سەرەکی » دۆسێ » بەراوردێكی شیكاری لەسەر تاوانەكانی ئەنفال و هۆڵۆكۆست

بەراوردێكی شیكاری لەسەر تاوانەكانی ئەنفال و هۆڵۆكۆست

تەها سلێمان

بە كورتی
ئاسان نییە دەست بۆ كارێك بەریت لەسەر «دوو تاوانی جینۆساید لە دوو شوێن و جوگرافیا و ژینگەی جیاوازدا، دوو كات و مێژووی جیاواز»، لەلایەن دوو دەسەڵات و دوو رژێمی جیاواز، كە بە دوو فەلسەفە و دنیابینیی جیاواز بەڕێوەچووبێت، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت كە دەستی بۆ نەبەین و هێندەی ئەوەی توانامان بەسەریدا دەشكێت كاری تێدا نەكەین.

لەم سۆنگە و باوەڕەشەوە، ئێمە دەستمان بۆ ئەم كارە برد و پشتمان بە كۆمەڵێك سەرچاوەی باش و جۆراوجۆر و دوو سەردانی مەیدانی بۆ گەورەترین سەربازگەی جینۆسایدی جولەكە لە پۆڵۆنیا «ئاوشفێتز»و تەواوی ئەو زانیارییانە كە تایبەت بە پەلامارو تاوانی ئەنفالن وەك یەكێك لە وێستگە دیارەكانی تاوانی جینۆساید دژبە گەلی كورد بەست.

كارەكە ئاسان نەبوو، بەڵام دەستبەردار نەبووین و لە نیوەی رێگەدا بەجێمان نەهێشت، بەڵكو لە گەڵیدا رۆیشتین و سەرەنجام ئەمەی بەردەست خوێنەرانی لێ هاتە بەرهەم.

دەبێت ئەوەش روون بكەمەوە كە لە دوا سەرفەرماندا بۆ پۆڵۆنیا لەگەڵ نووسەر و وەرگێڕی بەتوانا محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق، چەند سیمینار و دیدار و كۆبوونەوە و سەردانێكی «ئاوشفێتز»مان وەك گەورەترین سەربازگەی جینۆسایدی جولەكەكان كرد و یەكێك لە ئامانجەكانم ئەوەبوو كارێكی لەم شێوەیە بكەم، ئەمەش دەبێتە بەشێكی تری هەوڵەكان بۆ ناساندنی تاوانەكانی جینۆسایدی رژێمی بەعس دژبە گەلەكەمان.

ناساندنی چەمكی جینۆساید
ناساندنی كۆمەڵكوژیی یان قڕكردن بە (جینۆساید) و بەركارخستنی لە یاسای نێودەوڵەتیدا، بۆ یەكەمجار لەدوای جەنگی دووەمی جیهانەوە هاتە كایەوە، كە تێیدا گرنگترین ماف كە مافی بوون و ژیانە، لە بەندی سێیەمی جاڕنامەی جیهانیی مافی مرۆڤدا لە ساڵی 1948 پێداگیریی لەسەر كراوە بۆ هەندێك گروپ و نەتەوە و كۆمەڵ.

زاراوەی جینۆساید (Genocide)لە دوو بڕگە پێكهاتووە، یەكەمیان (Genos)ی یۆنانی بە واتای رەگەز و دووەم (cide)ی یۆنانییە یان (caedere)ی لاتینی، واتای كوشتن دەگەیەنێت بەسەریەكەوە، مانای پاكتاوی رەگەزی مرۆڤ دەبەخشێت و لە چەمك و ماناكەیدا هەڵگر یاخود مەبەستی كوشتنی بەكۆمەڵ یان قڕكردنە.

بۆ یەكەمینجار و یەكەمین كەس كە ئەم زاراوەیەی «جینۆساید»ی بەكارهێنا و جێگیری كرد (RafalLemkeln) بوو كە بە رەچەڵەك «پۆلۆنی» بوو، هاوكات هەڵگری رەگەزنامەی «ئەمریكایی» بوو، لەدوای جەنگی دووەمی جیهانیشەوە پلەی راوێژكاری وەزارەتی جەنگی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكای پێ بەخشرابوو. رەنگە ئەوەی زیاتر وای لەو زانایە كردبێت كە بیر لەو زاراوەیە بكاتەوە بەوەی كە بە دیارترین تاوان یان تاوانی تاوانەكان پێناسەی بكات و بیناسێنێت، بەدەر لەوەی كە خۆی شارەزای ئەو بوارە بووە، ئەوە بووبێت كە خانەوادەكەی دوای ئەوەی كەوتنە دەستی «نازییەكان»كۆمەڵكوژكران.

ئەو بڕیارەی كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان كە لەیاسای ساڵی 1948 دەرچوو، دڵنیای كردەوە لەسەر بنەماكانی نێودەوڵەتی كە دادگای «نوێرنبێرگ» دانی پێدا ناوە و داوای دەستنیشانكردنی گشت بنەماكانی كرد كە دانی پێدا ناوە لە»میامی» و دادگای «نوێرنبێرگ».

لەهەمان كاتدا كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان دڵنیاییدا كە جینۆساید لەناوبردنی كۆمەڵگەكانی مرۆڤ و لەناوبردنی مافی ژیانی تاكەكانە لە هەموو توخم و رەگەزەكانی مرۆڤایەتی و لەم بارەیەشەوە رێكەوتننامەیەك دەربارەی جینۆساید كرا، لە 12ی كانوونی دووەمی ساڵی 1951 كە 110 دەوڵەت رەزامەندییان لەسەری دەربڕی و لە پێشەكیی رێكەوتننامەكەدا دەستنیشانی بڕیاری كۆمەڵەی گشتیی نەتەوەیەكگرتووەكانی كردووە لە رێكەوتی 11/12/1948 كە تیایدا هاتووە: «جینۆساید تاوانە لەڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە و پێچەوانەیە لەگەڵ ئامانج و مەبەستەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان، هەروەها جیهانی شارستانی حاشای لێكردووە».

هەتا ئێستاش لە زۆربەی حاڵەتەكاندا وەك مەرجێكی سەرەكی و پابەندكەر لەسەر شانی دەوڵەتەكان دادەنرێت.

لە ساڵی 1950 لیژنەی یاسای نێودەوڵەتی كە سەربە نەتەوەیەكگرتووەكانە، پرەنسیپەكانی یاسای نێودەوڵەتیی داڕشت كە پێناسە و شیكردنەوەی بۆ كراوە لە یاسای «نوێرنبێرگ»و ریزبەندیی بۆ تاوانی جینۆساید كردووە، كە لە دژی مرۆڤ و مرۆڤایەتی كراوە، وەك تاوانێك كە بكەر و ئەوانەی كردوویانە سزای یاسایی دەدرێن بەپێی یاسای نێودەوڵەتی و لەو پرەنسیپانەش كە باس لە جینۆساید دەكات، وەكو تاوانێكی سەربەخۆ و دژبە كۆڕو كۆمەڵ و مرۆڤایەتی.

لەبەر رۆشنایی ئەو پێوەر و پێوانانەی كە لە پەیماننامەی پێشگرتن و سزادانی تاوانكاریی جینۆسایددا هاتوون لە «9»ی دیسەمبەری ساڵی 1948 لەلایەن كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە هاتووە، وەكو بڕیارێكی تایبەت بە ژمارە (260) بڵاوكراوەتەوە، دەتوانین كۆی تاوانەكانی دژبە گەلی كورد وەك «ئەنفالی 1988، ئەنفالی بارزانییەكان، كیمیابارانی هەڵەبجە، كۆمەڵكوژیی و راگواستنی فەیلییەكان، راگواستنی پشدەر و دەوروبەری، بۆمبارانكردنی قەڵادزێ، راگواستنی سەید سادق، راگواستنی مەخمور، راگواستنی كەركوك و دەوروبەری، بۆردومانی ئۆردوگای زێوێ، كۆمەڵكوژیی ئەشكەوتی دەكان» و زۆری تر، لە نوێترینیان «كۆمەڵكوژیی كوردانی ئێزدی و قەزای شنگال و دەوروبەری و كریستیان و شەبەك» بە جینۆساید بناسێنین، بەپێی مادەی «2»ی ئەو پەیماننامەیە كە بەم شێوەیە باس لە جینۆساید دەكات:

«جینۆساید هەموو ئەو كردەوانەی خوارەوە دەگرێتەوە كە مەبەستی لەناوبردنی تەواو یان بەشێك لە گروپێكی نەتەوەیی، ئیتنیكی، رەگەزیی و ئاینی بەڕێوەدەچێت:

1-كوشتنی ئەندامانی گروپەكە.

2-گەیاندنی زیانی گیانی یا رۆحی ترسناك بە ئەندامانی گروپەكە.

3-بەمەبەست دانانی ئەندامانی گروپەكە لەژێر بارودۆخێكی وادا كە ببێتە هۆی فەوتاندنی بەشێك یان تەواوی ئەندامەكانی.

4-پێشگرتن لە زاوزێكردن (منداڵ بوون) لە نێو گروپەكەدا.

5-دابڕاندنی بەزۆری منداڵان و گواستنەوەیان لەو گروپە بۆ گروپێكی تر»جیاكردنەوەیان لە خانەوادەی خۆیان».

ئەگەر سەرجەم بڕگە و خاڵەكانی پێناسەكە بۆ جینۆساید لێكبدرێتەوە، بەتەواوی و بە روونی ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە سەرجەم ئەمانە لە شاڵاوەكانی دژبە گەلی كورد لە كوشتن و لەناودان و كردنی تاوان، كە لە سەرەوە باسمانكرد و ناومان هێنا، بەرامبەر بە گەلی كورد دەچنە چوارچێوەی جینۆسایدەوە.

هەروەك لە مادەی «3»ی رێككەوتننامەكەدا باس لەو تاوانانە دەكات كە دەكرێن و پێویستە بكەر و ئەنجامدەرانی سزای یاسایی خۆیان وەربگرن، ئەوانەش ئەم كاراكتەرانەن:

1-پلاندانان بۆ كردەی جینۆساید.

2-سەپەرشتیكردن و هاندان بۆ جینۆساید.

3-هەوڵدان بۆ كردنی جینۆساید.

4-پیلانگێڕیی لە چوارچێوەی جینۆساید.

بە كورتی و بە پوختی، پێناسەی جینۆساید بەپێی بڕیاری ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان كە بڕیاری ژمارە (96) بوو لە 11/12/1946 دەركرا، سەبارەت بەوەی كە جینۆساید تاوانێكە بنەماكانی یاسای نێودەوڵەتی دەبەزێنێت و دژی ئامانجەكانی نەتەوە یەكگرتووەكانە و لەبەرئەوەی ئەم تاوانە پێشێلكردنی تەواوی مافەكانی مرۆڤە و زۆر ترسناكە و لە دژی مافی ژیانەو تێكدەری ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەییە، بۆیە بڕیاری ئەوەی لەسەر دراوە كە تاوانێكی دڕندانەیە لە دژی مرۆڤایەتی و كۆمەڵەی گشتی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان كە پشت بە بەندی (شەشەم)ی بنەماكانی دادگای «نوێرنبێرگ» دەبەستێت، كە جینۆساید واتە رەتكردنەوەی مافی بوونی سەرجەم كۆمەڵی مرۆڤایەتی و هەروەك چۆن نیشانەی رەتكردنەوەی ماڤی بوونی ژیانە، ئەویش رەتكردنەوەی دانپێدانانە بە مافی بوون و سووكایەتی كردنە بە سەرجەم مرۆڤایەتی و ژیانێكی پڕ لە نەهامەتی بەرهەم دەهێنێت.

هەر لەم بارەیەوە دادگای نێودەوڵەتی «رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان» لە 28/5/1951 دا كە هۆكاری دانانی ئەو پەیماننامەیە ئامانجی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانە كە جینۆساید مەحكوم بكات و سزای بخاتە سەر وەك تاوانێك لە یاسای نێودەوڵەتیدا. كەواتە جینۆساید تەنیا فەوتاندنی فیزكیی كۆمەڵێك خەڵكی نەتەوەیی و ئیتنیكی و ئایینی و رەگەزیی نییە، بەڵكو هەڕەشەیە بۆسەر كۆی مرۆڤایەتی.

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، دەیان وێستگەی كردەوەی جێنۆساید «كۆمەڵكوژی و تاوان» هەن، رەنگە دروست بێت لێرەدا ئاماژە بە چەند وێستگەیەكیان بكەین لەوانە: «جینۆسایدی هندیە سوورەكان كە لەكۆی زیاتر لە «50» ملیۆن بۆ «90» ملیۆن كەس ئێستا لە سەرتاسەری جیهان نزیكەی «4 بۆ 5» ملیۆن كەسیان لێ ماوەتەوە، یان هۆڵۆكۆست كە جینۆسایدی جولەكەكانە چەندین ملیۆن كەسیان لەلایەن نازییەكانەوە لێ كۆمەڵكوژ كراوە، بۆ نموونە تەنها لە پۆلۆنیا و لە شاری «ئاوشفێتز» زیاتر لە یەك ملیۆن كەسیان لێ كۆمەڵكوژ و بە سەدان هەزاریان لێ كەم ئەندام كراوە، ئەمە جگە لە شوێنەكانی تری وەك «ئەڵمانیا و سوید و نەمسا»و…هتد.

هێرشی ئەتۆمی بۆ سەر هێرۆشیما و ناكازاكی یان جینۆسایدی هێرۆشیما و ناكازاكی كە لەلایەن وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاوە بۆسەر وڵاتی ژاپۆن كراوە، زیاتر لە «140» هەزار كەس لە هێرۆشیما، 80 هەزار كەس لە ناكازاكی بوون بە قوربانی. یان جینۆسایدی ئاشورییەكان لە عیراق كە ژێدەر و سەرچاوەكان ئاماژە بە كۆمەڵكوژكردنی زیاتر لە «600» ئاشوری دەكەن لە سەرەتای ساڵانی سییەكاندا، تەنها لەبەر هۆكاری ئایین و زمان و جیاوازییان. یان جینۆسایدی ئەرمەنەكان لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە لەساڵی 1915 و دوای جەنگی یەكەمی جیهان كە خۆی لە زیاتر لە یەك ملیۆن و نیو دەدات.

هەروەك لە مانگی 3 و 4/1994 كۆمەڵێك لە سەركردەی توندڕەو لە كۆمەڵەی «هۆتۆ»، كە نوێنەرایەتیی زۆرینەیان لە رواندا دەكرد، شاڵاوی كۆمەڵكوژیی «جینۆساید»یان لە دژی كەمینەی ئەو وڵاتە «توتسی» دەستپێكرد و لە ماوەیەكی دیاریكراودا كە «100» رۆژی تێپەڕنەكرد، نزیكەی 800 هەزار كەسیان كوشت و بە هەزاران ئافرەت روو بەڕووی ئازار و ئەشكەنجە و دەستدرێژیی سێكسی بوونەوە.

كۆمیتەی دەنگی ویژدان كە سەربە مۆنۆمێنتی هۆڵۆكۆستە لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، رۆشنایی خستە سەر كۆمەڵكوژیی «جینۆساید» لە رواندا كە دەكەوێتە ناوەڕاستی ئەفریقا.
ئەمانەو چەندین وێستگەی تری جێنۆساید لە جیهان و وڵاتاندا بەڕێوەچووە كە بە ملیۆنان مرۆڤی لە دوو توێی ئامانجەكانی خۆیدا كردۆتە قوربانی.

دیاریشە گەلی كوردستان لە هەر چوار پارچەكەی بۆتە قوربانیی سیاسەتی جینۆسایدی دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتانە بەدرێژایی مێژوو.

لە عیراقدا «باشووری كوردستان» جگە لە راگواستن و دەربەدەركردنی سەدان هەزار خێزان لە شار و شارۆچكەكانی «كەركوك، خانەقین، موسڵ، شنگال، بەدرە و جەسان، خوورماتوو»و تێكوپێكدانی هەزاران گوند، دیارترین و ترسناكترین وێستگەكانی جینۆساید ئەمانەی خوارەوە بوون: «ئەنفال و جینۆسایدی بارزانییەكان كە زیاتر لە هەشت هەزار كەسیان لێ جینۆساید كرا. جینۆساید و دەربەدەركردنی كوردە فەیلییەكان كە بە سەرووی 500 هەزار كەس ئەژمار و تۆماركراون، كیمیابارانكردنی هەڵەبجە كە جگە لە جینۆسایدكردنی پێنج هەزار كەس، بە هەزارانی تریشی كەم ئەندام كرد.

شاڵاوەكانی ئەنفالی 1988 كە «182» هەزار مرۆڤی زیندەبەچاڵ و جینۆسایدكرد، ئەمە جگە لە چەندین شاڵاوی تری جینۆساید كە قوربانییەكانی بە دەیان هەزار ئەژمار و تۆماركراون.

لە باكوری كوردستانیش تەنها لە ساڵی 1925 بۆ 1928 لە «12» ناوچەی كوردنشین 8243 گوند خاپوور و وێران كراون و 13788 كەسیش جینۆساید كراون.

لە ساڵی 1937 «10» هەزار هاووڵاتی و لەساڵی 1938، 6868 كەس جینۆسایكراون، كە ئەمە بە جینۆسایدی «دەرسیم» ناوبانگی دەركردووە. ئەمە جگە لە جینۆسایدی «خاك و كەلتورو زمان» كە لە 1914ەوە بۆ ئێستا بە شێوەیەكی سیستماتیك و بەرنامە بۆداڕێژراو بەردەوامیی هەیە.

لە سوریاش «رۆژئاوای كوردستان» لە ساڵی 1946ەوە بە شێوەیەكی سیستماتیك جینۆسایدی گەلی كورد دەستیپێكردووە، بۆ نموونە هەر لەو ساڵەدا «150» هەزار كورد بە بێگانە لە قەڵەمدران و ناسنامەیان لێ سەندرایەوە و لەساڵی 1945 تا 1958/یش، «15000» خێزانی عەرەب هێنرانە ناوچە كوردییەكان و نیشتەجێ كران، ئەمە جگە لەوەی 90%ی خێزانە كوردەكان ناسنامەی كوردبوونیان لێ وەرگیراوەتەوە و بە زۆر كراون بە عەرەب، بۆ نموونە لە پارێزگای جەزیرەدا «200» هەزار كورد ناسنامەی نەتەوەییان لێ دەسەنرێـتەوە، هاوكات بە بیانووی پشتێنەی ئەمنیی سنوورەوە «60» هەزار كوردی تر بێناسنامە دەكرێن، بە هەزاران جووتیاری كورد لە گوندەكان بە زۆرەملێ هەڵكەندراون و راگوێزراون و شوێن و جێگاكانیان بە عەرەب پڕ كراوەتەوە.

دیارە مێژووی حوكمڕانیی دەسەڵاتە جیاجیاكانی ئێرانیش لەوانە كەمتریان نەكردووە بەدرێژایی دروستبوونی بزاوتی رزگاریی نەتەوەیی كوردستان ‌و لە قۆناغە جیاجیاكاندا بە دەیان هەزار كورد بوونەتە قوربانی ‌و هەزاران ناوچە بەزۆرەملێ گۆڕینی دیموگرافیی تێدا كراوە.

تاوانەكانی بەعس دژ بە گەلی كورد
رژێمی بەعس لە دوای گرتنە دەستی دەسەڵات لە ساڵی 1963وە، بە شێوەیەكی سیستماتیك و بەرنامە بۆ داڕێژراو، بەردەوام تاوانی یەك لە دوای یەكی دژ بە نەتەوەی كورد لە سەرخاك و نیشتمانەكەی خۆی بەڕێوەبردووە، كە دروستە بە پێی هەموو ژێدەر و سەرچاوە مێژووییەكان بەم شێوەیە پۆلێنیان بكەین و بیریان بخەینەوە:

16ی ئەیلول 1969 تاوانكاریی دژبە گوندی سۆریای مەسیحی نشین، 18/8/1969 تاوانكاریی دژ بەو خانەوادانەی لە ترسی كوشتن روویان لە ئەشكەوتی دەكان كردبوو. 24/4/1974 تاوانی بۆردومانكردنی شاری قەڵادزێی سنووری پارێزگای سلێمانی بەچەكی ناپاڵم/ی قەدەغەكراو، ساڵی 1980 بۆ 1981 دەستپێكی تاوانی جینۆساید دژ بەكوردە فەیلییەكان لە عیراق كە جگە لە كوشتنی زیاتر لە 15 هەزار كەس، ئاوارە و دەربەدەركراوەكانی ئەم پەلامارە بە نزیكەی 700 هەزار كەس مەزەندە دەكرێت كە تۆماركراون، 31/7/1983 تاوانی جینۆساید دژ بە ناوچەی بارزان و بارزانییەكان لە سنووری پارێزگای هەولێر كە زیاتر لە 5 بۆ 8 هەزار هاووڵاتی لێ كۆمەڵكوژ و جینۆسایدكردن، 9/6/1985 تاوانی كیمیابارانكردنی ئۆردگای ئاوارەنشینی كورد لە سنووری «ئێران –عیراق» كە لە ترسی كوشتن و قڕكردن هەڵاتبوون و سەدان قوربانیی لێكەوتەوە، 16/3/1988 تاوانی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە لە سنووری پارێزگای سلێمانی كە جگە لە خاپوركردن و تاڵانكردنی شارەكە و برینداربوونی هەزاران هاووڵاتی، زیاتر لە پێنج هەزار كەس لە پیرو گەنج و منداڵ و ژن كۆمەڵكوژ و قڕكران، نوێترین تاوان و ترسناكترین تاوان پەلامار و زنجیرە شاڵاوەكانی ئەنفال بوو كە بە لوتكەی تاوانەكانی جینۆساید دژبە گەلی كورد لە مێژووی حكومڕانیی بەعسدا ئەژمار دەكرێت.

ئەمە جگە لە چەندین تاوانی دیكەی وەكو راگواستن و بە عەرەبكردنی ناوچەیەكی بەرینی شار و شارۆچكە و گوند و خاكی كوردستان كە بەدرێژایی 1300 كیلۆمەتر لەخۆ دەگرێت و بەشێك لە سنووری قەزای خانەقین و كفری و خورماتوو، پارێزگای كەركوك و دەوروبەری، قەزای مەخمور و دەوروبەری لە سنووری پارێزگای هەولێر، قەزای شنگال و باشیك و شێخان و سمێل و دەوروبەریان لە سنووری پارێزگای موسڵ و دهۆك».

تاوانی ئەنفال
بە وردبوونەوە و پشكنینی بەڵگەنامەكانی سەردەمی دەسەڵاتداری و حكومڕانیی حزبی بەعس لە عیراق، ئەوەمان بۆ دەسەلمێت، كە هەر هەشت قۆناغ و پەلامارەكانی تاوانی ئەنفال لە 9/2/1988 تا 6/9/1988 ی خایاندووە و لەلایەن رژێمی بەعسی عیراقەوە كراوە، ئەمەش راستییەكی گرنگمان بۆ پشتڕاست دەكاتەوە، ئەویش ئەوەیە كە بەعس پێشوەخت پلان و نەخشەیەكی تۆكمەی بۆ تاوانەكە داڕشتووە و هەموو ئامادەباشییەكیشی كردووە بۆ تاوانەكە.

بۆ زانینی ئەو راستییە دیكیۆمێنتێكی گرنگ و ترسناكمان لەبەردەستە ئەویش نووسراوێكی رەسمیی «عەلی حەسەن مەجید» ئەندامی سەركردایەتی هەرێمایەتی حزبی بەعس و سكرتێری نووسینگەی رێكخستنی باكووری ئەو حزبە بووە، واتا بەرپرسی رێكخستنەكانی بەعس بووە لە كوردستان، كە پێشووتر بە نووسراوێكی سەركردایەتی حزبەكەی ژمارە «160» بە هەموو دەسەڵاتێك و بەبێ گەڕانەوە بۆ سەرووی خۆی وەك بەرپرسی یەكەم بۆ ناوچەی كوردستان دانراوە.

ئەم نووسراوەی عەلی حەسەن مەجید لە رۆژی 20/6/1987 وەك بڕیاری 4008 و ژمارە «28/4008» ناسێنراوەو لە ناو میدیا و توێژەر و لێكۆڵەرانی بواری تاوانەكانی جینۆسایددا بە «مانیڤێستی تاوانی ئەنفال» ناسراوە یان دەناسێنرێت و ئەمەی خوارەوە ناوەڕۆكی بڕیارەكەیە وەك خۆی:

لەبەرئەوەی ماوەی رەسمی بۆ كۆكردنەوەی ئەو گوندانە لە رێكەوتی 21ی حوزەیرانی 1987 كۆتایهاتووە، بڕیارماندا لە رۆژی 22ی حوزەیرانی 1987 دەستبەكار بین بەم شێوەیەی خوارەوە:

1-هەموو گوندەكان لەمەودوا بە ناوچەی قەدەغەكراو دادەنرێن لە رووی ئەمنییەوە، كە هەتا ئێستا شوێنی بە كرێگیراوی ئێران و تێكدەران و خائینزادەو نموونەكانیانن كە خیانەتكارانی عیراقن.

2-بە تەواوی قەدەغەیە خەڵك و ئاژەڵی تێدا بمێنێت، ئەم ناوچانە بە ناوچەی قەدەغەكراو دادەنرێن و تەقەكردن تیایاندا ئازادە بەبێ مەرج و بەبێ رێنمایی، مەگەر رێنمایی تر دەربچێت لەلایەن بارەگاكەمانەوە.

3-هاتوچۆ لەوێوە بۆ ئێرە و لێرەوە بۆ ئەوێ یان كشتوكاڵ و تۆوكردن و پیشەسازیی و ئاژەڵداری قەدەغەن و لە سەر دەزگا پەیوەندیدارەكان پێویستە بە دواداچوونی جددییان لەم بارەوە هەبێت و هەریەكە و بەپێی تایبەتمەندی خۆی.

4-سەرۆكایەتی فەیلەقەكان لێدانی تایبەت ئامادەبكەن، ناوبەناو بە تۆپ و فڕۆكە و سەمتی و كۆپتەر لە هەموو كاتێكدا بە شەو و بە رۆژ بخەنەكار بۆ كوشتنی زۆرترین ژمارە لەو كەسانەی كە لە شوێنە قەدەغەكراوەكاندان و ئاگادارمان بكەنەوە.

5-حجزكردنی هەموو ئەو كەسانەی كە دەستگیردەكرێن لە گوندەكانی ئەو ناوچانە، لێكۆڵینەوەیان لەگەڵ دەكرێت لەلایەن دەزگا ئەمنییەكانەوە و حوكمی سێدارەیان بەسەردا جێبەجێدەكرێت، ئەوانەی كە تەمەنیان لە 15 ساڵ زیاترە هەتا 70 ساڵ، دوای سوودوەرگرتن لەو زانیارییانەی پێیانە و ئاگادارمان بكەنەوە.

6-ئەركی دەزگا پەیوەندیدارەكانە كە لێكۆڵینەوە بكەن لەگەڵ ئەوانەی خۆیان بە دەستەوە دەدەن لە دەزگا حكومییەكان و حزبیەكاندا بۆ ماوەیەك كە ئەوپەڕی یەك هەتا سێ رۆژ بێت، دەبێت لەو حاڵەتانە ئاگادار بكرێینەوە، ئەگەر ماوەكە پێویستی كرد لەو ماوەیە زیادبكرێت، ئەوا دەبێت بە تەلەفۆن یان بروسكە رەزامەندیی ئێمە وەربگرن، لە رێی هەڤاڵ «تاهر ئەلعانی» یەوە.

7-هەموو ئەو شتومەكانەی كەوا فەوجەكانی دیفاع وەتەنی و جەنگاوەرەكانیان دەستیان دەكەوێت بۆ خۆیان دەبێت، تەنها چەكە قورسەكان و چەكی ئیسناد و چەكی مام ناوەندی نەبێت، چەكە سووكەكان بۆخۆیان دەبێت، ئێمەی لێ ئاگادار بكەنەوە و تەنها ژمارەكانیان تۆمار بكەن.

پێویستە لەسەر فەرماندەی جەحافلەكان چالاك بن بۆ ئاگاداركردنەوەی هەموو موستەشارەكان و فەرماندەی سرییەكانیان و مەفرەزەكانیان و بەوردی ئێمە ئاگاداربكرێینەوە لەچالاكییەكانی فەوجەكانی دیفاع وەتەنی.

سەرۆكایەتی مەجلیسی تەشریعی، سەرۆكایەتی مەجلیسی تەنفیزی، دەزگای هەواڵگریی، سەرۆكایەتی ئەركانی سوپا، پارێزگارەكان، سەرۆكەكانی لیژنە ئەمنییەكان «نەینەوا، دیالە، سەڵاحەدین، سلێمانی، ئەربیل، دهۆك، رازگری لقەكانی ئەو پارێزگایانەی كە لەسەرەوە ناویان هاتووە، بەڕێوەبەرایەتیی هەواڵگریی سەربازیی گشتی، بەڕێوەرایەتیی ئەمنی گشتی، بەڕێوەبەری ئەمنی ناوچەی حوكمی زاتی، بەڕێوەبەری ئەمنی پارێزگاكانی «نەینەوا، تەئمیم، دیالە، سەڵاحەدین، سلێمانی، ئەربیل، دهۆك». تكایە بۆ تێڕوانین و جێبەجێكردن هەر كەسەو بە پێی تایبەتمەندێتی خۆی.

جیاكردنەوەی كات و شوێنی دەستپێكردنی تاوانەكە

قۆناغی یەكەم 9/2/1988 تا 23/2/1988
قۆناغی یەكەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال، بە پێی بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوان لە عیراق، لە ناوچەی «سەرگەڵو، بەرگەڵو» لە 9/2/ 1988 تا 23/2/1988 بەڕێوەچووە، واتە 23/2 كۆتایی شاڵاوی قۆناغی یەكەمی تاوانەكەیە، لەكاتێكدا بەگوێرەی ئەو بەرنامەیە نەڕۆیشت و تا رۆژی 17/3/1988ی خایاند. شوێنی تاوانەكە ناوچەی «سەرگەڵو، بەرگەڵو» ناوچەیەكی شاخاوییە و دەكەوێتە سنووری شارۆچكەی سوورداشی سەر بە قەزای دوكانەوە و گوندەكانی ئەم سنوورە لە «150» گوند پێكدێت و ناوچەیەكی شاخاویی و سەختە، ئەم هێزو یەكانەی خوارەوە بە سەركردایەتی تاوانبار «سوڵتان هاشم ئەحمەد» بەشدارییان لەم تاوانەدا كردووەو ئەمەش لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە پشتڕاست كراونەتەوە. بۆئەوەی هیچ گومان یان دڕدۆنگییەك نەخرێـتە سەر راستیی قسەكردن لەم لایەنەی ئەم تاوانە، بەڵگەنامەكانی دادگا وەك خۆیان دادەنێینەوە.

قۆناغی یەكەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال، بە سەركردایەتی تاوانبار «سوڵتان هاشم ئەحمەد» بەڕێوەچوو ئەم یەكە سەربازییانە بەشدارییان تێداكرد، لە ژێر چەتری فەیلەقی یەكەمی سوپادا:

فیرقەی زەمینی «38»، هێزەكانی «عومەر عەبدلعەزیز» كە پێك هاتبوون لە « لیوای زەمینی 18، لیوای زەمینی 48، لیوای زەمینی 130، یەكەی تۆپهاوێژ و فەوجی مغاویر».

فیرقەی ئالی هێزەكانی «محەمەد قاسم» كە پێكهاتبوون لەم یەكانەی خوارەوە «لیوای پیادەی 21و 15و 20و لیوای زریپۆش2».

فیرقەی زەمینی دووەم، «هێزەكانی موسەننا»، كە پێكهاتبوون لە «لیوای پیادەی 22، لیوای پیادەی 48، لیوای پیادەی 44».

سێ لیوای گاردی كۆماری بە چەكی پێشكەوتوو پێداویستی تەواوەوە.

هێزەكانی بەدر.

فیرقەی زەمینی چوارەم، «قەعقاع».

فیرقەی 33

هێزەكانی موعتەسەم

چەندین یەكەی تر وەك «یەكەی كیمیایی، یەكەی فڕۆكەوانی، هێزی ئاسمانی، یەكەی شەڕكەر لە فیرقەی پێنج، یەكەی ئەندازەیی بۆ تێكدانی گوندەكان، یەكەی رێگاوبانی سەربازی، یەكەی هەواڵگریی سوپا».

هەریەك لە «بەڵگەنامەكان بڕیاری ژمارە «160» 29/3/1987ی ئەنجومەنی سەركردایەتی بەناو شۆڕش و بڕیاری ژمارە «4008» 20/6/1987ی نووسینگەی باكوور «كوردستان» لەلایەن عەلی حەسەن مەجید، هەروەها چەندین بەڵگەنامەی تری سەربازیی سەركردایەتی گشتی هێزە چەكدارەكان و ئەركانی سوپا، لەگەڵ چەندین تۆماری دەنگی و بەڵگەنامەی تری تایبەت بە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی و قەدەغەكراو، هاوكات بەڵگەنامەكانی هەردوو رێكخراوی رۆژهەڵات كە لەلایەن هەواڵگریی سەربازییەوە بەڕێوەدەبرا، هەروەها بەڵگەنامەیەكی تر بەناونیشانی «ش3، ق 2/122، لە رێكەوتی 1/3/1988 لەلایەن رێكخراوی هەواڵگریی رۆژئاواوە كە لەلایەن تاوانبار «فەرحان موتڵەگ جبوری» واژۆكراوە و بۆ بەشی هەواڵگریی شوعبەی سێیەم نێردراوە و روونكراوەتەوە كە تەنها لەم قۆناغەدا نزیكەی «12100» دوانزە هەزارو سەد كەس بەهۆی چەكی كیمیاییەوە كوژراون یان برینداربوون لە قۆناغی یەكەم و دووەمی شاڵاوەكەدا».

ئەو بەڵگانەی سەرەوە و دانپێدانانەكانی هەریەك لە «عەلی حەسەن مەجید، سوڵتان هاشم ئەحمەد، حسێن رەشید تكریتی، سابیر عەبدولعەزیز ئەلدووری، فەرحان موتڵەگ جبوری، تاهیر تۆفیق ئەلعانی»و هاوكات سكاڵاكار و شایەتحاڵەكانی تاوانەكە، تاوانی قۆناغی یەكەمی شاڵاوەكانی ئەنفال پشتڕاست كراوەتەوە.

بەشێكی تر لە بەڵگەنامەكانی سەلماندنی قۆناغی یەكەمی تاوانی ئەنفال، راپۆرتێكی شارەزایانی نێودەوڵەتییە، كە لەو راپۆرتەدا بۆ دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق لە 30/11/ 2006 خولی «26»ی دانیشتنەكان روونكراوەتەوە و هاتووە»:

یەكەم – دۆزینەوەی 123 روفات كە هەموویان بە فیشەك كوژرابوون.

دووەم – دەستنیشانكردنی 25 روفاتی ژنان.

سێیەم – دەستنیشانكردنی 98 روفاتی ژن.

چوارەم – %90ی روفاتەكان منداڵ بوون لە خوارتەمەنی 13 ساڵییەوە.

شارەزایەكی نێودەوڵەتی بۆ دادگای روونكردوەتەوە كە « %69 قوربانییەكان چاویان لە دەستدابوو، %69 لە سەریان درابوو، %72 لە بڕبڕەی پشتیان درابوو، %66 لە دەست و قاچیان درابوو»، هەروەك شارەزاكە بۆ دادگاشی روونكردۆتەوە كە لەنێو گۆڕە بەكۆمەڵەكەدا، چەندین ناسنامە و بەڵگە دۆزراونەتەوە كە هی دانیشتوانی گوندە بەركەوتووەكانی قۆناغی یەكەمی شاڵاوو تاوانی ئەنفال بوون.

بەم شێوەیەی كە لە سەرەوە باسمان كرد، شاڵاوی قۆناغی یەكەمی پەلاماری ئەنفال دەستیپێكرد و تاوانەكە كراو دواتریش وەك دەستپێكی دۆسێكە لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق پشتڕاست كرایەوە و سەلمێنرا.

قۆناغی دووەم 22/3/1988 تا 1/4/1988
قۆناغی دووەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال، لە 22/3/1988 تا 1/4/1988 لە ناوچەی قەرەداغ بەڕێوەچووە، ئامانج لە ستراتیژی قۆناغی دووەمی شاڵاوی ئەنفال لە ناوچەی قەرەداغ، جێبەجێكردنی بەشی دووەمی پلانەكە بووە، قەرەداغیش بە درێژایی مێژوو بۆ حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عیراق ناوچەیەكی سەخت بووە، لە هەمانكاتدا شوێن و جێگەی بەشێكی بەرچاو لە شۆڕش و بزووتنەوەی رزگاریخوازیی كورد بووە، خەڵكەكەشی هەمیشە نەیانویستووە تەسلیم بە زوڵم و زۆرەكانی دەسەڵاتە یەك لە دوای یەكەكانی عیراق ببن. قۆناغی دووەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال بە سەركردایەتی لیوا روكن «ئەیاد خەلیل زەكی» سەركردەی فەیلەقی دوو بووە، كە بە قواتی «یەرموك» ناسراو بووە، هەر بەپێی بەڵگەنامەكەی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق چەندین یەكەی تری سەربازی و هەواڵگریی و ئەمنی بەشدارییان كردووە، كە بەوردبوونەوە لە بەڵگەنامەكان بۆمان روون دەبێتەوە.
ئەو هێزانەی بەشدارییان لە شاڵاوەكانی قۆناغی دووەمی تاوانەكانی ئەنفالدا كردووە ئەمانەی خوارەوە بوون:

یەكەم – فیرقەی زەمینی 15، هێزەكانی «فارووق» كە لەم یەكانە پێكهاتبوون:
ا – لیوای پیادەی 436
ب – لیوای پیادەی 14
ج -لیوای پیادەی 76
د – كەتیبەی تانك

دووەم – فیرقەی زەمینی 34 و هیزەكانی «ئەلحارس» كە لەم یەكانە پێكهاتبوون:
ا – لیوای پیادەی 502
ب – لیوای پیادەی 504
ج – لیوای پیادەی 90
د – كەتیبەی تانك

سێیەم – فیرقەی سێیەمی زریپۆش، «هێزەكانی سەڵاحەدین» كە لەم یەكانە پێكهاتبوون:
ا – لیوای پیادەی 8
ب -لیوای زریپۆشی 12
ج – لیوای زریپۆشی6
د – فەوجی مغاویر

چوارەم – فیرقەی «50» بە سەركردایەتی «زهێر یونس عەلی».

پێنجەم: سەركردایەتی فەوجەكانی بەرگریی نیشتمانی»، «جەحافل» فەوجەكانی جاش» بە سەركردایەتی عەمید روكن «سەعد شەمسەدین»

شەشەم – ئامرییەی هێزەكانی یەكەم

حەوتەم: ئامریەی هێزەكانی «جەحافل» جاش – 3

هەشتەم – فەرماندەیی هێزەكانی قەرەداغ

نۆیەم – هێزەكانی ئامادەی سلێمانی

دەیەم – یەكەی كیمیایی

یانزەیەم – فڕۆكەی سوپا

دوانزەیەم – هێزی ئاسمانی

سیانزەیەم -بەشی ئەندازەیی راسپێردراو بە تێكدانی گوندەكان

چواردەیەم -بەشی كردنەوەی رێگاوبانی سەربازی

پانزەیەم: یەكەی هەواڵگریی سەربازی

لە 22/3/1988 هێزە سەربازییەكانی رژێمی بەعس دەستیان بە جووڵەكرد، سەرەتای ئامانجە سەربازییەكانیان بە گرتنی چواردەوری ناوچەكە «قەرەداغ» بوو، بە سەرپەرشتیی راستەوخۆی «حسێن رەشید تكریتی»، پلانە سەربازییەكەیان لەم قۆناغەی ئەنفال «دووەم»دا بە بۆمبارانی سەختی فڕۆكە جەنگییەكان دەستی پێكرد، كە رێك لە سەعات 6:30 ی ئێوارەی رۆژی 22/3/1988 بوو، ئەم گوندانەی گرتەوە «گومەتە، هەستەوی، كۆشكی سەروو، تەكیە، بەلەكجاڕ، سێوسێنان»، دوای بۆمباران و لێدانیان بە كیمیایی، پاشان بە تۆپی دوورهاوێژ و راجیمە بە كیمیایی لەو گوندانەی باسمان كرد درا، لە 29/3/1988 هێرشی زەمینی سوپا دەستی پێكرد بۆ ناوچەكە بە شێوەیەكی بەرفراوان و لە هەموو قۆڵەكانەوە، بە هاریكاریی فڕۆكە و هێزی ئاسمانی و تانك و زریپۆش ‌و تۆپی دوورهاوێژ و راجیمە.

دانیشتوانی ناوچەی قەرەداغ و گوندەكانی دەوروبەری بوون بە سێ بەشەوە، بەشێكیان بەرەو ناوچەی گەرمیان و بەشێكی تریان خۆیان رادەستی هێزەكانی سوپا كرد و بەشەكەی تریش بە شێوەی نهێنی خۆیان گەیاندە ناو شاری سلێمانی و دەوروبەری.

لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق، بە پشت بەستن بە چەندین بەڵگەنامە ئەوە پشتڕاستكرایەوە كە لە قۆناغی دووەمی تاوان و شاڵاوی ئەنفالدا:

یەكەم – بەشێوەیەكی نەخشە بۆ داڕێژراو چەكی قەدەغەكراوی كیمیایی لە دژی هاووڵاتیانی سڤیل بەكارهێنراوە و ئەمەش بۆتە هۆكاری كوژرانی چەندین هاووڵاتی لە پیرو گەنج و منداڵ و كچ ‌و ژن.

دووەم -كوشتن بەبێ هۆو بەبێ دادگاییكردن

سێیەم – دەربەدەركردنی دانیشتوانی گوندەكان و ناچاركردنیان بە ژیانی سەخت و پڕ كولەمەرگی.

چوارەم – گرتن و زیندانیكردن و بێبەشكردن لە ژیان وەك لە زیندانەكانی «تۆپزاوە و دوبز ‌و سلێمانی و نوگرەسەلمان» روویانداوە.

پێنجەم – ئازار و ئەشكەنجەدان لەسەر دەستی «حەجاج»و جێگرەكەی «شمخی» لە زیندانی نوگرە سەلمان.

شەشەم -دەستدرێژیكردنە سەریان لە زیندانی نوگرەسەلمان لە پێشچاوی «حەجاج و شەمخی».

حەوتەم -چەوساندنەوەی دانیشتووانی گوندەكانی ناوچەی قەرەداغ تەنها لەبەر كوردبوونیان.

هەشتەم: بێسەروشوێنكردنی ئەنفالكراوانی قۆناغی دووەمی ئەنفال.

ئەم بەڵگەنامانەش وای لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق كرد، ئەو تاوانەی لە قۆناغی دووەمی شاڵاوەكانی ئەنفالدا لە ناوچەی قەرەداغ كراوە، وەك تاوانی «جینۆساید، تاوانی دژی مرۆیی، تاوانی جەنگ» بە رەسمی بناسێنێت و بڕیاری لەسەر بدات.

قۆناغی سێیەم 7/4/1988 تا 20/4/1988
قۆناغی سێیەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال، لە 7/4/ 1988 تا 20/4/1988 لە ناوچەی گەرمیان لە سنووری پارێزگای كەركوك و سنووری شارەكانی «خورماتوو، كەلار، كفری، دەربەندیخان، چەمچەماڵ» و چەندین شارۆچكەی تر، كە هەریەكەیان سەدان گوندیان لە خۆگرتبوو، بەڕێوەچوو.

شارەزایان و پسپۆڕان وای بۆ دەچن پلانی قۆناغی سێیەمی شاڵاوی ئەنفال، پەیوەندیی بە كاتێكی دوورترەوە هەیە، كە ئەویش راستەوخۆ بە تووندی گرێدراوە بە گۆڕین راگواستنی دانیشتووانی كوردی رەسەنی كەركوك و شێواندن و تێكدانی یەكە ئیدارییەكانی. زۆرترین یەكەی سەربازیی و هەواڵگریی و ئەمنی بەشدارییان لە قۆناغی سێیەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفالدا كرد، هەروەك قۆناغی سێیەمی شاڵاوەكانی ئەنفال لە سنووری گەرمیان، پەیوەستە بە كاتی راگواستنی پارێزگای كەركوك، كە بەشێوەیەكی چڕ لەوكاتەدا دەستیپێكردبوو لەلایەن بەعسەوە.

لە بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق، نەخشە و پلانی چۆنێتی بەڕێوەچوونی تاوانەكە و بەشداریی سوپا و یەكە سەربازییەكانی رژێمی بەعس وردتر روون دەبێتەوە بەم شێوەیەی خوارەوە:

یەكەم: هێزەكانی فەیلەقی دووەم، بە سەركردایەتی فەریقی یەكەم «كامل ساجت» كە لەم یەكە سەربازییانەی خوارەوە پێكهاتبوو:
ا – فیرقەی پیادەی 15
ب – فیرقەی پیادەی 34
ج – فرقەی زرێپۆش 3

دووەم – هێزەكانی فەیلەقی یەك بە سەركردایەتی «سوڵتان هاشم ئەحمەد» كە لەم یەكە سەربازییانە پێكهاتبوون:
ا -فەوجەكانی جاش بە سەركردایەتی «سەعد شەمسەدین».
ب -فیرقەی دەیەمی زریپۆش بە سەركردایەتی لیوا «خالد ئەلدلێمی».
ج -هێزەكانی پاراستنی نەوت، بە سەركردایەتی عەمید روكن «بارق عەبدوڵڵا حاجی حەنتە».
د – ئامرییەی فەیلەقی یەك بە سەركردایەتی لیوا «مونزر ئیبراهیم».

سێیەم -بەشی ئەندازە بۆ تێكدانی گوندەكان

چوارەم -دەستەی سەرۆكایەتیی هەواڵگریی سوپا سەربە فەیلەق و فیرقەكان.

پێنجەم – بەشی كیمیای

شەشەم -فڕۆكە جەنگییەكان

حەوتەم – هێزی ئاسمانی

هەشتەم – یەكەكانی ئەمنی سەربە ئەمنی سلێمانی و كەركوك.

بۆ جێبەجێكردنی نەخشەی تاوانەكە لە قۆناغی سێیەمی ئەنفال، یەكەمجار هێزەكانی سوپا لە قەزای «خورماتوو» بە چڕی كۆكرابوونەوە، كە پاشكۆی زیاتری ئەم هێزە كۆكراوەیەش لە «كەركوك، چەمچەماڵ، سەنگاو» بوون، لە دەستپێكەوە لە بەیانی رۆژی 7/4/1988 دەستیان كرد بە جووڵە و تێكڕا لە شارۆچكەی قادر كەرەم یەكیان گرتەوە و كۆبوونەوە.

هێزی یەكەم – بەرەو لای باكووری خۆرئاوای «نەوجول» و بە ئاراستەی رووباری «ئاوەسپی» رۆیشتن.

هێزی دووەم – بەرەو رۆژئاوا، بە پشتیوانیی فڕۆكەی هێلیكۆپتەر و سەمتی و بۆمبارانكردنی گوندەكان.

هێزی سێیەم – هێرشێكی بەرفراوان و دڕندانەیان بۆ گوندی «تازەشار» دەستپێكرد، لەگەڵ لێدانی گوندەكە بە كیمیایی و ئەم هێزە گوندەكانی «كانی قادری سەروو، كانی قادری خواروو، گوندی شێخ حەمید»یان گرت و دانیشتوانەكەیان گرت و هەموو سەروەت و سامانەكانیان بە تاڵان برد.

هێزی دووەمیش بەرەو گوندەكانی نزیك لە قادر كەرەم لەلای باشووری خۆرئاواوەوە كەوتنە جووڵە و یەكەم گوند كە دەستیان بەسەردا گرت، «ئیبراهیم غوڵام» بوو، لە پێشاندا دانیشتوانەكەی بەرەو تەپۆڵكەكانی نزیك لە گوندەكە رۆشتن و دواتر خۆیان رادەستی سوپاكە كرد و «51» كەسیان لێ شوێنبزر كردن.

لەولاشەوە هێزی سێیەم بەرەو چەمچەماڵ و سەنگاو رۆیشت و هەموو گوندەكانی ناوچەی «چەمچەماڵ و سەنگاو»ی وێران و خاپوور كرد و ئەو خەڵكەش كە دەستگیریكردن یان خۆیان رادەستكردبوو، راپێچیكردن بۆ ناو قەزای چەمچەماڵ و لەوێشەوە بەرەو تۆپزاوە و دوبز و نوگرە سەلمان.

لەم قۆڵەوە دوا گوند «فەقێ مستەفا» بوو كە دەستی بەسەرداگیرا و خاپوور و وێران كرا، كە ئەویش لە 20/4/1988 بوو.

لەلایەكی تریشەوە هەر تایبەت بە ئەنفالی سێیەم، لە چەند قۆڵێكی ترەوە هێرش و پەلاماری ناوچەی گەرمیان درا، وەك «كفری بۆ بەشێك لە ناوچەی داودە، سەرقەڵا بۆ بەشێك لە گوندەكانی داودەی كوردستان و زەنگنە، كەلار بۆ بەشێك لە گوندەكانی بناری گوندە جاف نشینەكان و گوندەكانی ناوچەی زەنگنە، دەربەندیخان بۆ گوندەكانی بەشێك لە بناری شارۆچكەی سەنگاو»، كە لەكۆتایدا تەواوی گوندەكای سنووری «قەزای چەمچەماڵ، قەزای خورماتوو، قەزای كفری، قەزای كەلار»و شارۆچكەكانی «سەنگاو، قادركەرەم، پێباز، سەرقەڵا»ی خاپوور و وێرانكرد و زۆرترین خەڵكی بێسەروشوێن كردو لەم سێ رێگەیەوە دەیگواستنەوە:

یەكەم: خورماتوو/ بۆ تكریت – نوگرە سەلمان ، دووەم، چەمچەمال – بۆ تۆپزاوە و دوبز/ نوگرەسەلمان، سێیەم، ملە سوورە/ بۆ كەلار و قۆرەتوو/ تۆپزاوە و دوبز/ نوگرەسەلمان.
لە بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقدا، بە رەسمی ئەوە سەلمێنراوە و بڕیاری لەسەر دراوە، كە لە قۆناغی سێیەمی شاڵاوەكانی ئەنفالدا لە سنووری گەرمیان، یەكەم: تاوانی جینۆساید، دووەم: تاوانی دژبە مرۆڤایەتی، سێیەم: تاوانی جەنگ كراوە.

بۆ پشتڕاستكردنەوە و سەلماندنی ئەوەی تاوانی جینۆساید كراوە لە قۆناغی سێیەمی شاڵاوەكانی ئەنفالدا، پشت بە بەڵگەی سەلماندنی «كۆشتنی بەكۆمەڵ، راگواستن، برسیكردن، تینۆكردن، زیندانیكردن، تۆقاندن، ئازاری دەروونی و جەستەیی، جیاكردنەوەی پیاو لە ژن، رێگریی لە نزیكبوونەوە و مومارەسەی سێكسی» بەستراوە و هەروەك بۆ پشتڕاستكردنەوەی تاوانی دژی مرۆڤایەتی پشت بە بەڵگەی «كوشتن بەبێ هۆو بەبێ دادگا، گواستنەوەی بە زۆرە ملێ، زیندانیكردن و بێبەشكردن، ئەشكەنجەدان، دەستدرێژیكردنە سەر ژنان و كچان، چەوساندنەوە، بێسەروشوێنكردنی بە زۆر»، بەستراوە. هەروەك بۆ سەلماندنی پیادەكردنی تاوانی جەنگ، پشت بە بەڵگەی «هێرش و پەلامار بۆسەر گوندەكان و تێكدانی، رووخاندن و تێكدانی قوتابخانە و شوێنە ئاینییەكان، دەركردنی بڕیار بە دەركردن و راگواستنی گوندنشینەكان» بەستراوە.

قۆناغی سێیەمی ئەنفال، بە یەكێك لە سەختترین پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفال دادەنرێت، زۆرترین خەڵكی تێدا بێسەروشوێن و كۆمەڵكوژ كراوە، لە رووی جوگرافیشەوە فراوانترین زەوی بەركەوتووە و زۆرترین گوندی تێدا رووخێنراوە، لە رووی سەروەت و سامانیشەوە زۆرترین سەرەوەت و سامانی هاووڵاتیان بەتاڵان براوە.

قۆناغی چوارەم 3/5/1988 تا 8/5/1988
قۆناغی چوارەمی شاڵاوەكانی ئەنفال، لە 3/5/1988 تا 8/5/1988 بەڕێوەچوو، پانتایی جوگرافی و شوێنی ئەم تاوانە «دۆڵی زێی خواروو» بوو، كە ئەم ناوچانەی گرتەوە وەك « ئاغجەلەر، گۆپتەپە، عەسكەر»و ناوچەی «شێخ بزێنی، كۆیە، خەلەكان، دوكان». دوای قۆناغی سێیەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال، قۆناغی چوارەم بە پڕ قوربانیترین شاڵاوەكانی ئەنفال ئەژمار دەكرێت، هێز و توانایەكی زۆری رژێمی بەعسی لە گۆڕنراوی تێدا بەكارهات، كاتێك سەرنجی بەڵگەنامەكە و قۆناغی چوارەم تیایدا دەدەین، ئەو راستییە روونتر دەبێـتەوە، كە پلانەكە زۆر دڕندانە و بەربەرییانە بووە.

ئەو یەكە سەربازییانەی بەشدارییان لە قۆناغی چوارەمی شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفالدا كردووە، ئەمانەی لای خوارەوە بوون:

یەكەم – سەركردایەتی فەیلەقی یەكەم كە لەمانە پێك هاتبوون:
ا – فیرقەی 38
ب -فیرقەی پیادەی ئالی 5
ج -فیرقەی پیادەی 8
د – فیرقەی پیادەی 2

دووەم – هێزی نەسر، بە سەركردایەتی عەمید روكن «خالید ئەحمەد ئیبراهیم».

سێیەم – هێزی «46» بە سەركردایەتی عەمید روكن «عەلی ئەحمەد محەمەد».

چوارەم – هێزی پاراستنی نەوت، بە سەركردایەتی عەمید روكن «بارق عەبدوڵڵا حاجی حنتە».

پێنجەم – ئامرییەی فەیلەقی یەك بە سەركردایەتی عەمید روكن «عەلاء محەمەد تەها».

شەشەم – دەستەكانی هێزی ئامادە، لە سلێمانی و كەركوك.

حەوتەم – دەستەی ئەركانی هەواڵگریی سەربازی سەربە فەیلەق و فیرقە سەربازییەكان.

هەشتەم – یەكەو بەشی كیمیایی.

نۆیەم – هەواڵگریی سەربازی.

جێبەجێكردنی نەخشە و پلانی ئەم شاڵاوەی ئەنفال «قۆناغی چوارەم»، لە ئێوارەی رۆژی 3/5/1988 دەستیپێكرد، ئەویش بە سووڕانەوەی فڕۆكەی جەنگی بە شێوەیەكی زۆر نزم بەسەر ئاسمانی گوندی «گۆپتەپە»دا، دوای ئەوە دەنگی «8» تەقینەوە بە شێوەی دەنگی نزم نەك گەورە و بەرز دەبیسترێت، بە شێوەی یەك لەدوای یەك و دواتر بەرزبوونەوەی دوكەڵی سپی. وەك شایەتحاڵەكان دەگێڕنەوە و باسی دەكەن، بەدوای خۆیاندا تەقینەوەی بۆمبەكان بۆنی سێوی گەنیویان هێناوە و دواتر هەمان دوكەڵ بە شێوەی رەنگاوڕەگ بەسەر گوندەكەدا بڵاوبۆتەوە.

دوای گۆپتەپە فڕۆكەكان گوندی «عەسكەر» بە چەكی كیمیایی بۆمباران دەكەن، كە زۆرێك لە دانیشتووانی گوندەكە دەبنە قوربانی و بەشێكی زۆریشیان برینداردەبن و بە بریندارەكانیشەوە ئەوەی دەمێنێتەوە دەستگیردەكرێن و رۆژی 4/5/1988 رەوانەی سەربازگەی «سوسێ» دەكرێن.

بەڵام لە قۆڵی دووەمەوە «تەق تەق» سوپای بەعس شێوازێكی تری بەكارهێنا، ئەویش گرتنی چواردەوری تەق تەق و دەوروبەری بوو، تاوانبار سوڵتان هاشم ئەحمەد خۆی راستەوخۆ ئەم نەخشەیەی داڕشت، بەوپێیەی نەخشە داڕێژەری جەنگی شاخاوییە، هێزەكانی سوپای بەعس لە زۆر لاوە پێشڕەوییان كردو یەكەمجار گوندی «شێخ بزێنی»یان خاپوور و وێرانكرد و ئەوەی تێیدا مابوونەوە دەستگیریان كردن.

لە هەمان رۆژدا واتە 4/5/1988 یەكە سەربازییەكانی بەعس پێشڕەویی زیاتریان كرد بەرەو گوندەكانی ناوچەكە و خێزان و خەڵكێكی زۆریان كەوتە بەردەست و دەستگیریان كردن و لە هەمان كاتدا سوپا «700» كەسی لە هێزی ئامادە بانگكرد بۆ وەرگرتنی ئەو خێزانانەی بەردەستی سوپا كەوتبوون و لە رۆژی 6/5/1988 هەموو خێزان و خەڵكەكە درانە دەستی هێزی ئامادە و لەوێشەوە راپێچی زیندانەكان و بێسەروشوێنكردن كران.

راپۆرتێكی رێكخراوی هیومان رایتس وۆچ ئاماژە بەوە دەكات لەم شاڵاوە و لەو سنوورەدا «1680» هاووڵاتی لە ژن و منداڵ و پیر و گەنج بێسەروشوێن كراون ئەوانیش تەنها لە گوندەكانی «كڵێسە، كانەبی، تۆزلۆ، كانی هەنجیر، گۆمەشین، هەروەك تەنها لە گوندی گۆپتەپەش سكاڵاكارەكان لیستێكی «500» كەسییان لە قوربانییەكانیان پێشكەش بە دادگای باڵای تاوانەكان كردووە بێسەروشوێن كراون. هەموو ئامارەكانیش ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە لە سنووری جوگرافی قۆناغی چوارەمی ئەنفالدا، «75» گوند لە سنووری شارۆچكەی ئاغجەلەر و «24» گوندی سنووری قەزای كۆیە و «52» گوندی سنووری شارۆچكەی تەق تەق و «61» گوندی سنووری شارۆچكەی شوان رووخێنراون و لەگەڵ زەویدا یەكسان كراون و زۆربەی خەڵكەكەی بێسەروشوێن كراون.

لە رۆژی 7/4/1988 تاوانبار «سوڵتان هاشم ئەحمەد» فەرماندەی فەیلەقی یەك بروسكەیەكی نهێنی و خێرا بە ژمارە «1807» ئاراستەی هەریەك لە «عەلی حەسەن مەجید، حسێن رەشید تكریتی، سابیر عەبدولعەزیز ئەلدووری» دەكات و دۆخەكەیان بۆ شیدەكاتەوە و ئەنفالی چواریش، وەك شاڵاوەكانی ئەنفالی یەكەم و دووەم و سێیەم، لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقەوە وەك تاوانی «جینۆساید، تاوانی دژبە مرۆڤایەتی، تاوانی جەنگ» بە رەسمی ناسێنراو لە بەڵگەنامەكانی دادگادا چەسپێنرا.

قۆناغی پێنجەم و شەشەم و حەوتەم 5/5/1988 تا 26/5/1988
قۆناغی پێنجەم و شەشەم و حەوتەمی شاڵاوی تاوانی ئەنفال، لە 5/5/ 1988 تا 26/5/ 1988 لە ناوچەكانی « بالیسان، شەقڵاوە، هیران، نازەنین، سماقولی، دۆڵی ئالان، رەواندوز، چۆمان، زنجیرە چیای قەندیل، قەزای رانیە، چوارقوڕنە، هیزۆپ، چیای باواجی، بەشێك لە گوندەكانی كۆیە، شارۆچكەی دیبەگە، شارۆچكەی ئاڵتوون كۆپری» بەڕێوەچوو، پانتاییەكی زۆری جوگرافی كوردستانی گرتەوە، نزیك بە نیوەی خاكی كوردستان.

بۆ بەڕێوەچوونی ئەم سێ قۆناغەی شاڵاوەكانی ئەنفال «5، 6، 7» فەیلەقی سەربازیی «5» راسپێردرا بۆ جێبەجێ كردنی لەگەڵ چەندین یەكەی تری سەربازیی و هەواڵگریی و ئەمنی، لە بەڵگەنامەكاندا وردتر و راستتر بابەتەكە روون دەبێـتەوە.

ئەو یەكە سەربازییانەی بەشدارییان لە شاڵاوەكانی ئەنفالی پێنجەم و شەشەم و حەوتەمدا كرد، ئەمانەی لای خوارەوە بوون وەك لە بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقدا چەسپێنراون:

یەكەم – فەیلەقی 5، هێزەكانی «ئەل عمورییە» بە سەركردایەتی عەمید روكن یونس مەحمەد ئەلزەرب و لەم یەكانە پێكهاتبوون:
ا -فیرقەی پیادەی 16 «هێزەكانی زولفەقار»
ب -فیرقەی پیادەی 4 هێزەكانی «ئەلزەفادیع»
ج -فیرقەی پیادەی 1 «هێزەكانی ئەبو عوبێدە»
د -فیرقەی پیادەی 7 «هێزەكانی مەنسور»

دووەم – یەكەكانی فەیلەقی 5

سێیەم – بەشی ئەندازەیی

چوارەم – هێزەكانی سوپا

پێنجەم – هێزی ئاسمانی

شەشەم – بەشی كیمیایی

حەوتەم – بەشی چەكی تایبەت

هەشتەم – یەكەكانی هەواڵگریی سەربازی

لە بەشێك لە بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقدا هاتووە، كاتێك لە بەرەبەیانی رۆژی 15/5/1988 خەڵكی ئەو ناوچانەی سەرەوە كە باسمانكرد، خۆیان بۆ رۆژی جەژن ئامادەدەكرد، هێرشیی كیمیاییان كرایە سەر لەلایەن فڕۆكەكانی عیراقەوە، بە تایبەتی گوندی «وەرێ»، خۆشی و پێكەنینی جەژنیان لێ بوو بە گریان و فرمێسك. شایەتحاڵێكیش لە بەردەم دادگا دەڵێت: « كاتێك رۆیشتینە ناو گوندی وەرێ -وە، بینیمان هێشتا چێشت و خواردنەكانیان لەسەر ئاگردانەكانە، هەر لەو شوێنەدا «37» تەرممان لە گۆڕێكی بە كۆمەڵدا ناشت.

دوای وەرێ لە رۆژی 23/5/1988 هەریەك لە «بالیسان و هیران و مەلەكان» و ناوچەكانی دەوروبەریان رووبەڕووی هێرشی كیمیایی بوونەوە و كاریگەریی گازی كیمیاییەكە گەشتە «شێخ وەسانان»و دوای ئەمە هێزی زەمینی سوپا چوونە ناو گوندەكانەوە و ژمارەیەكی زۆریان لە خێزان و خەڵكە سڤیلەكە دەستگیركرد و رەوانەی شوێنی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوەكانیان كردن و بێسەرو شوێنكران.

هەروەها بەشی ئەندازەیی سەربازی لە دوای كیمیابارن و گرتنی خەڵكەكە، دەستیانكرد بە رووخاندن و تێكدانی تەواوی گوندەكان.

لە دوای رووخاندنی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003، لەكاتی كردنەوەی دۆسێی ئەنفالدا لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق، وەك یەكێك لە دۆسێی تاوانە گەورەكان، قۆناغی پێنج و شەش و حەوتی تاوانەكە بە رەسمی وەك «تاوانی جینۆساید و دژی مرۆڤایەتی تاوانی جەنگ» بڕیاری لە بارەوە دراو چەسپێنرا.

قۆناغی هەشتەم و كۆتایی لە 25/8/1988 تا 6/9/1988
قۆناغی هەشتەم و كۆتایی شاڵاوی ئەنفال، لە سنووری ناوچەی بادینان لە 25/8/1988 تا 6/9/1988 بەڕێوەچوو، لەم كاتەدا پێش چەند رۆژێك واتا لە 8/8/1988 جەنگی نێوان عیراق و ئێران كۆتایی پێهاتبوو، رژێمی بەعس و سەرانی هەوڵیاندەدا ئەم دەرفەتە بقۆزنەوە و بیكەنە تەواوكەری شاڵاوەكانی ئەنفال، وەك پرۆسەی كۆمەڵكوژیی گەلی كورد. ئەم قۆناغە «هەشتەم» ناوی لێنرا، «خاتمە الانفال»، بەرپرسیارێـتیشی بە فەیلەقی پێنج بە فەرماندەیی فەریقی روكن «یونس ئەلزەرب» سپێردرا، كە چەندین یەكەی تری سەربازیی بەشدارییان تێداكرد.

بەڵگەنامەكان زانیاریی ورتریان تێدایە لە سەر ئەم قۆناغە و كۆتایی شاڵاوی ئەنفال.

بۆ نموونە ئەو یەكە سەربازییانەی بەشدارییان لەم شاڵاوەی قۆناغی هەشتەم و كۆتاییدا كرد، ئەمانەی لای خوارەوە بوون:

یەكەم: فیرقەی پیادەی 16 «هێزەكانی زولفەقادر» كە لەم یەكانەی خوارەوە پێكهاتبوو:
ا – لیوای پیادەی 1
ب – لیوای پیادەی 505
ج – لیوای پیادەی 606

دووەم – فیرقەی پیادەی 4 «هێزەكانی «ئەلزەفادع» لەم یەكانەی خوارەوە پێك هاتبوون:
ا -لیوای پیادەی 29
ب -لیوای پیادەی 96
ج -لیوای پیادەی 5

سێیەم – فیرقەی پیادەی 1، «هێزەكانی ئەبو عوبێدە» لە مانەی خوارەوە پێكهاتبوون:
ا -لیوای پیادەی 1
ب -لیوای پیادەی 27
ج -لیوای پیادەی 34

چوارەم – فیرقەی پیادەی 7 «هێزەكانی مەنسور» لەمانەی خوارەوە پێكهاتبوون:
ا -لیوای پیادەی 38
ب -لیوای پیادەی 39
ج -لیوای پیادەی 116

كۆی گشتی جگە لە «بەشی ئەندازەیی، فڕۆكەی جەنگی، هێزی ئاسمانی، بەشی كیمیایی، بەشی كردنەوەی رێگەوبان، یەكەكانی هەواڵگریی»، 38 لیوای سەربازیی بەشدارییان لە قۆناغی هەشتەم و كۆتایی شاڵاوەكانی ئەنفالدا كرد.

شاڵاوەكانی جێبەجێكردنی نەخشەی شاڵاوەكە لە كاتژمێری 2ی دوانیوەڕۆ رۆژی 23/8/1988 دەستیپێكرد و یەكەم جاریش بە كیمیایی لە گوندەكانی دۆڵی «نهیلیا»درا كە سەربە شارۆچكەی «دێرەلۆك»ە، لە رۆژی 24/8/1988 دووبارە فڕۆكە جەنگییەكان بۆردومانی ناوچەكانیان كردەوە لە ناوچەی بادینان وەك رێگە خۆشكردنێك بۆ هێرشی زەمینی سوپا.

لە رۆژی 25/8/1988 هێزەكانی سوپای بەعس، توانیان هەموو رێگاوبانە سەرەكییەكان بگرن و دەروازەكانی دەربازبوون ببەستن، بەتایبەتی ئەم ناوچەیە زۆر بەرفراوانە و بۆنموونە لە هەریەك لە «زاخۆ، ئامێدی، ئاكرێ، شێخان، سمێل، خانسۆر، بارزان، سۆران» پێكدێت و هەروەك هێزەكانی عیراق یەكەمجار هەوڵیاندا دەستبگرن بەسەر رێگەی نێوان «توركیا- عیراق»، چونكە ئەمە تاكە رێگەی گونجاوی دەربازبوون بوو، ئەوەبوو تۆپبارانێكی چڕی گوندەكانی «كانی ماسی، بیكۆڤا، مانگێش، تۆكا، گڵ ناسكی، برجینی، تلاكرۆ، ورمیلی، مازی، بلیجان، بانی»كرد و لەولاشەوە تۆببارانی چڕی گوندەكانی «ئیكمالە، شیرانە كیژی، دیرە رەش، ردینی، گۆرگی، بەنائیا، رەزگە، بە كیمیایی كرد.

سەرەڕای سەختیی شاڵاوەكە و دڵڕەقیی هێزەكانی رژێمی بەعس، بەڵام نزیكەی «80» هەزار كەس توانیان بەرەو سنووری «توركیا – عیراق» هەڵبێن، بەشێكیشیان لەلایەن هێزەكانی سوپای رژێمەوە دەستگیركران و تائێستا چارەنووسیان نادیارە، بەتایبەتی ئەوانەی كە دەستگیركران و برانە قەڵای «نزاركێ».

بۆ سەلماندنی دڕندەیی تاوانەكانی قۆناغی هەشتەم و كۆتایی شاڵاوەكانی ئەنفال، دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق پشتی بە سێ بەڵگەی گرنگ بەستووە، لەوانە نووسراوێكی سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای عیراق بە ژمارە «1122» لە 21/8/1988 كە ناوەڕۆكەكەی باس لەوە دەكات كە لە ئامادەكردنی حسێن رەشید تكریتی بووە و لەلایەن نزار عەبدولكەریم خەزرەجییەوە واژۆكراوە، پاشان دانپێدانانی تاوانبارەكان، دوای ئەوەش راپۆرتی شارەزایانی نێودەوڵەتی».

هەروەك هەریەك لە «عەلی حەسەن مەجید و سوڵتان هاشم ئەحمەد و حسێن رەشید تكریتی و سابیر عبدولعەزیز و فەرحان موتڵەگ جبوری و تاهیر تۆفیق ئەلعانی»، دانیان بەوەدا ناوە كە بەشدارییان لە تاوانەكەدا بە هەر هەشت قۆناغەكەیەوە كردووە.

لە كۆتایشدا قۆناغی هەشتەمی شاڵاوەكانی ئەنفال لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقەوە وەك «تاوانی جینۆساید و دژی مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ» لەگەڵ حەوت قۆناغەكەی تردا بە رەسمی ناسێنرا.

ئۆردگای زۆرە ملێ
رژێمی بەعس، پێش ئەوەی دەست بە جێبەجێكردنی شاڵاوەكانی ئەنفال بكات، لە كۆتایی ساڵی 1986 و بەدرێژایی ساڵی 1987 كۆمەڵێك ئۆردگای زۆرەملێی دروستكرد، كە ئامانج لێی كۆكردنەوەی زۆرترین خەڵكی بەشێك لە شار و شارۆچكە و گوندەكان بوو لەنێو ئەم ئۆرگایانەدا، دوای شاڵاوەكانی ئەنفالیش ئەو خەڵكانەی لە پەراوێزی شاڵاوەكە بەهەر شێوەیەك رزگاریان ببوو، بە تۆبزی لەم ئۆردوگایانەدا نیشتەجێكران.

ژیان یان دروستكردنەوەی ژیان بۆ رزگاربووانی پەراوێزی پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفال، جگە لەوەی زۆر زەحمەت و پڕ دەردەسەری بوو، هاوكات لەژێر چاودێریی توندی دامودەزگا ئەمنی و هەواڵگریی و حزبییەكانی بەعسدا بوون و هەموو كاتێك لە بەردەم لێكۆڵینەوە و لێپێچینەوە و لێپرسینەوەدا بوون.

ناوی بەشێك لە ئۆرگا زۆرە ملێكان لەخشتەی ژمارە (1)دا دەخوێنیتەوە

خەمڵاندنی گشتی زیانی تاوانی ئەنفال
هەر سەبارەت بەهەر هەشت قۆناغەكەی شاڵاوەكانی ئەنفال، لە راپۆرتێكی شارەزایانی نێودەوڵەتیدا هاتووە»: 2451 گوند رووخێنراون و لە سەرزەوی سڕراوەتەوە، نزیكەی 1344 قوتابخانە تێكدراون و رووخێنراون، 2027 مزگەوت تێكدراون و رووخێنراون، 182 هەزار هاووڵاتی كوژراون یان لە سێدارەدراون یان بێسەروشوێنكراون، سەدان خێزان ئاوارەی توركیا و ئێران بوون، دەست بەسەر هەموو سەروەت و سامانی هاووڵاتیاندا بە تایبەت بەرهەمە كشتوكاڵییەكانیاندا گیراوە، وێرانكردنی ژینگەی سروشتی و سووتاندنی رەزو باخەكانیان، دەستگرتن بە سەر تەواوی سامانی ئاژەڵی هاووڵاتیان، بەكارهێنانی سیاسەتی سوتاندنی خاك، مینڕێژكردنی ناوچەكان بۆئەوەی رێگری بكرێت لە گەڕانەوەی هاووڵاتیان، بۆ زانیاریی زیاتر وردو شارەزایانە سەرنجی ئەو ئامار و داتایانە بدەن كە بەم شێوەیەی خوارەوە، بە پێی لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی ورد، لەلایەن كۆمەڵێك پسپۆڕ و بە سەرپەرشتی وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئامادەكراوە.

جۆری زیانەكان
زیانەكانی تاوان و شاڵاوەكانی ئەنفال، بەچەند جۆرێك دیاریكراون لە دیارترینیان «زیانی مرۆیی، زیانی دارایی كەسی، زیانی ژینگەیی، زیانی ناڕاستەوخۆ، زیانی پڕۆژەی جۆراو جۆری گشتی، زیانی كشتوكاڵی و ئاژەڵداری، زیانی دراو، زیانی زێڕوزیو، زیانی كۆمپانیا و بەڵێندەرایەتی»، كە بە نۆ زیان دیاریكراوە.

خەمڵاندنی زیانەكان
بە پێی خەمڵاندنێك كە لەلایەن لیژنەیەكی راسپێدراوی وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە و بە پشتبەستن بە لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی لە سەرتاسەری سنووری جوگرافی شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفال، زیانەكان بەم شێوەیەی خوارەوە دیاریكراوە:

یەكەم -زیانی خێزان «دارایی» بە لە بەرچاوگرتنی هەموو لایەنەكانی گۆڕانكارییەكانی تایبەت بە خێزانەكانی بەركەوتووی شاڵاوەكانی ئەنفال و زیانە ئابوورییەكانیان وەك «كشتوكاڵ، سامانی ئاژەڵ، بازرگانی، كەرەستە و ئامێری جۆراوجۆر، پێداویستییەكانی ناوماڵ، زیانی زێڕ و دراو و زیو»، ئەم زیانەش بە «پێنج ملیار و هەشت سەدو بیست ملیۆن و سێسەد و نۆزدە هەزار و هەشت سەدو بیست دۆلار» دیاریكراوە.

دووەم – كۆی زیانلێكەوتووانی شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفال، كە پێویستە حكومەتی عیراقی بە كەسوكاری قوربانییەكانی بدات، بە بڕی هەشت ملیار دۆلار خەمڵێنراوە.

سێیەم: ئەو بڕەی وەك قەرەبوو لە سەرەوە ئاماژەی بۆ كراوە، قەرەبووی زیانی «شەهید وەك كەسی، ژینگە، زیانی ناڕاستەوخۆ، زیانەكانی موڵكەكانی حكومەت ناگرێتەوە»، كە لەلایەن خودی حكومەتی عیراق خۆیەوە وێران و خاپور كراون و تێكدراون.

گۆڕی بە كۆمەڵی تاوانی ئەنفال
عیراقییەكان بە گشتی و كوردستانییەكان و كورد، سەرگوزشتەی زۆر تاڵ و بەسوێیان لەگەڵ دڵڕەقیی رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عیراق و لە پێش هەمووشیانەوە رژێمی بەعسدا هەیە، چیرۆك و گیڕانەوەی ئەو سەرگوزەشتانە، بە دەیان دەیەی تر كۆتایی نایەت. رۆژ لە دوای رۆژیش بەڵگە و دیكۆمێنتی نوێ لەم بارەیەوە ئاشكرا دەبن ‌و بەردەست دەكەون.

كورت و پوخت، گۆڕی بە كۆمەڵ، جگە لەوەی یەكێك لە ئاماژە دەركەوتووەكانی دوای رووخانی رژێمی بەعسە لە عیراقدا، هاوكات روونترین و سەلمێنراوترین دیكۆمێنتی تاوانی ئەنفالە وەك بەشێك لە تاوانی جینۆسایدی گەلی كورد، لەلایەن حزبی بەعسەوە. هەندێ ژێدەر و سەرچاوە بەم شێوەیە شوێن و جێگەی گۆڕە بە كۆمەڵەكانی عیراق دیاریدەكەن:

لەنێو ئەو گۆڕە بە كۆمەڵانەی لە كوردستان و عیراقدا لە دوای راپەڕینی 1991ی كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان و دوای رووخانی بەعس لە 2003، دۆزراونەتەوە، زۆرترینیان بە پلەی یەكەم گۆڕی بەكۆمەڵی شاڵاوەكانی ئەنفالی 1988»و بەدوای ئەویشدا گۆڕی بەكۆمەڵی ئەنفالی بارزانییەكان، فەیلییەكان، شیعەكان، گوندی سۆریا» و …هتد-ن.

واتا دەتوانین بڵێن زۆربەی هەرە زۆری گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە كوردستان و عیراق، ئەنجامی ئەو تاوانانەن دژبە گەلی كورد و لەلایەن رژێمی لە گۆڕنراوی بەعسەوە دژبە گەلی كورد و خاكی كوردستان پیادەكراون، بەڵگەی سەلمێنراویش كە لەبەردەستە، ئەو گۆڕانەی تائێستا هەڵدراونەتەوە، زۆرینەی زۆریان كوردن.

ئەو گۆڕە بە كۆمەڵانەی كە هەڵدراونەتەوە
لەساڵی 1963 وە تا 2003 كە دەكاتە یەك چارەكە سەدە، تا ساوەختی رووخانی بەعس وەك پارتی فەرمانڕەوای عیراق و ئەنجامدەری تاوانەكانی جینۆساید دژبە گەلانی عیراق بە گشتی و گەلی كورد بەتایبەتی، بەشێك لەو كەس و كارانەی قوربانییەكان كە بەشێوازی جۆراوجۆر لەدەستی دامودەزگا سەربازیی و ئەمنی و هەواڵگرییە داپلۆسێنەرەكانی «بەعس» رزگارییان ببوو، هیچ سووسەیەكی كەسوكارەكانیان نەدەزانی، یان لە چاوەڕوانی ئەوەدا بوون كەسوكارەكانیان بگەڕێتەوە، بەڵام دوای رووخانی بەعس لە 2003 دەركەوت دەوڵەتی عیراق و بەعس، بەشێوەیەكی زۆر دڕندانە و دوورلە هەموو بەها مرۆڤایەتییەكان و پێشێلكردنی هەموو یاساو ریسا نێودەوڵەتییەكان، تەواوی ئەو خەڵكە كە ژن و پیر و منداڵ و گەنج و مێردمنداڵ بوون و لە هەموو وێستگە و قۆناغەكانی شاڵاوەكانی جینۆسایددا، لە پرۆسەیەكی خێرادا جینۆسایدی كردوون و گۆڕە بەكۆمەڵەكانی ناوەڕاست و خوارووی عیراق، كە نزیكەی «151» گۆڕی بەكۆمەڵن، گەواهی ئەو راستیەی سەرەوەیە و لە خشتەكەی پێشوودا شوێن و جێگاكانیمان بەبیر هێنایەوە، ئەگەر ئەو ژمارەیە تێبینی لەسەر هەیە و زۆر سەرچاوەی تر ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە دەیان گۆڕی بە كۆمەڵی تر لە شار و شارۆچكەكانی ناوەڕاست و خوارووی عیراق و هەرێمی كوردستان هەن، بەڵام تائێستا نەتوانراوە بدۆزرێنەوە یان ئاشكرابكرێن.

بڕوانە خشتەی ژمارە(2) تەنها «2672» روفاتی قوربانییەكان دەرهێنراونەتەوە
گرنگترین شت بۆ كەسوكاری قوربانیانی جینۆساید، ئەوەیە كە روفاتی كەسوكارەكانیان بگەڕێتەوە و بەچاوی خۆیان ببینن و بەشداریی بكەن لە ناشتنی ئێسك و پروسكەكانیاندا. ئەمە بۆتە گرێیەكی دەروونیی گەورە بۆ ئەوان و تائێستا توانراوە تەنها «2672» روفات لە هەریەك لە گۆڕە بەكۆمەڵەكانی «حەیدەرییە، سەماوە، مەهاری یەك و مەهاری دوو، تۆپزاوە، حەمرین، بوسەیە، لەگەڵ ئەو گۆڕە بەكۆمەڵانەی تر كە لە كوردستان دۆزراونەتەوە و هەڵدراونەتەوە كە لە خوارەوە پۆلینمان كردووە» بهێنرێنەوە بۆ كوردستان یان لە كوردستان هەڵبدرێنەوە و بدۆزرێنەوە، كە ناكاتە 2%ی سەرجەم روفاتی نێو گۆڕە بەكۆمەڵەكان.

ئەم بابەتە بابەتێكی زۆر ئاڵۆزە و بەرپرسیاری پلەیەك وەزارەتی مافی مرۆڤی عیراقە، كە بەپێی بڕیاری حكومەتی عیراقی ئەو بەرپرسی یەكەمە لە رێگەدان بە هەڵدانەوەی گۆڕە بەكۆمەڵەكان و دەرهێنانی روفاتی قوربانییەكان، ئەویش بەشێوەیەكی زۆر ناتەندروست و بێبەرنامە ئەم كارە جێبەجێ دەكات. بەواتایەكی تر ئەگەر بەپێی بەرنامەی وەزارەتی مافی مرۆڤی عیراق بێت، بە سەرنجدانی ئەو كارەی بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكانی پێشووی كردووە و روفاتەكانی دەرهێناوە لە ماوەی «11» ساڵی دوای رووخانی بەعس، ئەوا پێویستمان بە «100» ساڵی ترە بۆئەوەی تەواوی روفاتەكانی نێو گۆڕە بەكۆمەڵەكان دەربهێنین و بیانگەڕێنینەوە بۆ كەسوكاریان و نیشتمانی خۆیان.

جگە لەو گۆڕە بەكۆمەڵانەی هی تاوانی ئەنفال و بارزانییەكانن، دەیان گۆڕی بەكۆمەڵی تر لە شار و شارۆچەكانی عیراق و كوردستان هەن تائێستا زۆرێكیان ماونەتەوە و هەڵنەدراونەتەوە.
نمونەكانیان

یەكەم: -ساڵی 2004 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە سنووری قەزای هەڵەبجە لە گوندی «ملیج»دۆزرایەوە و هەڵدرایەوە كە «30» روفاتی لەخۆ گرتبوو.

دووەم: -لە ساڵی 2014 لە سنووری پارێزگای دهۆك، گۆڕێكی بەكۆمەڵ دۆزرایەوە و «14» روفاتی گولـلەبارانكراوی لە خۆگرتبوو.

سێیەم -لە ساڵی 2008 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە ناوچەی خەزەر لە سنووری پارێزگای موسڵ دۆزرایەوە و «256» روفاتی لە خۆگرتبوو.

چوارەم: -لە ساڵی 2008 لە سنووری قەزای خانەقین گۆڕێكی بە كۆمەڵ دۆزرایەوە و «33» روفاتی لە خۆگرتبوو.

پێنجەم – لە ساڵی 2011 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە قەزای دوبزی سەربە كەركوك دۆزرایەوە و «106» روفاتی تێدا بوو.

شەشەم -لە ساڵی 2010 لە سنووری پارێزگای دهۆك گۆڕێكی تری بە كۆمەڵ دۆزرایەوە و «30» روفاتی تێدابوو.

حەوتەم -لە ساڵی 2012 لە پارێزگای دیوانیە «6» گۆڕی بە كۆمەڵ دۆزرایەوە و سەرجەم «730» روفاتی تێدابوو.

هەشتەم -لە ساڵی 2013 لە زنجیرە چیای حەمرین كە دەكەوێتە نزیك شاری خوورماتوو، گۆڕێكی بەكۆمەڵ دۆزرایەوە و «158» روفاتی تێدابوو.

نۆیەم -لە ساڵی 2005 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە بوسەیە دۆزراوەتەوە»513» روفاتی تێدابووە و هەڵدراوەتەوە.

دەیەم – لە ساڵی 2014 گۆڕێكی تری بەكۆمەڵ دۆزراوەتەوە و «93» روفاتی تێدابووە و هێنراوەتەوە بۆ كوردستان.

هەندێ گۆڕی بە كۆمەڵی تر لە سەردەمی جیاوازدا
یەكەم -گۆڕی بە كۆمەڵی گوندی «دەكان» «33» روفات» ساڵی 1969

دووەم -گۆڕی بە كۆمەڵی قەڵادزێ «134» روفات، ساڵی 1974

سێیەم -گۆڕی بە كۆمەڵی قوشتەپە، «30» روفات، ساڵی 1980

چوارەم -گۆڕی بە كۆمەڵی «زیوە» «300» رووفات، ساڵی 1985

پێنجەم -گۆڕی بە كۆمەڵی رواندز، «13» روفات، ساڵی 1987

شەشەم» گۆڕی بە كۆمەڵی شەقڵاوە، «21» روفات، ساڵی 1987

حەوتەم -گۆڕی بە كۆمەڵی بالیسان، «56» روفات، ساڵی 1988

هەشتەم -گۆڕی بە كۆمەڵی بەهەشتی زەهرا «تاران» «128» روفات، 1988

نۆیەم -گۆڕی بە كۆمەڵی چەمی قەشانێ، «24» روفات، ساڵی 1988

بەستنی سێ كۆنگرەی تایبەت بە گۆڕە بەكۆمەڵەكان
تا ئێستا سێ گۆنگرەی تایبەت بە گۆڕی بەكۆمەڵ و شێواز و چونێتی مامەڵەكردن لە گەڵیدا بەستراوە، یەكەمیان لە لەندەن و دووەمیان نەجەف و سێیەمیان لە هەولێر و لە 17و 18و 19/4/2011، لە تێكڕای ئەو كۆنگرانەدا چەندین باس و لێكۆڵینەوە پێشكەش كراون، تایبەت بە گۆڕی بەكۆمەڵی تاوانی جینۆسایدی « شاڵاوەكانی ئەنفالی 1988، ئەنفالی بارزانییەكان، جینۆسایدی فەیلییەكان، تاوانی دژبە شیعە لە عیراق، جینۆسایدی هەڵەبجە»و تەواوی گۆڕی بەكۆمەڵی تاوانەكانی تری «بەعس»، تایبەت بە كاریگەرییەكانیان، مامەڵەكردن لەگەڵیان، میكانیزمی هەڵدانەوە و پاراستنیان، بە زمانی كوردی و عەرەبی و ئینگلیزی، ئەمە جگەلەوەی لە هەریەك لە كۆنگرەكاندا، كۆمەڵێك بڕیار و راسپاردە دەركراون.

ئەوەی تێبینی دەكرێت، سەرەڕای هەندێ هەنگاوی سەرەتایی، بەڵام بڕیار و راسپاردەكانی ئەم كۆنگرانە وەك پێویست نەچوونەتە بواری جێبەجێكردنەوە، كە گرنگترین و هەرە لە پێشترینیان، دوای دۆزینەوە و دەستنیشانكردن، هەڵدانەوە و دەرهێنانی روفاتی قوربانییەكانە، بەڵام وەك لە سەرەوە ئاماژەمان بۆكرد تائێستا كەمترینیان هەڵدراونەتەوە و كەمترین روفاتی قوربانییەكان گەیەنراونەتەوە شوێن و زێدی خۆیان.

رۆژێك بۆ گۆڕی بەكۆمەڵ
دوای ماوەیەكی كورت لە رووخانی رژێمی دیكتاتۆری بەعس، لە 16/5/2003 گەورەترین گۆڕی بە كۆمەڵ لە ناوچەی مەحاویلی سەربە پارێزگای «بابل» دۆزرایەوە و پەردە لەسەر گەورەترین تاوانەكانی «بەعس» لادرا، واتا 16/5/2003 بە سەرەتای دۆزینەوەی یەكەم گۆڕی بە كۆمەڵ لەسەر ئاستی عیراق دادەنرێت، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە پێشووتر گۆڕی بەكۆمەڵ نەدۆزرابێتەوە، بەڵكو لە دوای راپەڕینی 1991 لەسەر ئاستی كوردستان چەندین گۆڕی بەكۆمەڵی تر دۆزرانەوە، بۆیە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رۆژی 16/5/2003 ی بە رۆژی رەسمی گۆڕە بەكۆمەڵەكان لە عیراق دەستنیشانكرد.

ئەم بڕیارەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق دیكۆمێنتێكی گرنگ و بایەخدارە، بە ئاراستەی سەلماندنی تاوانی جینۆساید لەلایەن رژێمی بەعسی فاشی لە گۆڕنراو، كە دژبە گەلانی عیراق بە گشتی و گەلی كورد و كوردستان بە تایبەتی لە ماوەی فەرمانڕەواییدا پیادەی كردووە.

ئەمەش بووە یەكێك لە بەڵگەنامە گرنگ و سەلمێنراوەكان لە پێش دەستی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق، بۆئەوەی تاوان و شاڵاوەكانی ئەنفال بە هەستیارییەوە وەربگرێت و بڕیاری لە بارەوە بدات، كە دواتر باسی دەكەین.

تاوانەكانی حكومەتی نازی ئەڵمانیا دژ بە جولەكە «هۆڵۆكۆست»
هۆڵۆكۆست ئەو دەستەواژەیەیە كە بۆ شاڵاوە رێكخراوەكانی ئەڵمانیا و بەشێك لە هاوپەیمانەكانی رێكخرابوو، بە ئامانجی لەناوبردنی جولەكە لە ئەوروپا لە سەردەمی جەنگی دووەمی جیهاندا.

هۆڵۆكۆست لە بنەڕەتدا وشەیەكی یۆنانییە «holokauston» بە واتای « الحرق الكامل القرابین المقدمة لخالق الكون» لە سەدەی نۆزدەدا هاتووە، مەبەست لە بەكارهێنانی بۆ گوزارشت كردن بووە بۆ رووداو یان ئەو نەهامەتییانەی بە گەورە ناوبراون. دوای ئەوە یەكەمجار وشەی هۆلۆكۆست بۆ مامەڵەی «هیتلەر» بەرامبەر جولەكەكان «ئێهود» لە ساڵی 1942 بەكارهێنرا، بەڵام وشە یان دەستەواژەكە تا ساڵانی پەنجاكان بە شێوەیەكی فراوان بڵاونەببۆوە، لە ساڵانی حەفتاكان دەستەواژەكە «هۆڵۆكۆست» بە شێوەیەكی دیاریكراو بۆ گوزارشتكردن لە شاڵاوەكانی جینۆسایدكردنی یەهودییەكان بەكارهێنرا، بە تایبەتی لە سەردەستی دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا و سەپاندنی هەژموونی حزبی نازی بە سەرۆكایەتی «ئەدۆڵف هیتلەر» .

خودی یەهودییەكان خۆیان لە ساڵانی چلەكاندا دەستەواژەی «شوا»یان لە بری «هۆڵۆكۆست» بەكاردەهێنا، ئەمەش بە واتای «ئەلتەورا» بە مانای «روودا و یان كارەسات» دێت.

لە ساڵی 1904 دكتۆر «ئالفرید بلویتز»ی ئەڵمانی «1860-1940» دەستی بە بڵاوكردنەوەی بیروبۆچوونەكانی كرد، سەبارەت بەوەی چۆن لە رێگەی گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتییەوە بە ئامانجی باشتركردنی رەگەز و نەوەی مرۆڤایەتی بكرێت، ئەمەش وەك ئامانجێك لەپێناوی كۆمەڵگەیەكی زیاتر هۆشیاردا. دوای ئەمەش كتێبێكی تری بڵاوكردەوە بە ناوی «الرخسە للقچا‌و علی اڵاحیا‌و الژین لایستحقون الحیاە».

لە ساڵی 1920 «كارل بایندنك» بە هاوبەشی لەگەڵ دكتۆری دەرونزانی «ئالفرید هۆج» كتێبێكیان بڵاوكردەوە، ئەم كتێبە لەسەر بیرۆكەی «كوشتنی ئەوانەی بە نەخۆشی چارەسەركراو یان گران» نووسرابوو، كە تیایدا بە هیچ شێوەیەك باسی كۆمەڵكوژیی هیچ پێكهاتە یان كۆمەڵ و كەمینەیەك نەكرابوو، بە هۆكاری لایەنگیرییان بۆ ئایینێكی دیاریكراو.

هەندێك وای بۆ دەچن ئەو كتێب و بڵاوكراوانەی سەرەوە لەلایەن «نازییەكان»ەوە سوودی لێ وەرگیراوە بۆ تەواوكردنی پلانەكەیان بە مەبەستی لەناوبردنی «یەهودییەكان» كە بەوە ناسرابوو «چارەسەری كۆتایی» یان «چارەسەری یەكجاریی».

لە یەكی نیسانی 1933 یان دوای ماوەیەكی كورت لە گەیشتنی نازییەكان بە دەسەڵات لە ئەڵمانیا، حزبی نازی یەك شوێنی دیاریكرد بۆ یەك رۆژ بە تەواوی بە مەبەستی كار و بەرهەمی بازرگانی كە یەهودییەكان دەیانكرد لە ئەڵمانیا، زمانحاڵەكان بە ناوی نازییەكان ئەوەیان دووپات دەكردەوە» أن المقاگعە كانت عبارە عن پأر من الیهود الالمان ومن الاجانب»، لەم كاتەدا رۆژنامە و پەیامنێر و رۆژنامەوانەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و بەریتانیا رەخنەیان لە رژێمی نازی و حزبی نازی دەگرت، هەر لەم رۆژەدا هێزەكانی ئەڵمانیا سەری هەموو گەڕەكە یەهودی نشینەكانیان بە تووندی كۆنترۆڵ كرد، بە رەنگی زەرد و رەش هەزاران دەرگا و دەریچەی كۆڵانەكانیان دیاریكرد، بە سەدان لافیتەیان هەڵواسیبوو كە تیایدا نووسرابوو « شت لە یەهودییەكان مەكڕن»، لەولاشەوە هێزەكانی حكومەتی ئەڵمانیا بە گەڕەك و كۆڵانەكاندا دەسووڕانەوە و دروشمیان دژی یەهودییەكان دەوتەوە و مارشی حزبی نازییەكانیان دەچڕی.

لە شارەكانی تریش ئەو شوێنەی بۆ یەهودییەكانیان دیاریكردبوو، پارچەیەك بوو لە تووندوتیژیی و بۆ یەكەمجار و لە شاری «كییل» پارێزەرێكی یەهودی لەلایەن نازییەكانەوە كوژرا و دواتر ئەو شوێنە دیاریكراوە بۆیان لە ناوەڕاستی شەو كۆتایی پێهات.

لەم چوارچێوەیەدا كۆمەڵێك بڕیار لەلایەن «ئەل رایەخ»ی سێیەم لە 7ی نیسانی 1933 بە مەبەستی دەركردنی یەهودییەكان لە هەموو دامودەزگا رەسمییە حكومییەكان دەكرا، لە كۆبوونەوەی ساڵانەی حزبی نازی لە «نوێرنبێرگ» ساڵی 1935 كۆمەڵێك یاسای رەگەزپەرستی دەركرا، كە دواتر بە «بقوانین نورمبرج للسلالات»، یەكێك لەو بڕیارانە ئەوە بوو نابێت هیچ یەهودییەك لەگەڵ كەسی نا یەهودی پرۆسەی شوكردن ‌و ژنهێنان بكات و بە پێچەوانەشەوە، هاوكات مافی ناسنامەی ئەڵمانیا و دەنگدانیان لێ وەرگرتنەوە.

لە15ی نۆڤەمبەری 1938 یاسایەكی تر دەرچوو كە رێگریی دەكرد لە خوێندكاری یەهودی كە بچێتە خوێندنگەی گشتی لە ئەڵمانیا.

دەستەواژەی «چارەسەری كۆتایی یان یەكجارەكی» بۆ یەكەمین جار لەلایەن «ئەدۆلف ئیخمان»ەوە بەكارهێنرا كە خۆشی سەرپەرشتیی شاڵاوەكانی هۆلۆكۆستی دەكرد و دواتر لەلایەن ئیسرائیلەوە لە1ی یونیوی 1962 دادگایی كراو لە سێدارەدرا.

گفتوگۆی پلان و نەخشەی «چارەسەری كۆتایی» بە ئامانجی لە ناوبردنی یەهود لە ئەوروپا لە كۆنگرەی ناوخۆیی حزبی نازی كە لە ناوچەی «وانسی» باكووری رۆژئاوای بەرلین لە 20ی كانوونی دووەمی 1942 بەسترا كرا. لەم كۆنگرەیەدا «هینریك هیملر» ئامادەبوو، كە لە بەهێزترین پیاوەكانی ئامادەبووی كۆنگرەش «ئەدۆلف هتلەر» بوو، كە لە هەموویان دڕندەتر بوو. لە پوختەی راپۆرتی كۆنگرەكەدا هاتبوو كە «شێوازی رابردوو بە مەبەستی هاندانی یەهودییەكان بۆ چوونە دەرەوەیان لە ئەڵمانیا، گۆڕا بۆ دوورخستنەوەی بە زۆر.

شاڵاوەكانی هۆڵۆكۆست و بەندەكانی «چارەسەری یەكجاری»، فەلسەفەی نازییەكان بوو، بەو پێیەی تەنیا رێگە بوو بۆ رزگاربوونیان وەك گوزارشتیان لێكردبوو «»تحت البشر «Untermensch، هەروەك بە شێوەیەكی تریش گوزارشتیان لێدەكرد» اڵامە اڵالمانیە لكونها عرق نقی Herrenvolk لها الحق فی حكم العالم» واتا نەتەوەی ئەڵمان رەگەزێكی دەگمەنە و مافی دەسەڵاتی هەیە لە هەموو جیهان.

پێكهاتەی ئەوروپا لە رووی نەتەوەیی و رەگەزییەوە لە «غەجەر، پۆڵەندی، یەهود، سلایفیون، ئەلتیوین، ئەفریقی» پێكدێت»، هاوكات لەگەڵ جینۆسایدی یەهودییەكان زیاتر لە 100 هەزار شیوعی، 15 بۆ 25 هەزار كەس لەوانەی هەڵگری ناسنامەی مسەلیین بوون، 2000 لە شایەتحاڵەكانی یەهود» لەلایەن نازییەكانەوە كوژراون و زیاتر 400 هەزار كەس بە شێوازی جۆراوجۆر و بە پاساوی نەخۆشی لەناوبراون و كوژراون.

زۆربەی مێژوونووسەكان كۆكن لەسەر ئەوەی سەرەتای شاڵاوەكانی هۆڵۆكۆست، شەوی 9ی نۆڤەمبەری 1938 دەستیپێكرد، كاتێك كە خۆپیشاندان دژ بە یەهودییەكان لە زۆربەی شارەكانی ئەڵمانیا كرا، كە هەموو شوێنە بازرگانییەكانیان شكاند و شت و مەكەكانیاینان بە تاڵان دەبرد و هەر لەو شەوەدا «100» یەهودی كوژران و «30» هەزار كەسیان لێ دەستگیركراو «7» هەزار شوێنی بازرگانی و «1574» شوێنی پیرۆزی یەهودییەكان خاپووركرا. ئەو شەوە دواتر ناوی لێنرا « Kristallnacht».

پلان و نەخشەی «مەد غەشقەر» یەكێك بوو لە پێشنیازەكانی حكومەتی نازی لە ئەڵمانیا، ئامانج لێی گواستنەوەی ئەو یەهودیانە بوو لە ئەوروپاوە بۆ «دوورگەی مەدغەشقەر»، پێشنیازەكەش لەلایەن «فرانز رادیماخەر» سەرۆكی بەشی یەهودییەكان لە وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا بوو. پێش شكان یان كۆتایی هاتنی فەرەنسا، داوای حكومەتی ئەڵمانیا ئەوە بوو كە دوورگەی ناوبراو رادەستی ئەو بكرێت یان وەك موستەعمەرەیەكی فەرەنسی بخرێتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیاوە، كە بەشێك بێت لە مەرجەكانی خۆ بەدەستەوەدانی فەرەنسا.

بەشێك لە چاودێران پێیانوایە كە شاڵاوەكانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست لە زۆربەی تاوانەكانی تری جینۆساید رێكخراوتربووە، كە لەلایەن دەسەڵاتی نازییەكانەوە جێبەجێ كراوە، زۆر بەڵگەنامەش لە چوارچێوەی تاوانەكە و ئەنجامدانی كەوتوونەتە بەردەست و ئەو راستییەی سەرەوە پشتڕاست دەكەنەوە، بۆنموونە بەڵگەنامەیەكی گرنگ و بروسكەیەكی بەناوبانگ كە «هیرمان هۆڤل بۆ هتلەر»ی ناردووە، هیرمان ئەوكاتە كەسی دووەم بووە لە شاڵاوەكانی رینهارد، «Operation Reinhard» ئەمە رێك رێوشوێنی كۆمەڵكوژیی «جینۆساید»ی یەهودییەكان دەردەخات لە هۆڵەندا. ئەم دیكۆمێنتە بەناوی «تالگراف هۆفڵ» هاتووە و لە دووتوێیدا ئاماژە بەوە دەكات كە لە ماوەی مانگی كانوونی یەكەمی 1942دا «24733» یەهودی دەستگیركراون و خراونەتە گرتووخانەی ماجدانیك و «434508» كەسیش بۆ گرتووخانەی سوبیبورو «101370» كەسی تریش بۆ گرتوخانەی تریبلنكا، هەموو ئەم گرتووخانانەش لە پۆڵەندایە و لەلایەن «هینریك هیملەر» و ئەفسەری مەیدانی «ئەودیلۆ كلوبوسنك» سەرپەرشتی دەكرێن.

مێژوونووسی هاوچەرخی بەریتانی «ریچارد ئەوفری» لە كتێبی جەنگی روسیا» دەنووسێت: «نازییەكان یەهودییەكانیان وەك ئاژەڵ بە مەبەستی توانای كوشتنی زۆرترین ژمارە بەكاردەهێنا». نموونەیەكی زیندوو دێنێتەوە و دەنووسێت: «ریزكردنی زیندانییەكان و دواتر بە یەك فیشەك لێدانیان لە دواوە بۆ ئەوەی بزانن بەیەك فیشەك چەند كەس دەكوژن». یان بۆ نموونە هەڵدانی یەك بۆمب بۆ نێو زیندانەكە كە بزانن چەند كەس دەكوژێت، كە دواتر بۆیان دەركەوت بریندار لە كوژرا و زۆرترە، یان بۆ نموونە كردنە ژوورەوەی دووكەڵی ئۆتۆمبێل بۆ نێو هۆڵی زیندانەكان و زۆر شێوازی تر، بۆ كوشتنی زۆرترین خەڵك بە ئاسانترین و كەمترین تێچوو.

زۆربەی مێژوونووسەكانیش مكوڕی لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە تاوانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست، شاڵاوێكی رێكخراو بوو لەسەر ئاستێكی بەرفراوان و ئەوەی كردبووە ئامانج كە نابێت لە ئەوروپا هیچ كەسێك هەبێت لە درەوەی هەژموونی نازیی. هەروەك هەموو یەهودییەكانیان دەناردە سەربازگەكان بۆ كاركردن یان سەربازگەكانی لەناوبردن، لێرەدا لەسەر ژمارەی قوربانییەكان جەدەلێكی زۆر هەیە كە دواتر دەیانبینین كە ژێدەر و سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن لە پێنج بۆ حەوت ملیۆن یەهودی لە ناویاندا سێ ملیۆن لە پۆڵەندا بوون بە قوربانی و وەك تاقیگە تاقیكردنەوەیان لەسەر كراوە، بە تایبەتی لە سەربازگەی «ئاوشفیتز بیركیناو» لە پۆڵەندا.

دكتۆرێكی نازی «جۆزێف منجیل» 1911 -1979 چەندین تاقیكردنەوەی جیاجیای لەسەر یەهودییە زیندانیكراوەكان كردووە، بۆ نموونە لەنێو بەرمیلی سەرگیراودا لە ژێر پاڵەپەستۆیەكی بەرزدا دەیان كەسی یەهودی هێشتۆتەوە یان لە حاڵەتی بەستن «تەجمید»دا دەیانی هێشتۆتەوە تا گیان لە دەستدان. لە تاقیكردنەوەكانی تردا كە «جۆزێف» لە سەر زیندانیكراوەكان كردوێتی، هەوڵدان بووە بۆ گۆڕینی رەنگی چاوی منداڵ لە چاندنی كەرەستەی رەنگ، یان هەوڵدان لە رێگەی تاقیكردنەوەی سەر زیندانییەكان بۆ جۆری نەخۆشی سەرمابردە لە رێگەی چاندنی ئامێری یاریكردن كە هۆكاربووە بۆ گواستنەوەی نەخۆشی، هەروەها هەوڵدان بۆ نەشتەرگەریی گواستنەوەی ئەندامانی لەش و ئەزموونی رێگرتن لە دووگیان بوون و منداڵ بوون و زۆر تاقیكردنەوەی دیكە.

لە ساڵی 1933 نازییەكان چەندین سەربازگەیان بۆ دەستگیركردن و زیندانیكردن دروستكرد، كە تیایاندا ژمارەیەكی زۆر مرۆڤیان لە پانتایەكی كەمی ئەو سەربازگانەدا كۆدەكردەوە و ناویان لێنابوو «سەربازگەی چاودێری» یان «چڕ»، «Concentration camp»، هاوكات بە مەبەستی زیندانیكردنی بەرهەڵستكارە سیاسیەكانیان و ئەوانەی لای نازییەكان شیاو نەبوون، لە كۆتایی ساڵی 1939 شەش لە گرتووخانەكان لە ئەڵمانیا لەكاتی جەنگی دووەمی جیهان و دروستكردنی چەندینی تر لەو وڵاتانەی ئەوروپا كە ئەڵمانیا داگیری كردبوون، یەكێكی تر بوو لە ئامانجەكانیان.

سەربازگە چڕەكان ئەمانەی تێدەئاخنرا، وەك «یەهودییەكان، كۆمۆنیستەكان، پۆڵەندییەكان، دیلەكانی جەنگ، قەرەجەكان، شهود یەهوە، مەسەلییەكان»، زیندانی كراوەكان بە زۆر كاریان پێدەكرا، بە تایبەتی ئەو كارانەی بەسەریاندا دابەشدەكرا و هاوكات وەك لە سەرەوە باسمان كرد تاقیكردنەوەی جۆراو جۆریان لەسەر دەكرا.

دوای سەرەتای دەسپێكردنی جەنگی دووەمی جیهان و بەدیاریكراوی ساڵی 1941 چەندین سەربازگەی جۆراوجۆری شاڵاوەكانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست دروستكرا «extermination camp» كە تایبەت كرابوو بۆ زاڵبوون بەسەر زیندانیكراوەكاندا لە رێگەی «گازی ژەهر یان كوشتنی بە كۆمەڵ و شێوازی تری لەناوبردن و دواتریش سووتاندنی لاشەی كوژراوەكان».

جگە لەو سەربازگانە بۆ دەستگیركراوەكان، نازییەكان ناوچەیەكی شوێنی نیشتەجێبوونیان بەناوی گیتۆ «Ghettos»درووستكرد و یەهودییەكانیشی ناچاركرد كە تیایدا بژین، دەروازە و دەرەوەی ناوچەكەش لەژێر چاودێریی توندی نازییەكاندابوو. لە ناودارترینی ئەوانەی كە لەم ناوچەیە كاری نەشیاویان بەرامبەر یەهودییەكان دەكرد، «گیتۆ وارسۆ» بوو، ژمارەی ئەو یەهودییانەی كە كاری نەشیاویان بەرامبەر دەكرا لێرە «380» هەزار كەس بوون.

لەو شوێنەدا لە ژوورێكدا «9» كەسی تێ دەئاخنرا، هەر لەو شوێنەدا هەزاران كەس گیانیان لە دەستداوە بە هۆكاری برسێتی و نەخۆشی تیفۆئید.

لە 19ی تەمموزی 1942 «هینریك هیملەر» بڕیاریدا یەهودییەكان لەم شوێنەوە بۆ سەربازگەكانی كوشتن و لەناوبردن بگوازرێنەوە.

زیندانیكراوەكان لە گرتوخانەكاندا وەك سێگۆشەی هەڵگەڕاوە بوون لە رەنگدا، ئەمەش لەبەر هۆكاری جیاوازیی رەگەزی و بیروباوەڕییان و هاوكات زیندانیكردنیان، ئاماژەی جۆراو جۆر لە سەر قوماش و كەل و پەلەكانیان هەبوو، بۆنموونە : رەنگی رەش ئاماژە بوو بۆ ئەوانەی كە رەچەڵەكیان بۆ هیند و پاكستان و قەرەج دەگەڕایەوە و هاوكات ئەو ئافرەتە كەمئەندامانەی دەستگیركرابوون بە هۆكار و پاساوی رەوشتی، رەنگی سەوز بۆ ئەوانە بوو بە پاساوی تاوان دەستگیركرابوون، رەنگی پەمەیی بۆ هاوڕەگەزبازەكان بوو، رەنگی مۆر بۆ شهود یەهوە بوو، رەنگی سوور بۆ سیاسی و كۆمۆنیستەكان بوو، رەنگی زەرد بۆ یەهودییەكان بوو»، ئیتر وەك دەڵێن و دەگێڕنەوە سێگۆشەیەكی لە رەنگی هەڵگەڕاوەی درووستكردبوو.

كۆی ئەو سەربازگانەی كە درووستكرابوون «47» دانەبوون، بەم شێوەیە دابەش كرابوون «17» لە ئەڵمانیا و «نۆ» لە پۆڵەندا و « چوار» لە نەرویژ و «دوو» دانە لە هەریەك لە هۆڵەندا و ئیستوانیا و ئیتالیا و فەرەنسا و «یەك» دانەش لە هەریەك لە چیكۆسلۆڤاكیا و لاتڤیا و نەمسا و بیلارووس و ئۆكرانیا و لیتوانیا و بەلجیكا و دورگەكانی شانیل لە نێوان فەرەنسا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا.

گەورەترین سەربازگە سەربازگەی چڕ «Concentration camp» بوو كە ئەویش سەربازگەی «ئاوشفیتز «Auschwitz» بوو لە پۆڵەندا. هەروەك ئەم سەربازگەیە بەوە ناسرابوو كە تێكەڵەیەك بوو لە بەزۆر كارپێكردن و پاكتاوی رەگەزیی و…هتد. ئەم سەربازگەیە لە 1940 تا 1945 بەردەوام بوو، سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە جگە لە «400» هەزار زیندانیكراو، یەك ملیۆن و نیو یەهودی تێدا جینۆساید كراوە.

بەشێك لە دیكۆمێنتی چارەسەری كۆتایی، بیرۆكەی جینۆساید و توانای جێبەجێكردنی، لەگەڵ جینۆسایدی كەمئەندامان و بەرنامەی ئەكیۆن «4»، لەوێوە دەستیپێكرد. یەكەمجار لەناوبردنی منداڵی كەم ئەندام، بڕیاریاندا تەواوی ئەو منداڵانە لەناوببەن، بەبرسیكردن و دەرزیی كوشتن دەستیان پێكردو تا گەیشتە گولـلەبارانكردنی بە كۆمەڵ و دواتریش خنكاندن بە گازی «ئۆكسیدی كاربۆن»، لەهەر ژوورێكدا ژمارەیەكی زۆریان كۆدەكردەوە بەمەبەستی ئامادەكردنیان بۆ كوشتن و لەناوبردن.

سەربازگەكانی جینۆساید یان مردن ئەو دەستەواژانە بوون بۆ كۆمەڵێك بەكاردەهێنران كە لە سەربازگەكاندا بە شێوەیەكی بەرفراوان كۆكرابوونەوە، كە پێشووتر باسمان كرد، ئەم جۆرەی هێنانیان بۆ سەربازگەكان چاوەڕوانكراو نەبوو، دوای تەنها «24» كاتژمێر مانەوە نەدەژیان و لەناودەبران، كە لە سەربازگەی چڕەوە بۆ سەربازگەی جینۆسایدكردن دەگواسترانەوە.

سەربازگەی ئاوشفیتز جیاوازتر بوو لە سەربازگەی ئاوشتز، چونكە سەربازگەی ئاوشتز هی چڕكردنەوە و كاری بە زۆر بوون، بەڵام سەربازگەی ئاوشفیتز لە گەورەترین سەربازگەكانی كۆمەڵكوژیی بوو، بە دووری «سێ» كیلۆمەتر دەكەوتە دەرەوەی شاری «ئاوشفیتز»و لە ساڵی 1941 دروستكرابوو، لە چوارچێوەی پلانی چارەسەری كۆتایی.

درێژیی سەربازگەكە «2» كیلۆمەتر و نیو بە پانی «2» كیلۆمەتر بوو. لەو سەربازگەیە «4» شوێنی سوتێنەر هەبوو، كە بە كۆگای «غاز» ناسرابوو، هەریەك لە كۆگاكان نزیكەی «2500» كەسی دەگرت، گیراوەكان لە رێگەی هێڵی شەمەندەفەرەوە دەگەیەنرانە سەربازگەكە، دوای گەیشتنیان لەیەكتریی جیادەكرانەوە و ئامانجیش تاقیكردنەوەی جۆراوجۆر بوو لەسەر هەندێكیان لەلایەن دكتۆری نازی «جوزف منجیل 1911 – 1979». لەم سەربازگەیە نازییەكان بە بەشێك لە ئافرەتەكان بۆ كەمكردنەوەی مەترسییەكانی زیندانییەكان دەیانوت ئێوە دەڕۆن بۆ حەمام. بەپێی هەندێك سەرچاوە كە دواتر دەیانبینین زۆر گرنگە بۆ گفتوگۆ، ئەویش ئەوەیە نازییەكان بۆریی حەمام و بوتڵی غازەكانیان لە جۆری «زیلكون» بەیەكەوە بەستۆتەوە كە بوتڵەكان گازی «سیانید»و جۆرە كرم و حەشەراتی كشتوكاڵی تێدابووە، ئەمەش رێگایەكی تر بووە بۆ جینۆسایدكردنی زیندانییەكان.

لەهەمان كاتدا تەرمی قوربانییەكانیان خستۆتە سەر ئامێری سوتێنەرەكان و سەرچاوەكانیش كە لە هەمان سەربازگە تا ئێستا بەشێكیان پارێزراوە و دیكۆمێنت كراوە، ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە لەم سەربازگەیە «300 هەزار یەهودی لە پۆڵەندا، 69 هەزار یەهودی لە فەرەنسا، 60 هەزار یەهودی لە هۆڵەندا، 55 هەزار یەهودی لە یۆنان، 46 هەزار یەهودی لە مورافیا، 25 هەزار یەهودی لە بەلجیكا» كە سەرجەمیان دەكەنە یەك ملیۆن و نیو، جینۆساید كراون و بوون بە قوربانی.

لە سەربازگەی بەلزاك «Belzec extermination camp»، ئەم سەربازگەیە بە یەكەم و كۆنترین سەربازگەی جینۆسایدی نازییەكان ئەژمار دەكرێت، لەم سەربازگەیەدا «434508» هەزار یەهودی جینۆسایدكراون، كە دەكاتە نزیكەی نیو ملیۆن كەس.

«بەلزاك» دەكەوێتە ناوچەی «لوبلن» لە پۆڵەندا. سەربازگەی جیملنۆ «Chełmno extermination camp» نزیكەی «70» كیلۆمەتر لە دووەم گەورە شاری پۆڵەندا «لۆدز»ەوە دوورە، 152 هەزار زیندانی لەم شوێنە جینۆسایدكراون. سەربازگەی ماجدانیك «Majdanek» لەم شوێنە بەریەككەوتن لە باسكردنی ژمارەی قوربانییەكاندا هەیە، سەرچاوە سۆڤێتییەكان دەڵێن «40» هەزار كەس كۆمەڵكوژكراون، بەڵام دوای ساڵی 1961 ژمارەی تەواوی قوربانییەكان بە «50» هەزار كەس دیاریكراون، كەچی دوا ئامار و سەرچاوەی رەسمی دەڵێت «78» هەزار كەس بوون بە قوربانی.

لە سەربازگەی سوبیبور «Sobibór extermination camp» كە زۆرتر قەرەجەكانی تێدا كۆكرابوونەوە، ژمارەی ئەوانەی جینۆساید كراون بوون بە قوربانی بەم شێوەیە دابەشبوون «250» هەزار كەس بوون و «15» هەزاریان یەهودی پۆڵەندی بوون و «31» هەزاریشیان یەهودی چیكوسلۆڤاكی بوون و ئەوانی تر وەك وتمان لە قەرەجەكان بوون.

لە سەربازگەی تریبلنكا «Treblinka extermination camp» ئەم سەربازگەیە لە 1942 بۆ 1943 بوو، تیایدا «80» هەزار كەس جینۆساید كراون و بوون بە قوربانی.

لێرەدا شتێكی زۆر گرنگ و بەبایەخ هەیە دەبێت باس بكرێت، ئەویش ئەوەیە باوەڕێكی زۆر بەربڵاو هەیە كە یەكەیەكی زۆر لە «سوپای ئەڵمانی، خەڵكی مەدەنی ئەڵمان، یەكەكانی پۆلیس، میلیشیای تایبەت «ئێس ئێس»، كە هێنریك هێلمر و بەرپرسە باڵاكان لە وەزارەتی ناوخۆ و داد و گەیاندن و دەرەوە» بەشداریی شاڵاوەكانی جینۆسایدیان كردووە، ئەمە سەرباری ئەوەی بە دەیان دكتۆری جیاجیای نازی بەشدارییان لە تاقیكردنەوە لەسەر زیندانییەكان و كوشتنیان كردووە لە بەكارهێنانی شێواز و رێگایەكی زیاتر.

لەناو هەمووشیاندا باس لە ترسناكیی رەفتاری هێزی میلیشیای تایبەت «ئێس ئێس» دەكرێت، كە رۆڵێكی گەورەی لە بەڕێوەبردن ‌و جێبەجێكردنی شاڵاوەكاندا هەبووە و بە تەنیا خۆیان زیاتر لە «1» ملیۆن یەهودی و زیندانیان كوشتووە و جینۆسایدیان كردوون.

جگە لە دەوڵەتی ئەڵمانیا، كۆمەڵێك دەوڵەت بەشدارییان لە شاڵاوەكانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست «جینۆسایدی یەهودییەكان»دا كردووە، بە تایبەتی «ئیتالیا، كرواتیا، هەنگاریا، بولگاریا»، كە ئەو یەهودییانەی لەنێو وڵاتەكانیاندا بوون رەوانەی سەربازگەكانی كۆمەڵكوژییان دەكرد، تەنیا رۆمانیا خۆی «380» هەزار یەهودی بە شێوەی راستەوخۆ كوشتووە. هەروەها «بینیتو مۆسۆلینی» زیاتر لە «8369» یەهودی رەوانەی سەربازگەكانی جینۆساید كردووە. كەسی سەرەكی و یەكەم و بڕیاردەر سەبارەت بە جینۆسایدی یەهودییەكان «هۆڵۆكۆست لە روانگەی مێژووییەوە «هتلەر» بوو، ئەمە جگەلەوەی هیچ بەڵگە و دیكۆمێنتێكی وا لەبەردەستدا نییە بە شێوەیەكی راستەوخۆ پەیوەندیی ئەو بەم شاڵاوانەوە دەربخات، بەڵام لەلایەكی تریشەوە ژێدەر و سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە زۆربەی ئەو وتارانەی «ئەدۆلف هتلەر» داوێتی، كە تۆماركراون و لەلایەن «جۆزیف گوبڵز»ەوە پارێزراون، بەردەوام بانگەشەی كۆمەڵكوژیی یەهودییەكانی كردووە، بۆیە ئەمە ئەوسا و ئێستاش شوێنی بەڵگە و دیكۆمێنتی نووسراوی گرتۆتەوە.

بە كورتی و بە پوختی پرسی جینۆسایدكردنی یەهودییەكان «هۆڵۆكۆست» ئەوسا و ئێستاش لە ناوەندە جیاجیاكانی حكومی و ناحكومی، زانكۆ و ناوەند و سەنتەرەكانی لێكۆڵینەوە و توێژینەوە، تەنانەت هۆڵەكانی سینەما و شانۆ و ناوەندە ئەدەبی و رووناكبیرییەكان، لای مێژوونووس و نووسەر و لێكۆڵەران، لەسەر ئاستێكی بەرفراوان گفتوگۆیەكی گەرم و جددیی وەرگرتووە و تا ئێستاش زۆر شتی شاراوەیە و زۆر شتیشی ئاشكراو روون بۆتەوە، بەڵام ئەوەی گومانی تێدا نەماوە و ساغكراوەتەوە، ئەوەیە بە یەكێك لە تاوانە گەورەكانی جینۆساید لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەژمار دەكرێت.

لە ساڵی 2010 و 2015 لە دوو سەردانی پۆڵەندادا، لەوێشەوە سەردانی مەیدانیی سەربازگەی شاری ئاوشفیتزم كرد، كە بەسەریەكەوە 11 سەعات لەنێو ئاوشفێتزی یەك و دوودا بینەری شوێنەوارەكانی تاوانی هۆلۆكۆست بووم، ئەو راستییانەی سەرەوە و زۆر لایەنی ترمان بۆ روون بۆوە، بۆ نموونە لەم سەربازگەیە شێواز و میكانیزمی ئەشكەنجەدان و كوشتن و سووتاندن بە شێوەیەكی وا بەكارهێنراوە كە هەندێك جار مرۆڤ لە ئاستیاندا واقی وڕ دەمێنێت و بڕوا بە خۆی ناكات.

یەكێك لە شێوازەكانی جینۆسایدكردن لێرەدا بەم شێوەیە بووە: هۆڵی تایبەت بە زیندانییەكان هەبووە، هەر هۆڵێك بە شێوەی سروشتی «1000 هەزار بۆ 1500هەزارو پێنجسەد» كەسی گرتووە، بەڵام ئەوان «نازییەكان» زایاتر لە «2500» دوو هەزار و پێنج سەد كەسیان تێئاخنیوە و هەموو دەرگا و پەنجەرەكانیان گرتووە، دواتر لە سەربانی هۆڵەكەوە» 1 بۆ 2» قتووی حەبی كەپسولیان فڕێداوەتە هۆڵەكەوە لە ماوەی «20 بۆ 30» خولەكدا تەواوی خەڵكەكە گیانیان لە دەستداوە، دوای ئەوەش بە بەشێكی تر لە زیندانیكراوەكان ئەو «2500» دوو هەزار و پێنجسەد تەرمەیان بۆسەر ئامێری سووتاندن گواستۆتەوە و لە ماوەیەكی دیاریكراودا تەرمەكانیان سووتاندوە و خودی ئەو خەڵكەی تەرمەكانیان گواستۆتەوە راستەوخۆ نۆرەیان هاتووە و ئاخێنراونەتە نێو هۆڵێكی تر و جینۆساید كراون. ئەم شێوازەی كوشتن و جینۆسایدكردن بەردەوام بووە وەك لە سەرەوە روونمان كردەوە تا «1» ملیۆن و پێنج سەد هەزار كەس تەنها لەم سەربازگەیە جینۆساید كراون.

ئێستاش لەم سەربازگەیە كە وەك مۆزەخانە ماوەتەوە و بەردەوام گەشتیاران و شارەزایان سەردانی دەكەن، وێنەی قوربانییەكان، ئەو كەرەستانەی كە لەگەڵ خۆیان لەكاتی هێنانیان بۆ ئێرە هێناویانە، قاپ و قاچاخەكانیان، جلوبەرگ، دەستەوانە و پێڵاوەكانیان، ملوانكە و ئەنگوستیلە و كل و كلدان، پێڵاوی پێی منداڵ، جۆرەها كەرەستەی تر، ماونەتەوە و پارێزراون.

ترسناكترین وێستگەكان لە سەردەمی دەسەڵاتی نازییەكاندا
30 ی كانوونی دووەم 1933 ئەدۆلف هیتلەر وەك راوێژكاری ئەڵمانیای نازی دانرا.

22ی ئاداری 1933 دروستكردنی چەندین سەربازگەی گرتوخانە وەك «داخاو» لە نزیك شاری میونشن، «بوخنفالد» لە نزیكی «فایمار» ناوەڕاستی ئەڵمانیا، «ساكزن هاوزن» نزیك بەرلین، «رافینسیرۆك» بۆ ژنان.

24ی مارتی 1933 دەركردنی یاسا لە پەرلەمانی ئەڵمانیا، كە دەسەڵاتی دیكتاتۆریی رەهای بەخشیە هیتلەر.

11ی نیسانی 1933 دەركردنی مەرسومی دیاریكردنی رەگەزی نا ئاری.

10ی مایسی 1933 سووتاندنی هەموو لە بەرلین و سەرتاسەری ئەڵمانیا.

24ی كانوونی دووەم 1934 قەدەغەكردنی یەهودییەكان لە بەشداریكردنیان لە بەرەی كاری ئەڵمانیا.

2ی ئابی 1934 مردنی سەرۆكی ئەڵمانیا «فۆن هیندنبێرگ» كە هیتلەر نازناوی «فۆهۆر»ی لێنابوو.

19ی ئابی 1934 لە 90%ی دەنگدەرانی ئەڵمانیا بە «بەڵێ» دەنگیان بۆ دەسەڵاتەكانی «هیتلەر»دا.

21ی مایسی 1935 حكومەتی نازی ئەڵمانیا رێگەی لە یەهودییەكان گرت بچنە خزمەتی سەربازیی.

15ی ئەیلولی 1935 دەركردنی یاسای رەگەزپەرستی «نویرمبێرگ» دژی یەهودییەكان.

7ی مارسی 1936 نازییەكان خاكی راینیان داگیركرد.

كانوونی دووەمی 1937 رێگەیان بە هیچ یەهودییەك نەدا، ببێتە فەرمانبەر بە تایبەتی لە بواری فێركردنی ئەڵمانی، ژمێریاریی، پزیشكی و زۆر بواری تر.

12ی مارسی 1938 سوپای نازی گەیشتە نەمسا، هیتلەر یەكگرتنی لە گەڵ نەمسا راگەیاندو «هیملەر» سەربازگەی «ماوسازن»ی دروستكرد، بە تایبەت بۆ ئەو یەهودییانەی لە نەمسا دەژیان و ژمارەیان «200» هەزار دەبوو.

22ی تەمموزی 1938 نازییەكان بڕیارێكیان دەركرد، هەر یەهودییەك تەمەنی لە سەرووی «15» ساڵەوە بێت بە پێی ناسنامەی كەسی، دەبێت لەكاتی داواكردنیدا ئامادە بێت.

5ی ئۆكتۆبەری 1938 بەسەر هەموو یەهودییەكیاندا سەپاند، مۆری پیتی «G» بەگەورەیی لەسەر پاسپۆرتەكانیان بدرێت.

14ی دیسمبەری 1938 «هیرمان گورینگ» بەرپرسیارێتی چارەسەری دۆسێی یەهودییەكانی وەرگرت.

21ی شوباتی 1939 نازییەكان فەرمانیان بە یەهودییەكان كرد هەرچی زێڕ و زیوو شتومەكیان هەیە تەسلیمی بكەن بە شێوەی زۆرەملێ.

15و 16ی ئاداری 1939 نازییەكان وڵاتی چیكۆسلۆڤاكیایان داگیركرد كە «350» هەزار یەهودی لێ دەژیا.

4ی تەمموزی 1939 هەموو كارێكی وەزیفییان لە یەهودی لە ئەڵمانیا قەدەغەكرد.

1ی ئەیلولی 1939 نازییەكان پۆڵۆنیایان داگیركرد، كە «3» ملیۆن و نیو یەهودی لێ دەژیا.

3ی ئەیلولی 1939 بەریتانیا و فەرەنسا جاڕی جەنگیان لە دژی ئەڵمانیا دا.

23ی ئەیلولی 1939 ئامێری رادیوێیان لە هەموو یەهودییەك لە ئەڵمانیا قەدەغە كرد.

25ی كانوونی دووەمی 1940 ناوچەی ئاوشفێتزی پۆلۆنیا وەك سەربازگەی گرتنی بەكۆمەڵ دیاریكرا لەلایەن نازییەكانەوە.

30ی نیسانی 1940 نازییەكان كۆنترۆڵی «گیتۆ لۆدز»یان كرد لە پۆلۆنیا و «230» هەزار یەهودییان تێدا زیندانی كرد.

10ی مایسی 1940 نازییەكان فەرەنسایان داگیركرد «350» هەزار یەهودی، بەلجیكا «65» هەزار یەهودی، هۆڵەندا «140» هەزار یەهودی.

15ی نۆڤەمبەری 1940 بڕیاری داخستنی رێگەی «گیتۆییەكان- كراكۆف»یان لە «70» هەزار یەهودی و «گیتۆییەكان- وارشۆ» لە «400» هەزار یەهودی دا.

22ی حوزەیرانی 1941 نازییەكان هێرشیان كردە سەر یەكێتیی سۆڤێت كە «3» ملیۆن یەهودی تێدابوو.

21ی تەمموزی 1941 سەربازگەی «ماجدانیك»یان دروستكرد.

20ی كانوونی دووەمی 1942 كۆنفرانسی وانسی بۆ رێكخستنی «چارەسەری كۆتایی» یان بەست.

لە ساڵی 1943 زیاتر لە یەك ملیۆن یەهودی لەلایەن نازییەكانەوە كۆمەڵكوژكرا، لەلایەن یەكە تایبەتەكانی كوشتن «ئینساتز».

14ی ئاداری 1943 پاكتاوی گیتۆییەكانی كارەكاویان كرد.

11ی حوزەیرانی 1943 هیملەر بڕیاریدا هەموو گیتۆییەكان لە پۆلۆنیا پاكتاوبكەن.

25ی نۆڤەمبەری 1944 بڕیاریدا هەموو كوورەی سوتاندنەكان بڕوخێنن لە ئاوشفێتز «مەبەست كوورەی سوتاندنی یەهودییەكان».

لە ساڵی 1945 و لەكاتی نزیكبوونەوەی سوپای هاوپەیمانان، نازییەكان رێڕۆیشتنی مەرگیان بەڕێوەبرد و زۆربەی گیراوەكانیان بۆ شوێنی دوورتر گواستەوە.

10ی نیسانی 1945 هاوپەیمانان سەربازگەی «بوخنفالد»یان رزگار كرد.

29ی نیسانی 1945 سەربازگەی «داخاو»یان رزگاركرد.

30ی نیسانی 1945 هیتلەر خۆی كوشت.

لێكچوون لە نێوان ئەنفال ‌و هۆڵۆكۆستدا
كاتێك لە تاوانی هۆڵۆكۆست لەسەر دەستی نازییەكان دژی جولەكە و تاوانی ئەنفال لە سەردەستی حكومەتی عیراق و بەعسییەكان دژی گەلی كورد ورد دەبینەوە، بەبێ ئەوەی سۆز و دەمارگیریی بەسەرماندا زاڵ ببێت، چەندین نموونەی لێكچوون لە نێوانیاندا دەبینینەوە، ئەمەش ئەو راستیەمان بۆ دەردەخات كە دوو تاوان لە شوێنی جیاواز، دوو كاتی جیاواز، دوو جوگرافیای جیاواز، لەسەر دەستی دوو دەسەڵاتی جیاواز، دوو دنیابینیی جیاواز، دوو فەلسەفەی جیاواز، بەڵام یەك ئامانجی هاوبەش ئەویش «جینۆساید» كۆمەڵكوژی یان قڕكردنی نەتەوەیەكە بە هەموو تایبەتمەندیی و پێكهاتەكانییەوە بەڕێوەدەچێت، یەكەمیان تاوانی «هۆڵۆكۆست» و دووەمیان تاوانی «ئەنفال»، تاوانی هۆڵۆكۆست دژی جوولەكە و تاوانی ئەنفال دژی كورد.

دەتوانین لەم نموونانەی خوارەوەدا، لێكچوونەكان لە نێوان هەردوو تاوانەكەدا روونتر ببینین و ئەو راستییەش بسەلمێنین، كە فەلسەفە و ئامانجە هاوبەشەكانی ئەم دوو تاوانە لە كوێدا لە یەكەوە نزیكن، ئەگەرچی رایەكی باو لە نێو بەشێك لە رووناكبیر و نووسەرە جوولەكەكاندا هەیە كە پێیوایە هیچ تاوانێك نییە بە هۆڵۆكۆست بەراورد بكرێت، ئەم رایەش لەوێوە سەرچاوەی گرتووە كە ئەوەی نازییەكان بەسەر جولەكەیان هێناوە، بێ هاوتایە لە بەربەرییەت، بەڵام پێچەوانەی ئەمە بە پێی پێوەر و یاسا نێودەوڵەتییەكان و رێكەوتننامەی ساڵی 1948 كە لەسەرەوە باسمان كرد، تاوانی جینۆساید یان تاوانی دژی مرۆیی یاخود جەنگ لە هەر كوێیەكی جیهان بێت و بكرێت هەر تاوانە، دەشێت تەنیا جیاوازیی ئەوەبێت لە تاوانی «هۆڵۆكۆست»دا ژمارەی قوربانییەكان و شێوازی لەناوبردنەكان ترسناكتر بێت بە بەراورد لە شوێنێكی تر، ئەگەرچی لە تاوانی ئەنفالدا دژبە گەلی كورد تەنانەت بەشێك لە شێوازی هێرش و كۆكردنەوە و راپێچكردن و زیندانیكردن تا دەگاتە كوشتنی بە كۆمەڵ و جیاوازیی نەكردن لە نێوان ژن و منداڵ و پیر و گەنج و هتد هاوشێوەی تاوانی هۆلۆكۆستە، تا ئەو ئاستەی بەشێك لە لێكۆڵەران وای بۆدەچن حكومەتی عیراق و بەعس سوودیان لە حكومەتی نازی ئەڵمانیا لە جینۆسایدی جولەكە «هۆڵۆكۆست» وەرگرتبێت.

نموونەی لێكچوو لە نێوان هۆڵۆكۆست و ئەنفالدا
یەكەم -سەركردەی نازی «ئەدۆلف ئیخمان adolf Eichmann» خاوەنی بیرۆكەی «چارەسەری كۆتایی» بۆ یەهودییەكان و جینۆسایدكردنیان.

دووەم: -عەلی حەسەن مەجید خاوەنی بیرۆكە و پلانی لەناوبردن و جینۆسایدكردنی كورد لە هەشت قۆناغی پەلاماری یەك لە دوای یەك.

سێیەم -دروستكردنی سەربازگە لەلایەن نازییەكانەوە بۆ كۆكردنەوەی یەهودییەكان لە ئەڵمانیا و چەندین وڵاتی ترەوە و دواتر جینۆسایدكردنیان.

چوارەم -كۆكردنەوەی خەڵك لە هەریەكێك لە قۆناغەكانی پەلامارەكانی ئەنفالی ساڵی 1988 لە قەڵا سەربازییە گەورەكان و دواتر زیندەبەچاڵ كردنیان.

پێنجەم -جیاكردنەوەی منداڵ و مێرد منداڵ لە نێو خانەوادەی یەهودییەكان و دواتر كوشتن و لەناوبردنیان.

شەشەم: جیاكردنەوەی منداڵ و مێردمنداڵ لە پەلامارەكانی ئەنفال لە نێو خێزانە كوردەكان و دواتر كوشتن و لەناوبردن و زیندە بەچاڵكردنیان.

حەوتەم -دەستگرتن بەسەر سەروەت و سامانی یەهودییەكان لەلایەن سوپای حكومەتی نازی ئەڵمانیاو بردن و تاڵانكردنی لە «پارە، زێڕ، زیو، ئۆتۆمبێل، موڵك و ماڵ» و هتد.

هەشتەم -بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانی جۆراوجۆری كورد لە «پارە، زێڕ، دانەویڵە، تراكتۆر، ئۆتۆمبێل» و هتد لەلایەن حكومەتی بەعسی عیراقەوە.

نۆیەم -برسیكردن و ئازار و ئەشكەنجەی دەروونی و جەستەیی لە دژی یەهودییەكان لەلایەن نازییەكانەوە.

دەیەم -برسیكردن و ئازار و ئەشكەنجەی دەروونی و جەستەیی لە دژی كوردە ئەنفالكراوەكان لەلایەن حكومەتی بەعسی عیراقەوە.

یانزەیەم -بە كۆمەڵكوشتن و دواتر سووتاندنی تەرمەكانی یەهودییەكان لە لایەن نازییەكانەوە بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە و نامرۆڤانە.

دوانزەیەم -كوشتنی بە كۆمەڵی كورد لە پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفال و داپۆشینیان لە گۆڕی بەكۆمەڵدا دوور لە هەموو بەها مرۆییەكان.

سیانزەیەم -دەستدرێژیی سیكسی بۆ سەر ژنان و كچانی یەهودی لەلایەن نازییەكانەوە و ئیغتسابكردنیان، بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە.

چواردەیەم -دەستدرێژیی سیكسی بۆ سەر كچان ‌و ژنانی كورد لە پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفالدا لەلایەن سوپای عیراق و بەعسییەكان و ئیغتسابكردنیان بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە.

پانزەیەم -حەڵاڵكردنی سەروماڵی یەهودییەكان بۆ نازییەكان لە پەلامار و شاڵاوەكانیان بۆ سەریان.

شانزەیەم -حەڵاڵكردنی سەروماڵی كورد لە پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفالدا بۆ سەر كورد بۆ عەرەب و بەعسییەكان.

حەڤدەیەم -تاقیكردنەوەی مەوادی كیمیایی لەسەر یەهودییەكان لەلایەن نازییەكانەوە.

هەژدەیەم -تاقیكردنەوەی چەكی كیمیایی لەلایەن حكومەتی بەعسی عیراقەوە لە پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفال دژبە كورد.

نۆزدەیەم -سەودای دوور لە بەها مرۆییەكان لەگەڵ ژنان و كچانی یەهودی لەلایەن نازییەكانەوە، لەكاتی پەلامار و شاڵاوەكاندا بۆ سەریان.

بیستەم -سەودای نامرۆڤانە و كڕین و فرۆشتن بە ئافرەتی كورد لەلایەن حكومەتی بەعسی عیراقەوە لە پەلامار و شاڵاوەكانی ئەنفالدا.

سەرنجی كۆتایی
نازییەكان لە تاوانی هۆڵۆكۆستدا، پشتیان بە ئایدۆلۆژیای رەگەزپەرستیی ئەڵمانی بەستبوو، كە بەرەچەڵەك دەچنەوە سەر رەگەزی ئاری، كە پێچەوانەكەی ئەمە یەهودییەكان ناچنەوە سەر رەگەزی ئاری، بۆیە لە روانگەی ئەوانەوە لەناوبردنیان كارێكی پێویستە و دەبێت یەك و دووی لێ نەكەن. بە هەمان تێز و لەكات و شوێنێكی جیاوازدا، حزبی بەعسی فاشی دێت لەژێر ناو و ناونیشانی «امە الواحدە» و» الرسالە الخالدە» و لەسەر بنەمای خاكی عەرەب بۆ عەرەب لە «من محیگ الی خلیج»و ئەوەی نایەوێ ببێتە عەرەب با بگەڕێتەوە بۆ پشت چیاكانی تۆرۆس، سەرنج بدە چۆن دوو ئاراستەی فەلسەفی و فیكری و سیاسی رەگەزپەرست بۆ كردنی تاوانێك لە كۆتایدا دەچنەوە سەریەك و لە ناوەڕۆكدا یەكتریی تەواودەكەن.

لە نێوان فەلسەفەی رەگەزپەرستی نازییەكان لە ئەڵمانیا و بەعسییەكان لە عیراقدا، زۆر ئاراستەی یەكانگیر و هاوبەش هەیە، لەوانە «فەلسەفە، فیكر، سیاسەت، تایبەتمەندیی رەگەزپەرستی، پلان و بەرنامەی كوشتن و لەناودان، كردنی تاوان، گرتنی بەكۆمەڵ، كوشتنی بەكۆمەڵ، تاڵانی سەروەت و سامان، قبوڵنەكردنی رەگەزی جیاواز، ئایین و ئاینزای جیاواز، سەركردە و حزبی لێكچوو، سەدام و هیتلەر، هیلمەر و عەلی حەسەن مەجید»و هتد هەموو ئەمانە ئاراستە یەكانگیرەكانی هەردوو تاوانی هۆڵۆكۆست دژی یەهودییەكان لەلایەن حكومەتی ئەڵمانیای نازی و تاوان و پەلامارەكانی ئەنفال «جینۆساید» لەلایەن حكومەتی بەعسی عیراقەوە دژبە كورد پێكدەهێنن و لەكۆتاییشدا، لە دووكات و سەردەمی جیاوازەوە دەبنە تەواوكەری یەكتریی و جێبەجێكردنی تاوانی جینۆساید.

سەرچاوەكانی ئەم باسە:
1-د.مارف عومەر گوڵ، جینۆسایدی گەلی كورد لەبەر رۆشنایی یاسای تازەی نێودەوڵەتاندا، دكتۆر مارف، چاپی پێنجەم، هەولێر 2010.

2-تەها سلێمان، جینۆسایدی گەلی كورد (ئامار، داتا، پشكنین» ، سلێمانی، 2014.

3-محمد حمە صالح توفیق، دراسة اوجە الشبە بین جینوساید الكورد والهنود الحمر والهولوكوست النازي، 2008، سلیمانیة.

www.ar.wikipedia.org – 4

5- دوو سەردانی مەیدانی بۆ ئاوشتفێتر لە پۆلۆنیا، 2010 و 2015.

6-سەردانی مەیدانی بۆ ئەڵمانیا «میونشن-داخاو» مۆزەخانەی هۆلۆكۆست.

7-بەڵگەنامەكانی دۆسێی تاوانی ئەنفال، لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق، «43» فایل 2006 بۆ كۆتایی 2007.

8-تەها سلێمان ، لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقەوە «دۆسێی ئەنفال»، چاپی یەكەم، 2015.

9-رێكخراوی هیومان رایتس ۆچ، وەرگیڕان: مەحمەد حمە ساڵەح تۆفیق، جینۆساید لە عیراقدا، پەلاماری ئەنفال بۆ سەركورد، چاپی سێیەم، سلێمانی.

10-الانفال، قرار محكمة، اشراف و اعداد، الحقوقي بهزاد علی ادم، الطبعة الاولی، 2014.

11-عومەر محەمەد، پەلامارە سەربازییەكانی ئەنفال لە هەشت قۆناغدا، سلێمانی.

12-چنار نامق، جینۆساید و ئەنفالی كورد، كەركوك، 2012، چاپی یەكەم.

13-القبور الجماعیة، ومآسیها في العراق، القاضي طە بابان 2013 سلیمانی.

14-ئەرشیفی وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێمی كوردستان.

تێبینی:
تا ئێستا 22ی شوبات 1988 بە مێژووی دەستپێكی شاڵاوەكانی قۆناغی یەكەمی ئەنفال دیاریكراوە، بەڵام بەپێی بەڵگەنامە پشڕاستكراوەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق و ئەو بەڵگەنامانەی بەردەست كەوتوون، مێژووی دەستپێكردنی شاڵاوەكە دەگەڕێتەوە بۆ پێش ئەو مێژووە و لە 9/2/1988 تا 23/3/1988ی خایاندووە.

                                                         خشتەی یەکەم

                                                            خشتەی دووەم

                          گەورەترین زیندانی دەستبەسەرکردنی جولەکەکان

                 جیاکردنەوەی دیلە جوولەکەکان و بەڕێکردنیان بەرەو مەرگ

                  رێوڕەسمی بەخاک سپاردنی روفاتی گەڕاوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان

                        کوورەکانی سوتاندنی جووەکان لە تاوانی هۆڵۆکۆستدا

                                مۆنۆمێنتی بەشێک لە قوربانیانی هۆڵۆکۆست

 997 جار بینراوە