سەرەکی » راپۆرت » راپۆرتی، ته‌ها عه‌بدوڵلا‌ » ״سەرۆك مام جەلال ‌و یەكێتی رۆڵی بەرچاویان لە پڕۆسەی ئازادیی عیراقدا هەبوو״

״سەرۆك مام جەلال ‌و یەكێتی رۆڵی بەرچاویان لە پڕۆسەی ئازادیی عیراقدا هەبوو״

ساڵانە لە رۆژی 9/4/2003 ئازادكردنی عیراق لە رژێمی بەعسی یاد دەكرێتەوە و چەند شرۆڤەكارێكی سیاسی و مامۆستایانی زانكۆش ئەو رۆژە بە قۆناغێكی مێژوویی لە عیراق و ناوچەكەدا وەسف دەكەن ‌و رۆڵی سەرۆك مام جەلال ‌و ی.ن.ك-یش لەو پرۆسەیەدا بە رۆڵێكی میحوەریی ‌و بەرچاو دەنرخێنن.

دوای 18 ساڵ بەسەر پڕۆسەی ئازادكردنی عیراقدا، لەوبارەیەوە ئەو شرۆڤەكارانە پێیانوایە كە هەر لە دەستپێكی خەباتی سیاسییەوە یەكێتی بە رابەرایەتیی سەرۆك مام جەلال هەوڵی بۆ ئەو ئامانجە داوە و خەباتی كردووە بۆ كۆتاییهێنان بەو رژێمە تا كورد و گەلانی عیراق بە هەموو پێكهاتەكانییەوە لە سایەی حوكمێكی دیموكراسی ، پەرلەمانییدا بە مافەكانی خۆیان بگەن،
ئەو چاودێرانە تەئكیدیش لەوە دەكەنەوە كە لە دوای پڕۆسەی ئازادی-شەوە، یەكێتی بەردەوام هەوڵیداوە كورد دوور لە ئەجێندای دەرەكی و هەرێمایەتی، هاوبەشی راستەقینە بێت لەسەر بنەمای بەرژوەندیی هاوبەش كێشەكانی لەگەڵ بەغدایەكی دیموكراتدا چارەسەر بكات.

خەونی سەرۆك مام جەلال بۆ عیراقێكی دیموكرات

سەرەتا لەبارەی گرنگیی پڕۆسەی ئازادیی عیراق و رۆڵی سەرۆك مام جەلال-ەوە لە دوای ئەو قۆناغە، د. نادر نانەكەلی چاودێری سیاسی ‌و مامۆستای زانكۆ بە كوردستانی نوێی راگەیاند: پڕۆسەی ئازادیی عیراق هیواو ئامانجی هەموو گەلی عیراق بوو بە هەموو پێكهاتەكانەوە، بۆئەوەی لە ژێر حوكمی دیكتاتۆریی و داپڵۆسین رزگاریان ببێت. دیارە پڕۆسەكە بە سەرپەرشتیی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی و بە هاوكاریی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن بەڕێوەچوو، لەو نێوەندەشدا كورد رۆڵی سەرەكی هەبوو، بە تایبەتی سەرۆك مام جەلال ‌و ی.ن.ك لەسەرخستنی پڕۆسەكەدا لەبیرناكرێت كە پێشتریش چەندجارێك داوای هاوكاریی لە ئەمریكا بەتایبەتی ‌و كۆمەڵی نێودەوڵەتی كردبوو بۆ كۆتاییهێنان بە رژێمی بەعس، ئەوەبوو لە ساڵی 2003 بڕیارەكە درا و لە 9/4ی ئەو ساڵەدا رووخانی ئەو رژێمی سەدام راگەیەنرا.

ئەو مامۆستایەی زانكۆ وتیشی: هەرچەندە لەكاتی ئازادكردنی عیراقدا لە 2003، كورد لەم بەشەی كوردستاندا كە پێشتر نیمچە سەربەخۆییەكی هەبوو، بەڵام جارێكی تر كەركوك ئازادكرا و كەوتەوە دەست هێز و لایەنە كوردستانییەكان، ئەوەش خەمی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بوو كە ئەو شارە ئازاد بكرێت.

هەروەها ئەوەی روونكردەوە كە دوای دەستپێكردنەوەی پڕۆسەی سیاسیی عیراق و دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەت، كە سەرەتا بە ئەنجومەنی حوكم دەستیپێكرد، كورد وەك لایەنێكی سەرەكی چووە بەغدا، لەو كاتانەدا سەرۆك مام جەلال خەونی ئەوەبوو بتوانرێت خەونی بنیاتنانی عیراقێكی دیموكرات ‌و فیدراڵی دوور لە دیكتاتۆریی بێتەدیی كە گەلانی عیراق تێیدا بە ئازادی بژین.

نانەكەلی ئاماژەشی بەوەكرد: لەبەرئەوەی پێكهاتەی عیراق پێكهاتەیەكی ئاڵۆزە و لە چەندین نەتەوە ‌و ئایین‌و مەزهەب پێكهاتووە، بە ئاسانی كۆنەدەكرانەوە، بەڵام هەر لەسەرەتای قۆناغی نوێوە سەرۆك مام جەلال بە سیاسەتی حەكیمانەی خۆی، توانی ئەو لایەنانە لەسەر یەك مێز كۆبكاتەوە و ئەو رۆڵە بەرچاوەش بوو كە بەپێی توانا عیراقی لە جەنگێكی تایفی وێرانكەر پاراست و بەو هۆیەشەوە مەرجەعی باڵای شیعە ئایەتوڵڵای عوزما (عەلی سیستانی) مام جەلال-ی بە «صمام الامان»ی عیراق وەسفكرد.

هەروەها وتی: بەداخەوە دوای نەخۆشكەوتن و كۆچی دوایی سەرۆك مام جەلال، ئەو خەون ‌و ئاواتانەی یەكێتی ‌و مام جەلال و كورد بەگشتی هەیانبوو، كەمێك پاشەكشەی كردووە و دەبینین هەریەك لە پێكهاتە سەرەكییەكان لەگەڵ ئەوی تردا كێشەی هەیە، لەناوماڵی خۆشیاندا وەك پێویست تەبا نین، و یاساكان بەزەحمەت تێدەپەڕن بەراورد بەو سەردەمەی كە سەرۆك مام جەلال لە بەغدا بوو.

پرۆسەی ئازادیی ‌و سەقامگیریی هەرێم

هاوكات لەبارەی گرنگی لەناوچوونی رژێمێكی وەك بەعس لەو كاتەدا كە چەندین تاوانی بەرامبەر خەڵكی كوردستان كردبوو، نیعمەت عەبدوڵڵا سەرۆكی پێشووی یەكێتیی پەرلەمانتارانی كوردستان بە كوردستانی نوێی راگەیاند: پڕۆسەی ئازادیی عیراق پڕۆسەیەكی گەورە و بەهێز بوو، وایكرد رژێمێكی دیكتاتۆری تاوانبار لە كۆڵ گەلانی عیراق ببێتەوە، بەتایبەتی ئەو كارەساتانەی بەسەر خەڵكی كوردستانیدا هێنابوو لە ئەنفال و كیمیاباران و رووخانی گوندەكان، بۆیە لەناوچوونی رژێمی بەعس بە قۆناغێكی گرنگی ژیانی خەڵكی عیراق بەگشتی ‌و خەڵكی كوردستان بەتایبەتی دادەنرێت.

وتیشی: راستە پێش پڕۆسەی ئازادیی عیراق، هەرێمی كوردستان نیمچە سەربەخۆیی هەبوو، بەڵام بە لە ناوچوونی رژێمی بەعس، جگە لەوەی هەرێمی كوردستان لەلایەن زۆربەی لایەنە سیاسییەكانەوە دانیپێدانرا و لە دەستووری هەمیشەیی عیراقدا چەسپێنرا، هەروەها لە رووی سیاسی و ئابووریی و كۆمەڵایەتییەوە، هەرێم تا رادەیەكی باش سەقامگیریی و بوژانەوەی بەخۆیەوە بینی ، بەتایبەتی تا ساڵی 2014 و پێش شەڕی داعش و قەیرانی دارایی لەنێوان هەرێم ‌و بەغدا.

ئاماژەشی بەوەدا كە بارودۆخی بەغدا و ناوچەكانی دیكەی عیراق پێچەوانەی هەرێمی كوردستان، لە دوای پڕۆسەی ئازادیی عیراقەوە بەكاتێكی كەم رووبەڕووی چەندین رووداوی نەخوازراوی وەك تەقینەوە و شەڕی نێوان گروپە چەكدارەكان و كێشەی ئەمنی بۆوە، تا گەیشتە ترۆپك و هاتنەكایەی داعش وەك هێزێكی تیرۆریست، كە هێشتا تارادەیەك كاریگەرییەكانی لە و ناوچانەدا ماوە.

پێشیوابوو: بەداخەوە ناكۆكیی ناو عیراق لەدوای پرۆسەی ئازادییەوە بەجۆرێك لەجۆرەكان كاریگەریی لەسەر هەرێمی كوردستانیش كردووە و كێشەی بۆ پەیوەندییە سیاسی ‌و ئابوورییەكانی نێوانیان دروستكردووە ، كە سەرەكیترینیان كێشەی ناوچەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمە كە لەچوارچێوەی مادەی 140ی دەستووردا رێوشوێنی بۆ دیاریكراوە.

سووربوونی یەكێتی لەسەر هاوبەشیی راستەقینە

هەر لەبارەی پرۆسەی ئازادیی عیراق ‌و رۆڵی ی.ن.ك لە سەرخستنیدا، ئاماژە بەوە دەدرێت كە یەكێتی سووربوو لەسەر دروستبوونی پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدا لەسەر بنەمای شەراكەتی راستەقینە و دوور لە ئەجێندای دەرەكی و هەرێمایەتی، بۆیە لەوبارەیەوە خاتوو تانیا تەڵعەت گلی ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بە كوردستانی نوێی وت: دوای 2003 ‌و پڕۆسەی ئازادیی عیراق، كورد لە هەرێمی كوردستان بەتایبەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، زۆر سووربوو لەسەر ئەوەی كە هاوبەشی راستەقینە بێت لە عیراق، بەتایبەتی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتی نوێدا، كە لەسەر بنەمای دیموكراسی ‌و مافی هاووڵاتی ‌و بەبێ جیاوازیی پێكهاتەكان دروستبكرێتەوە، بەڵام بەداخەوە بەو جۆرە نەمایەوە كە ی.ن.ك و سەرۆك مام جەلال لە پێناویدا خەباتیان دەكرد بۆ چەسپاندنی ئەو هاوبەشییە.

هەروەها دەڵێت: لەگەڵ ئەو بارودۆخەی بەسەر عیراقی دوای پڕۆسەی ئازادییدا هات، بەڵام یەكێتی هەمیشە هەوڵیداوە پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدا لەسەر بنەمای ئەو رێكەوتنانە بەڕێوەبچێت، كە لایەنی كوردی لەگەڵ لایەنەكانی دیكەی عیراقدا لەسەرەتاوە لەسەری رێكەوتوون و ی.ن.ك بەتایبەتی لە سیاسەتی ئێستایدا، هەردەم هەوڵیداوە كورد دوور لە ئەجێندای دەرەكی و هەرێمایەتی هاوبەشی راستەقینە بێت ‌و لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش، لەگەڵ پێكهاتە نەتەوەیی ‌و ئاینییەكانی دیكەدا پێكەوە بژین.

 116 جار بینراوە