سەرەکی » کەلتوور » چەقۆكەی ئەوی تر لە نێوان نامۆیی كافكا و هەستكردن بە تاوان لای دۆیستۆیفسكیدا

چەقۆكەی ئەوی تر لە نێوان نامۆیی كافكا و هەستكردن بە تاوان لای دۆیستۆیفسكیدا

دانا عەسكەر

رێبازی ریالیستی لەنێوەندی ئەدەبی ئێمەدا بەشێوەیەكی راگوزەر و، بێ‌ تێڕامانی قوڵ تێپەڕی، بێگومان سەرچاوەكەشی بۆ پشت كردن لە فەلسەفە و تێڕامانی قوڵی فەلسەفیانەو، نەخوێندنەوەی سایكلۆجیا لای فرۆید و، تاوان لای دۆیستۆفیسكی، نامۆیی لای كامۆ و، كافكا و، نە خوێندنەوەی مۆپاسانی فەرەنسی وەك دیارترین تازەكەرەوەی چیرۆك، گۆگۆڵ بەهەمان شێوە یەكێك لە دیارترین نووسەرەكانی روسیای سەردەمی ئەدەبی ریالیستی ،ئەمە وا دەكات تەنها وەك گێڕانەوەیەكی سادە و بێ‌ تەكنیك، لە چیرۆك و رۆمان بڕوانین، چیرۆكی چەقۆكەی ئەوی تر، یەكێك لەو چوار چیرۆكەی رامیار محەمەدە، لە كۆمەڵە چیرۆكی.

( درزێك لە پشت سەرمەوەیە)
ئەگەر بەوردی لەم كۆمەڵە چیرۆكەی رامیار محەمەد بڕوانین، دەبینین كوشتن لە هەر چوار چیرۆكەكەدا ئامادەیی هەیە، ئەمە تەنها رێككەوتێك نییە كوشتنی تێدا ئەنجام بدرێت، بەڵكو ئاگاییەكی لەڕادەبەدەری نووسەرە، هوشیارییەكە هەست بەو باگگراوەندە ئاگاییەی بۆ ئەدەبیاتی روسی و فەرەنسی قۆناغی ئەدەبی ریالیستی و خوێندنەوەیەكی قوڵی فرۆیدیی دەكەین، كە پێشتر لە چیرۆكەكانی شێرزاد حەسەن بەدیمان كردووە. ئەم كۆمەڵە چیرۆكە دووجۆر خوێنەری دەبێت، خوێنەری یەكەم، وەك چیرۆكێكی سادە تەماشای دەكات، خوێنەری دووهەم، پشت لە سادەییەكەی دەكات و لە قۆڵایی حاڵەتە دەروونیەكان و فەلسەفەی دەروونناسییەوە لێی دەڕوانێت، كەوایە زۆرینەی چیرۆكەكان هەڵگری ئەو حاڵەتە سایكلۆجییەن كە نووسەر كاری لەبارەیانەوە كردووە، وەلێ‌ نەك بە مانا بكوژییەكەی، بەڵكو بەمانا ئاگاییەكەی بۆ ئەدەب و چیرۆكی جیهانیی قۆناغی ریالیستی. راستە چیرۆك و رۆمان ئەم تەكنیك و فۆرمەی لە گێڕانەوە بەجێهێشتووە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە ئێمە پێویستمان بەم جۆرە چیرۆكانە نییە، مانای ئەوە نییە بە قوڵی لەسەر فەلسەفەی فرۆیدی و دۆیستۆیفسكی و كافكایی هەڵوێستە نەكەین! گەڕانەوە بۆ فیگەری نامۆ و بكوژ لە ئەدەبیاتی ئێمەدا وەك گەڕانەوە بۆ خوێندنەوەی ئەدەبیاتی كلاسیك گرنگیی خۆی هەیە، سەرچاوەی گرنگی ئەم خەسەڵەتی نامۆیی و خۆخواردنەوەیە لای نووسەر كەشێكی فرە رەهەند بۆ خوێنەری بە ئاگا دروست دەكات، پێمان دەڵێ‌ فۆكۆ راستی كرد دەمێك پێش مردنەكەی گوتی( بەڵێ‌ ئێمە هێشتا لە قۆناغی مۆدێرنەداین و نەمانتوانیوە بگەین بە قۆناغی پۆست مۆدێرنە) لەكاتێكدا هەموو فەیلسوفە فەرەنسی و ئەڵمانیەكان بەگژ قسەكەی میشێل فۆكۆدا چوونەوە، بەڵام دواجار فۆكۆ لەو دیدەی پاشگەز بوەوە.

ئەوەی زیاتر هانیدام لەسەر ئەم چیرۆكەی رامیار محەمەد هەڵوێستەیەك بكەم و قسەی لەبارەوە بكەم، دوو خاڵی جەوهەری نێو چیرۆكی چەقۆكەی ئەوەی تر، كوشتن و گواستنەوەی جیناتی بكوژیی لە باوكەوە بۆ كوڕ و، بوونی فیگەرێكی دی لە هەناوی كارەكتەری سەرەكی ئەم چیرۆكەدایە.

بەشێوەیەكی رەها ئەم چیرۆكە پشتی بە فەلسەفەی بونیادگەرایی بەستووە، هەر لەسەرەتاوە بە راناوی منی دیار دەست بە گێڕانەوەی چیرۆك دەكات. هەر چەندە رۆڵان بارت شێوازی گێڕانەوە بە راناوی ئەوی نادیاری لەلا پەسەندترە، وەلێ‌ لای رامیار محەمەد كارەكتەری ئەم چیرۆكە بە تاكە كەسی دەبەستێتەوە، بۆیە من، لەم چیرۆكەدا منێكی نامۆ و هەڵگری ئەو جیناتەیە، كە لە باوكەوە دەگوازرێنەوە بۆ كوڕ، واتا بەر لەوەی باوكێكی بكوژ هەبێت، كۆمەڵگەیەكی تێكشكاو، بێ‌ ئومێدی هەناوی جەنگ و ماڵوێرانی هەیە، كە ئەم باوكە بە ئاگایی و بێ‌ ئاگایی بۆ كوڕی دەگوازێتەوە! ئەم وێنە سایكلۆجیای باوك كە لەنێوان فرۆیدی و دۆیستۆیفسكی و كافكایەدا شۆڕدەبێتەوە، خاڵێكی كاریگەری هەناوی كارەكتەری نێو ئەم چیرۆكەیە، واتا رێك وێنەی كۆمەڵگەی باتریاریكی، كە فیگەری ئەم چیرۆكە دەگەڕێنێتەوە بۆ هەمان ژینگە واتا ژینگەی سەرەتایی.

سەرەتای ئەم چیرۆكە بە تەكنیكی مەنلۆگ دەست پێدەكات، منی هەمووشتزان، یا كارەكتەری سەرەكی ئەم چیرۆكە، وەسفێكی ئەتموسفێری ژوورەكەی دەكات و ئاماژە بە چەند كونجێكی دەكات،لەوانە درزەكانی پشت سەریەوە، كە ناتوانێت چاكیان بكاتەوە،ئەم درزە پەنجەرە نییە تا لێیەوە بچێتە جیهانێكی دی، جیهانی دەرەوەی ئەو كەشە! مەبەست لە كەش و ژینگەیەكی سایكۆلۆجی جودا، واتا ناتوانێت لە گواستنەوەی جیناتی بێ‌ ئومێدی و شكستخواردووی رزگاری بێت. ئەگەر لەماڵەكەتدا كتێبخانە هەبێت، دەست بۆ كتێب دەبەی، ئەگەر چەقۆ هەبێت، دەست بۆ چەقۆ دەبەیت! پرسیارێك هەیە دەكرێ‌ خوێنەری ئەم چیرۆكە لە خۆی بكات، ئێمە باسی گواستنەوەی جینایەتی بكوژیمان لە باوكەوە بۆ كوڕ كرد، وەلێ‌ لەوەمان نەپرسی، كارەكتەری ئەم چیرۆكە بۆ چەقۆكەی باوكی دەدزێت؟ هیچ پلانی كوشتنی پێش وەختە لە خەیاڵیدا هەبوو؟ بێگومان پلان هەیە! پلانی دزینی چەقۆكەی باوكی كوشتنی منەكەی تری هەمان كارەكتەرە، ئەو كارەكتەرەی چۆكەی بۆ كوشتنی خۆی لە باوكی دزی، كە فیگەرێكی جیاوازە، كاتێك لەماڵەوە دەردەچێت، لە دوورەوە كەسێك بەدی دەكات رووبەڕی دێت، لێی نزیك دەبێتەوە، لێی دەپرسێت تۆ كێی؟ لێرەوە ئاراستەی تەكنیكی چیرۆك لە مەنەلۆگەوە بۆ دیالۆگ دەگوڕێت، ئەمە ئەو جیاوازییەی كە لەسەرەتاەوە باسمان لێ‌ كرد و، گوتمان ئەم چیرۆكانە دوو جۆر خوێنەریان هەیە. ( لەژوور سەری بابم چەقۆیەك هەیە،نازانم چ جۆرێكە، بەڵام هەردەم خەریكی تیژكردنیەتی) ئەم رستیە بەسە بۆ ئەوەی مەتریالی ئەو كەشە خۆی بەسەر فیگەری ئەم رووداوانەدا بسەپێنێ‌ و بەدوای هەلێكدا بگەڕێت تاوانێك ئەنجام بدات، ئەوەی زیاتر بۆ كوشتن ئامادەیە، خودە تووڕە و نامۆكەی ناو خۆیەتی، خودێك پێی دەڵێ‌ (من تۆم! تۆیەكم كە دەمێكە لەلات پەراوێز خراوم، دەمێكە منت لەبیر چووەتەوە، بەڵام هەر لەگەڵت بووم، من ئەو كەسەم كە هەموو كات ویستوتە ئەو بم، بەڵام قەت نەشت توانیوە ببی بە من، پێدەچێت من مرۆڤ بم)

ئەو، من ، منی باڵا، ( ال هو، الانا، الانا العلیا) سێ‌ چەمكە كە فرۆید وەك تیۆری بونیادگەریی پێناسەی دەكات، كەسێتی بەم شێوەیە دابەش دەكات، كە لە نێوان هوشیاری ئاوەز و ئاوەزی نا هوشیاریدا بەرجەستە دەبێت، لە گەشەی ئەم سێ‌ چەمكەدا، منی باڵا لای فرۆید وێنەیەكی جیاوازی هەردوو چەمكەكەی دییە، ئەو دەڵێ‌ منی باڵا هوشیار تر و عەقڵانی ترە، هیچ كاردانەوەیەك جگە لە پرنسیبی و ئەخلاقی كاریگەریی بەسەرەوە نابێت و دوورە لە چێژی غەریزە،منی باڵا لای فرۆید ویژدانە، پێكهاتەی منی باڵا، ئەوەیە كە لە خوێندنگە فێری دەبێت و لەگەڵ باوك و دایكی هەڵسوكەوتی پێدەكات.

لێرەدا چیرۆكنووس رامیار محەمەد زۆر بەئاگایی و وریایی و پاشخانێكی فیكری و مەعریفییەوە مامەڵە لەگەڵ تێزەكەی فرۆید دەكات و، بۆچوونەكەی فرۆیدمان بۆ دەگوازێتەوە، منی باڵا، بەسەر من دا زاڵ دەبێت و دەیكوژێت! گرفتەكەش بۆ ئەو كەشە باتریاریكییە دەگەڕێتەوە كە ئەو فیگەری تێدا دەژی، لە دەرئەنجامی گواستنەوەی جینایەتی باوك بۆ كوڕ، ئەتمۆسفێری كافكایی حەزی كوشتنی دۆیستۆفیسكی لەناخیدا سەرهەڵدادات (من ئەو كەسم كە هەموو كات ویستووتە ئەوبم) لەم چیرۆكەی رامیار محەمەد كە لەسەرەتاوە هەموو وەسف و ئاماژەكان دەمانباتە سەر چەقۆكەكەی باوكی و، وەك بكەری سەرەكی تێشكان و بێ‌ ئۆمێدی دەناسێنێت لە دوایدا لە دەرەوەی ئەو ئەتموسفێرە ، منی باڵا، بەسەر من دا زاڵ دەكات، دواجار باوك پێویستی بە هیچ رۆڵێكی دی لەم چیرۆكەدا نییە، ئەو پێشتر لە ناخیدا كاری خۆی كردووە، بواری نەداوە ئەو منە باڵایەی ناخی بە ئاگا بێتەوە، هەر بۆیە لەیەكەم پەرگرافدا ئیدی باوك دەكرێتە دەرەوەی هاوكێشەكە، واتا دۆخی سایكلۆجی و ئەتمۆسفێری باتریاركییانە لە كەشی ئەو ماڵەدا كاری خۆی كردووە.

بە كوژرانی من، لە لایان منی باڵاوە، كەشی چیرۆك ئاراستەیەكی دی دەگرێتەبەر، من، كاتژمێر نۆ لەماڵ دەرچووە، لەلایەن منی باڵاوە كوژراوە، ئەوەی ئێستا فیگەری نێو ئەم رووداوانەیە، منی باڵایە، وەلێ‌ بە ئاوەزی من، دەیەوێ‌ بگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە، هێشتا من لە خەیاڵیدا هەناسە دەدات، بەڵام پێچەوانەی ئەتمۆسفێری دەرەوە، گۆڕانكاریی بەسەر هەموو شتێكدا هاتووە، دەمێك دەگاتە ماڵەوە، تووشی شۆك دەبێت! ماڵیان بووە بە باڕ. لەم دیمەن و كەشە جودایەدا، حەزی كوشتنی دۆیستۆیفسكیی لای كارەكتەری ئەم چیرۆكەدا نامینێ‌، وەلێ‌ هێشتا نامۆییەكەی كافكایی لە ئاوەزیدا كار دەكات، ترس و دڵەڕاوكێ و شڵەژانی پێوە دیارە! ئەم سەرگەردانی و دڵڕاوكییەی لە كەشی دەرەوەدا پێچەوانەی تێزەكەی فرۆید منی باڵا دەخاتە دەرەوەی ئەو بوونە ئاكارییەو، حەزی دۆیستۆفسكی بۆ كوشتن، دەبێتە حەزی كوشتنی كافكایی بۆ كوشتنی كارەكتەری نێو چیرۆكەكانی. جیاوازی دەرەوە و ناوە دوو دۆخی جیاوازی نێو ئەم چیرۆكەی رامیار محەمەدن، ئەوەی لەسەرەتاوە لە بارەی دۆخی نامۆیی و، حەزی كوشتن لای دۆیستۆیفسكی ئاماژەمان پێدا، جیاوازە لە هەوڵی كوشتنی كارەكتەر لە لایەن نووسەرەوە، كە دەچێتە سەر كاریگەریی بیریی كافكایی. ئەم گەمە كردنی كوشتنە لە ناوەو، دەرەوەی ئەم چیرۆكە، رەهەندی ترمان بۆ ئاشكرا دەكات، ئەویش كوشتنێكی تری نالۆژیكی و گەمەو، دژە فرۆیدییە، ئەوەی لە كۆتایدا منی باڵا دەبێتە بكوژ، هەم هاوكێشەكەی فرۆید پێچەوانە دەكاتەوە، هەم لە حەزی دۆیستۆیفسكی خۆی دەرباز دەكات و، هەم لە نامۆیی خۆی دەپەڕێنێتەوەو، لە دەرەوەی سیاقی گێڕانەوەدا كافكاییانە كارەكتەرەكانی دەكوژێت.

( تەواوم كرد، نەڵێی ئەوبشم كوشت! من نەمكوشت، ئەو خۆی دەبوو بكوژرێت)
لە كۆتایی ئەم نووسینەماندا دەتوانین بڵێین، نووسەر لەم چیرۆكەدا بەچەند ئاراستەی فیكریی جودا كاری كردووە، لەسەرەتاوە ئاماژەمان بە كواستنەوەی جیناتی تووندوتیژیی لە باوك بۆ كوڕ لە ئەتمۆسفێری ماڵەوەدا. بە پێی بۆچوونەكەی فرۆید لە نێوان ئەو، من، منی باڵا، نووسەر لە كەشی دەرەوەدا گۆڕانكاریی لە ئاراستەكەی فرۆید دەكات، كاتێك منی باڵا، من، دەكوژێت، واتا فرۆیدانە ئاماژە بە دەربازبوون بە وەهمی من دەدات و، روحی منی ناوەوە بە دەستی منی باڵا دەكوژرێت. هەر لەسیاقی ئەو كەشەدا منی باڵا دەكاتەوە بە بكوژ، لێرەدا جارێكی دی نووسەر دەكەوێتە سەر گەمەیەكی دی، كارەكتەری منی باڵا دەخاتە نێو گێژاوی حەزی كوشتنی دۆیستۆیفسكی لە سیاقی چیرۆك و، حەزی كوشتنی كافكایی لە دەرەوەی سیاقی چیرۆك، واتا لەوەهمی گێڕانەوە دێتە دەرو، كوشتنەكەی بۆ كارەكتەر دەكاتە كوشتنێكی كافكایی،ئەم كوشتنە چیرۆكەكەمان بۆ دەگەڕێنێتەوە خاڵی سەرەتا، واتا بۆ ناو ژێنكەی یەكەمی چیرۆكەكەی، دەمێك بە چەقۆكەی باوكی منی باڵا من دەكوژێت، ئەگەرچی باوك وەك فیگەرێكی گرنگی ناو چیرۆكە رۆڵی لە گێڕانەوەدا نییە، بەڵام بوونێكی ئامادەیە، تا ئەو چركەساتە ئامادەیە، كە بۆ جاری دووهەم منی باڵا دەكاتەوە بە بكوژ،ئەگەر بە وردیی سەرنج لە چیرۆكەكە بدەین، منی باڵا لە كەشی ماڵەكەیدا چالاك تر و كاریگەر تر بوو، كاریگەر بەو مانایەی دەیویست لەو وەهمە دەربازی بكات. من ئەو كەسم كە هەرگیز نەتتوانیوە ببیت پێی، واتا دیالۆگی نێوان من و، منی باڵا رەهەندی ئینسانی و ئەخلاقی و فیكریی هەیە، فرۆید لەم چیرۆكەدا ئامادگی زۆری هەیە، لەیەك كاتدا نووسەر فرۆید و كافكاو دۆیستۆیفسكی بەگژ یەكدا كردووە. دەرئەنجام وەك لە گێڕانەوەی ئەم چیرۆكەدا بەدی دەكرێت، فرۆید و دۆیستۆیفسكی دەكاتە قوربانیی كافكا، پێدەچی رامیار محەمەد زۆر كارگەری كافكای بەسەروە بێت، بۆیە لە دوا پەرگرافی ئەم چیرۆكەدا، دێتە دەرەوەی سیاقی گێڕانەوە تا هەموو رایەڵەكانی ئەم چیرۆكە بە بخاتە ژێر كارگەری كافكاوە. من دەستخۆشی لە رامیار محەمەد دەكەم، وەك لەسەرەتاوە ئاماژەم پێدا ئەم چیرۆكە دوو جۆر خوێنەری دەبێت، خوێنەرێكیان بە سادەیی بەسەریدا گوزەر دەكات و، خوێنەرێكی دی لە سیاقی فرۆید و دۆیستۆیفسكی و كافكا دەیخوێنێتەوە.

 207 جار بینراوە