سەرەکی » کەلتوور » لە مەعریفەی تاكڕەهەندییەوە بۆ كرانەوە

لە رێنیسانسی فەرەنسییەوە بۆ شكستی رێنیسانسی كوردی

لە مەعریفەی تاكڕەهەندییەوە بۆ كرانەوە

كامۆ حەوێزیی

ئەم ناونیشانەی سەرەوە پڕۆژەیەكی بەراوردكاریی ئەحمەدی مەلایە. لەم كتێبەدا ئەحمەدی مەلا هەوڵی داوە بەراوردكارییەكی زانستی لەبارەی جەوهەریی سەركەوتنی رێنیسانسی فەرەنسی و شكستی رێنیسانسی كوردی بخاتەڕوو.

لە پێشەكی ئەم كتێبەدا ئەحمەدی مەلا دەڵێت: «ئەم لێكۆڵینەوەیە پڕۆژەیەكی بەراوردكاریی نێوان سەرهەڵدانی رێنیسانسی فەرەنسیی و كاریگەریی و هۆكارەكانی لەلایەك و سەرهەڵدانێكی سنوورداری رێنیسانسی كوردی و درزتێبوونی مەعریفەی تاكڕەهەند و كرانەوەی بەرەوڕووی ئەگەری نوێی ترە لە لایەكی دیكەوە كە هەڵوەستان لەسەر چۆنێتی گواستنەوەی مەعریفە لە حوجرەوە بەرەو دیدگایەكی دی، كە هەڵگری رەگەزەكانی مۆدێرنیتە بێت».

بەشی یەكەمی ئەم كتێبە تەرخانكراوە بۆ رێنیسانسی فەرەنسی، هۆكار و كاریگەرییەكانی، باس لە رەگەز و توخمەكانی دەكات، كە دەبێتە وەرچەرخانێكی مێژوویی نەك تەنها لەسەر ئاستی فەرەنسا، بەڵكو لە مێژووی كەلتوور و فەرهەنگی خۆرئاوادا، كە بەدوای شوناسێكی دیكەی خوددا دەگەڕێن و سنووری ئەم خودە چۆن لە جوگرافیای كەلتووریدا خۆی دەناسێنێ‌ و جێگۆڕكێ‌ بە پێگەی خود دەكات.

بەشی دووهەمیش بۆ كۆتایی سەدەی نۆزدەهەمی كوردستان تەرخانكراوە و هەڵوێستەی لەسەر قۆناغی گواستنەوەی دەكات، ئەو هۆكارانە چین كە دەبنە هۆی سەرهەڵدانی رێنیسانسی كوردی و توخم و رەگەزەكانی دەخاتەڕوو، چی وایكرد كە ئیدی حوجرە وەكو مەڵبەندی زانستی ئەژمار بكرێت.

بێگومان ئەم پڕۆژە بەراوردكارییەی ئەحمەدی مەلا، هەوڵێكە لە كاتی خۆیدایە بۆ ئەوەی بزانین ، چۆن رۆشنگەریی كورد لە حوجرە و تەكێكانەوە سەرچاوەیان گرتووە، ئایا ئەوەی لە سەردەمی حاجی قادری كۆیی كراوە رێنیسانسە یاخود رێگەخۆشكەرە بۆ رێنیسانسی كوردی، ئەگەر رێنیسانسە بەرهەمەكانی ئەم پڕۆژە كوردییە چۆن سەرچاوەی گرت و ئەڵتەرناتیڤی ئەو روبەڕوبوونەوەیەی حاجی قادری كۆیی لەبەرامبەر دەسەڵات چی بوو، ئەگەرنا ئەو پڕۆژە كوردییە بۆ شكستی پێهات و كێ‌ شكستی پێهێنا؟

نەخشەی لێكۆڵینەوەكەی بەم شێوەیە دەستنیشان كردووە:
سەرەتا گرفتاندنی بابەت و گریمانەكان دەخاتەڕوو، دواجار قسە لەبارەی میتۆدی كاركردن پێناسە دەكات و دواتریش لە رەگەزەكانی هەردوو قۆناغ دەكۆڵێتەوە، كە باس لە مەعریفەی واڵا و مەعریفەی كراوە دەكات، بەربەست و ئاستەنگەكانی دەخاتەڕوو، دواتر دەگاتە سەر دەرئەنجامەكان و باس لەو چین و توخمانە دەكات كە مەعریفە دینامیكی دەكەن و چین ئەو بەربەستانەی كە مەعریفە لە شوێنێكی دیاریكراودا چەقبەستوو دەكەن.

غەزەلیاتی چاخەكانی ناوەند
لە بەشی یەكەمی ئەم كتێبەدا باس لە رەگەزە بنەڕەتییەكانی رێنیسانسی فەرەنسی دەكات. نووسەر لەم بەشەدا دەڵێت‌: بۆئەوەی لە قۆناغی رێنیسانس تێبگەین، دەبێت بە شێوەیەكی كورت و گشتی ئەدەبیاتی چاخەكانی ناوەند بەسەر بكەینەوە.

شارلمانی مەزن 742_814 ئیمپراتۆری جیهانی مەسیحی، لەنێو ئەدەبیاتی چاخەكانی ناوەنددا، چەند سەدەیەك دوای مردنی دەبێتە خاوەنی سیمایەكی پاتریركال، تەنانەت وەكو پێغەمبەرێكی ئەبەدی وێنا دەكرێت( لە گۆرانییەكانی جوامێریی شانسۆن دێ‌ ژێست)دا نموونەی گۆرانی رۆڵاند كە دواجار لەساڵی 1100ی زاینیدا نووسراوەتەوە، كە جیهانی مەسیحی بە تاكە جیهانی پاك و بێگەرد دەناسێنێت، تەنانەت مەعریفەی یۆنانی دێرینیش دەخاتە دەرەوەی ئەو بازنەیە.

ئەحمەدی مەلا زۆر بە وردی كاری لەسەر ئەم پڕۆژەیە كردووە و بە یەكێك لە كتێبە ناوازەكانی لە بارەی رێنیسانسی فەرەنسی و شكستی رێنیسانی كوردی ئەژمار دەكرێت، بۆیە زۆر گرنگە خوێنەری كورد ئەم كتێبە گرنگە بەسەر بكاتەوەو لە هۆكارەكانی شكستی رۆشنگەری كوردی تێبگات، بەتایبەتی لە هۆكار و بەربەستەكانی، چونكە زۆرینەی كورد تا نها پێیانوایە حاجی قادری كۆیی داهێنەری رێنیسانسی كوردییە، بێ‌ ئەوەی لەوە بكۆڵنەوە كە حاجی قادری كۆیی تەنها بەرەنگاریی ئەو دابونەریتە كۆنخوازییە بووەتەوە، بەڵام ئەڵتەرناتیڤێكی نەبووە بۆ رووداوە گرنگەكانی ئەو قۆناغە، بەسەركردنەوەی ئەم كتێبە دەكرێت‌ مشتومڕ و ئەرگیۆمێنتی زۆری لێبكەوێتەوە، بەهەر دیوێكدا بشكێتەوە، بێگومان لە قازانجی رۆشنگەریی كوردی دەبێت.

 97 جار بینراوە