فكری و ئەدەبی نما. كتێبی سێهەم. ل97. ساڵی 200

7: امانی ابو رحمە. افق یتباعد. من الحداثە الی بعد ما بعد الحداثە. دار النینوی للتراث و النشر و التوزیع. ص46. سنە 2014

 121 جار بینراوە