سەرەکی » دۆسێ » مێژووی جینۆسایدی گەرمیانییەكانی بە زیندوویی هێشتەوە

گوندی ئالیاوە

مێژووی جینۆسایدی گەرمیانییەكانی بە زیندوویی هێشتەوە

حەسەن مەلا

دەگەڕێینەوە بۆ ئاوایی ئالیاوە بۆ نووسینەوەی مێژوویەك هێشتا لاپەڕەكانی كاڵ نەبوونەتەوە، گەڕانەوە بۆناو سروشتی كوردەواریی و گوندنشینی، لێرە مێژووی برینە قەتماخبووەكانی نەتەوەیەك بەڕووی چارەنووسێكی نادیاردا، گەواهی دەدەن بۆ ستەمدیدەیی گوندنشینان، لێرە لە ئاوایی ئالیاوە بە پێنووسێكی كوردەواریی و خۆمانە سەربوردەی رۆژانی ئاوایی بەرلە وەیشومەی ئەنفال و ساتی كۆكردنەوەی جینۆسایدكراوانی سنووری گوندەكانی قادركەرەم دەنووسینەوە، خوێنەرمان بن.

مێژووی ئاوەدانی ئالیاوە
بە وتەی دانیشتوانی ئاوایی ئالیاوە، مێژووی دروستبوونی ئەم ئاواییە دەگەڕێتەوە بۆ (250 – 300) ساڵ بەرلە ئێستا، بەشێك لە نەوەكانی سەید عەبدولجەباری كوڕی سەید جوبرائیل یان (سەید ئەول جبار) لە نەوەی نۆ بران لە ئاوایی بان گۆلی جەبارییەوە كۆچ دەكەن و دابەشبوون بەسەر ناوچەكەدا، دواتر چەند گوندێكی سەربە هۆزی جەباری لێ‌ دروست دەكەن، یەكێك لەو برایانە ناوی سەید رەحمان یاخود (ئەو رەحمان) دەبێت لە ئاوایی بان گۆلەوە هاتووە، لێرە واتە لە گوندی ئالیاوە نیشتەجێبووە و ئاوەدانی كردۆتەوە.

ناوی ئالیاوە لە چییەوە هاتووە؟
بە قسەی خەڵكی گوندەكە دەوترێت ناوەكەی لە «ئاو»ەوە هاتبێت، یاخود رایەكی دیكە دەڵێت: رەنگە ناوەكەی لە «ئەهلی ئاو»ەوە هاتبێت، خەڵكی پێیان وتووە ئەهلی ئاو، لای بەشێك لە مێژوونووسانیش بە ئەلی ئاوا هاتووە، لە دەزگاكانی حكومەتی عیراق بە(عەلیاوا) هاتووە. هۆكاری ناولێنانی ئەم گوندە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی چەمێكی پڕ لە ئاوی بەردەوام بەناو گوندەكەدا تێپەڕ دەبێت، تاكو بڵێی ئاوێكی سازگار و شیرینە و دەڕژێتە رووباری رۆخانەوە لە گوندی قەرەچێوار، بۆیە لەلایەن خەڵكی دیكەوە وتراوە ئەهلی ئاو، قۆناغ بە قۆناغ گۆڕانكاریی بەسەر ناوەكەیدا هاتووە و گۆڕاوە بۆ ئالیاوە.

جوگرافیای گوندی ئالیاوە
پێگەی جوگرافی گوندی ئالیاوە كەوتۆتە ناحیەی قادركەرەمەوە، شارۆچكەی نەوجول، پارێزگای كەركوك، ئەم گوندە (414) مەتر لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە، هاوكات پۆتانەكان هێڵی (35) هێڵی درێژیەكەیەتی (44) پانیەكەیەتی – ئەم ئاواییە كەوتۆتە رێگەی هێڵی سەرەكی شاری كەركوك، ناحیەی جەباری و قادر كەرەم هەروەها رێگەی سەرەكی سەنگاو _ قادركەرەم _ نەوجول _ شارەدێی جەباری _ چەمچەماڵ پێكەوە دەبەستێتەوە. گوندی ئالیاوە كەرتی كشتوكاڵی ژمارە (14)یە، زەوییەكانی بەزۆری بریتین لە گرد و بان و شیو و چەم، زەوی تەختی لەبارە بۆ كشتوكاڵ بەتایبەت بۆ گەنم و جۆ و زەوی بەراویشی هەیە، بەناوبانگترین زەوی و كانیاوەكانی بریتییە لە بێژنگە سەرە، چەم هەنجیرە و چەمی شۆراو، كانی گەورە، ئاسیاو كۆن، تەپە قوچ، تەختەوان، بەرد تاویر، زەوی زەرد… هتد، گوندەكانی دەوروبەری ئالیاوە لە باكووری گوندی گۆلەمەوە، لە باشووری گوندی چەمسورخاو، خۆرهەڵاتییەوە گوندی قەشقەیە لە خۆرئاواییەوە گوندی عەلی مستەفا پێكهاتووە.

لایەنی كۆمەڵایەتی گوندی ئالیاوا
ئەم گوندە دوا سنووری هۆزی جەبارییە لەگەڵ خزمانی هۆزەكانی شێخانی بەرزنجە و هۆزی زەنگەنە، ئەم گوندە سەربە هۆزی جەبارین، ئەم ئاواییە خاوەنی چەندین ئاسەوار و گۆڕستانی زۆر كۆنە کە مێژوویان بۆ چەند سەدەیەک پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، دانیشتوانی ئاوایی ئالیاوە بەپێی سەرژمێریی ساڵی (1957) ژمارەیان (69) كەس بوون هەروەها ساڵی (1977) ژمارەیان (63) كەس بوون، ژمارەی خانووەكانیان (12) خانوو بووە، ژمارەی خێزانەكانیان (10) خێزان بووە، هەروەها لە ساڵی 1988 بەپێی ئامارەكان ژمارەی خانووەكانیان بریتی بووە لە (15) خانوو لەگەڵ ژمارەی خێزان (17) خێزان، كۆی گشتی دانیشتووانی گوندەکە (100) كەس بووە، ئەم گوندە خاوەنی چەندین كەسایەتی بووە لە رابردوودا كە خزمەتی زۆریان بەم گوندە كردووە لەوانە «مامۆستا مەلا حاجی ئەمین» و «سەید عەلی» هەروەها «جەعفەر سەید محەمەد» و… هتد. مەقامی ئەڵڵا وەیسی هەرچەندە مەقامێكی سەرەكی نییە بەڵام دەچێتە نێو سێ‌ و چوار مەقامەوە و لە هەموو مەقامەكانی تر قورسترە، بەڵام مامۆستا عەلی مەردان و چەندانی دیكەش بە مەقام ناویان هێناوە، دەوترێت مەقامی ئەڵڵاوەیسی بۆ یەكەمجار كەسێك لە گوندی ئالیاوەی سەربە هۆزی جەباری لە ناوچەی گەرمیان لە ناحیەی قادركەرەم وتراوە ئەو كەسەش ناوی عەلی وەیسی بووە، بەپێی گۆڕانكارییەكانی زمان بووە بە (ئەڵا وەیسی)، ئێستاش خەڵكی ناوچەكەوە مەقامی ئەڵا وەیسی زۆر دەچڕن، هەرچەندە دەوترێت لە كۆندا مەقامی ئەڵا وەیسی لەناو بیروڕای زەردەشت و كاكەیی زیكری پێكراوە.
گوندی ئالیاوە شوێنی سەیران و گەشتە بەتایبەتی لە وەرزی بەهاراندا، خەڵكانێكی زۆر بە مەبەستی گەشت و سەیران كۆدەبنەوە لەم گوندە. هاوكات چەندین گوند هەن بە ناوی ئالیاو، یان نزیك ئالیاوا، بە نموونە ئالیاوای سەروو، ئالیاوای خواروو، لە ناحیەی بەكرەجۆی سەربە پارێزگای سلێمانییە.
هەروەها ئاوایی ئەلیاوا گوندێكە كەوتووەتە شارۆچكەی قەرەداغ سەربە پارێزگای سلێمانی، گوندی ئاڵیاوا لە ناوچەی كەڵا تەرزان سەربە شاری سنەی خۆرهەڵاتی کوردستانە، ئەمە جگە لەوەی چەندین گوندی دیكەش هەن بە ناوی ئالیاوا لەوانە لە شارۆچكەی پێنجوێن، ئالیاوا لە سنەی خۆرهەڵاتی كوردستان، ئالیاوای كۆن ناوی گوندێكی شارستانی جوانڕۆیە لە خۆرهەڵاتی كوردستان.

شوێنەواری مێژوویی و جینۆسایدی نەتەوەیەك لە گوندی ئالیاوە
دانیشتوانی ئاوایی ئالیاوە شۆڕشگێر و كوردپەروەربوون، لە هەموو شۆڕشەكانی كورد و كوردستان بەشدار و هاوكاری پێشمەرگە و شۆڕش بوون، لەپای ئەم بەشداریەیان رووبەڕووی دەیان جینۆساید و ماڵوێرانی و پەلاماری عەرەب و حەرەس قومی و بەعسییە شۆڤێنیەكان بوونەتەوە. دانیشتووانی گوندەكە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن کە لە (1963) هەرچەندە ژمارەی ماڵەكانیان كەم بووە، بەڵام بەر پەلاماری حەرەس قەومییەكان کەوتوون و تەواوی گوندەکەیان سووتێنراوە و تاڵان كراوە، دەشڵێن: لە شۆڕشی ئەیلولدا بەشداری كاریگەرمان هەبووە، دواتر لەكاتی شۆڕشی نوێی گەلەكەمان بە رابەرایەتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، ئەم گوندە لە هەموو كات زیاتر بە ماڵ و گیان لەخزمەتی شۆڕشدا بووین و چالاكییەكانی كوڕانی كەرتی چواری جەباریش، گوڕوتینی زۆر دڵخۆشكەریان پێ بەخشیوین.
لە دەستپێكی قۆناغی سێی جینۆسایدی كورد و گەرمیانییەكانیشدا بۆ سنووری قادركەرەم و گوندەكانی، حكومەتی عیراق ئەو كاتە چەند شوێنێکی بۆ كۆكردنەوەی ئەو كەسانە كردبۆوە، لەو شوێنانەش ناوەندی ناحیەكە و گوندی ئالیاوەی سنووری ناحیەی قادركەرەم.
حكومەتی عیراق و بەعسییەكان گوندی ئالیاوەیان وەك سەنتەری دووەمی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان بەكارهێنا، مەبەست لە هەڵبژاردنی ئەو شوێنە لەبەر قەرەباڵغی ناوەندی قادركەرەم بوو، بۆیە بە چاكیان نەزانی خەڵكی ئەنفالكراو لەنێو ناحیەكەدا كۆبكەنەوە، بەڵكو لە نێو تەختاییەكی نزیك لە گوندی ئالیاوە، تەلبەندێكی دروستكرد و بەشێك لە ئەنفالكراوانی ناوچەی قادركەرەمی لەم تەلبەندەدا كۆكردەوە، لەوێشەوە دوای ناونووسین رەوانەی چەند شوێنێك كران، لەوانە (تۆپزاوا، تكریت، دوبز) و بیابانەكانی ناوەڕاست و باشووری عیراق کە بە هەزاران كەس لە دانیشتوانی گوندەكانی دەوروبەر كۆكرانەوە بۆ چارەنووسێكی نادیار دەبران.
سەرئەنجام لەساڵی (1987) بۆ ( 1988) ژیان و ژیانەوە لە ئاوایی ئالیاوە وەستا و بەر شاڵاوی نەخشەی سەربازیی و جینۆسایدی قڕكردنی نەتەوەیی كورد كەوتن، هەشت كەسیان لێ‌ ئەنفال كرا، لەدوای تاوانی ئەنفال ئیتر ئاوایی ئالیاوە بوو بە ناوچەی سەربازی و قەدەغكراو تا پرۆسەی ئازادی عیراق، دواجار جارێكی دیكە ژیانەوە لە ئاوایی ئالیاوە دەستی پێكردەوە، ئێستا ئاوایی ئالیاوا خاوەنی زیاتر لە(4) شەهیدی رێگەی رزگاریی كوردستانە و داواكارن كۆمەڵێك پڕۆژەی وەك كارەبا و خوێندنگەیان بۆ جێ‌بەجێ بكرێت، دانیشتوانی ئاوایی داوا دەكەن حكومەتی هەرێمی كوردستان كار بۆ دیكۆمێنتكردنی ئەو شوێنە بكەن كە ئەنفالكراوانی لێ‌ كۆكرابۆوە.

 159 جار بینراوە