سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ئه‌مبرتۆ ئیكۆ: نه‌متوانیوه‌ له‌و رۆماننووسه‌ تێبگه‌م كه‌ ساڵی رۆمانێك بڵاوده‌كاته‌وه‌!

ئه‌مبرتۆ ئیكۆ: نه‌متوانیوه‌ له‌و رۆماننووسه‌ تێبگه‌م كه‌ ساڵی رۆمانێك بڵاوده‌كاته‌وه‌!

ئه‌مبرتۆ ئیكۆ (1932-2016) له‌و كه‌سانه‌ بوو له‌ پاڵ فه‌لسه‌فه‌دا بایه‌خی به‌ ئه‌ده‌بی داهێنه‌رانه‌ش ده‌دا. وه‌كو له‌ ژیاننامه‌كه‌یدا باسكراوه‌ پسپۆڕی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست و رۆماننووس و ره‌خنه‌گر و مامۆستای زانكۆ بوو. خاوه‌نی چه‌ندان كتێبی زانستی و لێكۆڵینه‌وه‌ و حه‌وت رۆمان و سه‌دان وتاره‌. به‌رهه‌مه‌كانی بۆ چه‌ندان زمان ته‌رجه‌مه‌كراون و بڵاوكراونه‌ته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌ب بیروبۆچوونی خۆی هه‌یه‌، له‌وانیش گێڕانه‌وه‌ كه‌ بیروڕای خۆی هه‌بووه‌ سه‌باره‌ت به‌ گێڕانه‌وه‌. ئیكۆ له‌ ته‌مه‌نی (48) ساڵیدا یه‌كه‌م رۆمانی خۆی (ناوی گوڵه‌باخ)ی نووسیوه‌. ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌یخوێنینه‌وه‌ ته‌رجه‌مه‌ی دیدارێكه‌ كه‌ (تۆنی ڤۆرم) رۆژنامه‌نووسی دانیماركی ساڵی (2015) واته‌ ساڵێك پێش مردنی له‌گه‌ڵیدا سازیداوه‌.

لە فارسییەوە: محەمەد کەریم

2-2

*بیروڕات چییه‌ له‌باره‌ی ئه‌و نووسه‌رانه‌وه‌ كه‌ هه‌موو ساڵێك كتێبێك بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، ئایا به‌لای تۆوه‌ ئه‌وه‌ شتێكی ئاساییه‌؟

نه‌خێر، من سه‌باره‌ت به‌ خۆم پێم وایه‌ باشترین رۆمان كه‌ نووسیومه‌ رۆمانی (پاندولی فۆكۆ)یه‌. نه‌ك رۆمانی (ناوی گوڵه‌باخ) هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی ئاساییه‌. له‌ راستیدا پێش گه‌یشتنی تۆ سه‌رقاڵی خوێندنه‌وه‌ی فیلمنامه‌یه‌ك بووم سه‌باره‌ت به‌وه‌ی بڕیاره‌ ته‌له‌فزیۆنی ئیتالیا رۆمانی (ناوی گوڵه‌باخ) بكات به‌ زنجیره‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنی كه‌ بریتییه‌ له‌ (10) ئەڵقە. باشه‌، ئه‌گه‌رچی وه‌كو خۆم له‌وانه‌یه‌ حه‌زنه‌كه‌م قبووڵی بكه‌م، به‌ڵام ناتوانم مه‌سه‌له‌كه‌ به‌ جدی وه‌رنه‌گرم. له‌ لایه‌كه‌وه‌، ناشری رۆمانه‌كه‌ش جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ قبووڵی بكه‌م. به‌پێی عاده‌تی تایبه‌تی خۆم ده‌بێت بڵێم، هه‌ر كتێبێك، نه‌ك ته‌نیا رۆمان، وه‌كو ساوایه‌ك وایه‌ دوو ساڵی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی بكه‌وێته‌ سه‌رپێ یانی پێ بگرێت. ئه‌و دوو ساڵه‌ی كه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام هه‌موو كاتێك وریای بیت و چاودێری بكه‌یت. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ نابێت بیر و خه‌یاڵت به‌لای نووسینی كتێبێكی دیكه‌دا بچێت. دوو ساڵ به‌بێ وه‌ستان وه‌كو منالێك ده‌بێت هه‌میشه‌ چاودێری بكه‌یت هه‌تا پێ ده‌گرێت و دوای دوو ساڵه‌كه‌ش ده‌بێت بیرێك له‌وه‌ بكه‌یته‌وه‌ ئایا ده‌ته‌وێت رۆمانێكی تر بنووسیت یان نا؟ یه‌كه‌م جار به‌ خۆمم وت هه‌رچییه‌كم له‌باردا بوو، هه‌رچییه‌كم له‌ خه‌یاڵدا بوو له‌ رۆمانی (ناوی گوڵه‌باخ)دا به‌كارم هێنا و پێم وانییه‌ شتێك مابێت. له‌ناكاو دوو وێنه‌ له‌ خه‌یاڵما ده‌ركه‌وتن. یه‌كه‌میان پاندۆلێك بووم كه‌ له‌ ته‌مه‌نی بیست ساڵیمدا له‌ پاریس دیبووم، دووه‌میش وێنه‌ی ئه‌و كوڕه‌ بوو كه‌ له‌ گۆڕستان خه‌ریكی ژه‌نینی (ترومپیت) بوو كه‌ ئه‌مه‌م له‌ نزیكه‌وه‌ دیبوو. به‌ خۆمم وت باشه‌ دۆزیمه‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و رۆمانه‌یه‌ به‌ پاندۆلێك ده‌ستپێده‌كات و به‌ گۆڕستان كۆتایی دێت، زۆر باشه‌. هه‌شت ساڵم پێویست بوو بۆ ئه‌وه‌ی تێبگه‌م ده‌توانم چ نزیكایه‌تییه‌ك له‌ نێوانی ئه‌م دوو وێنه‌یه‌دا دروست بكه‌م و چۆن به‌یه‌كه‌وه‌ بیان به‌ستمه‌وه‌. له‌م كاته‌دا له‌وه‌ تێگه‌یشتم بۆ ئه‌وه‌ی رۆمانێك بنووسیت ده‌بێت، ده‌بێت له‌ وێنه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌یت.

له‌ رۆمانی (ناوی گوڵه‌باخ)دا وێنه‌ی ده‌ستپێك په‌یوه‌ندی به‌ ئاواره‌یه‌كه‌وه‌ هەیە كه‌ له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی كتێبێكدا ژه‌هراوی ببوو. له‌ رۆمانی (دورگه‌ی رۆژی پێشوو)دا وێنه‌ی سه‌ره‌كی له‌وێدایه‌ كه‌ هه‌وڵ ده‌دات ئه‌وه‌ رابگه‌یه‌نێت سه‌عاتێكی دیاریكراو هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت زه‌مه‌ن و دنیا بهێنێته‌وه‌ یادی. نووسینه‌كانی دیكه‌شم به‌ هه‌مانشێوه‌. ده‌بێت له‌و وێنه‌یه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌یت كه‌ ناخ ده‌هه‌ژێنێت. هه‌ڵبه‌ته‌ من ئه‌مه‌ بۆ خۆم ده‌ڵێم. له‌وانه‌یه‌ نووسه‌رێكی دیكه‌، له‌ رێگایه‌كی دیكه‌وه‌ ده‌ستپێبكات، نازانم، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام به‌لای منه‌وه‌، هه‌میشه‌ به‌ وێنه‌یه‌ك ده‌ستم پێكردووه‌. به‌م شێوه‌یه‌ رۆمانه‌كه‌ رێگای خۆی دۆزیوه‌ته‌وه‌ و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چووه‌. ئه‌مه‌ زۆر شتێكی باشه‌. به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر كاتی باشت هه‌بێت و ناچار نه‌بیت یه‌كسه‌ر ده‌ستپێبكه‌یت و به‌رده‌وام بیت، رێگاكه‌ت دیار و ئاسان ده‌بێت. له‌ راستیدا من هه‌میشه‌ په‌یڕه‌وی په‌ندێكی كۆنی هیندی ده‌كه‌م كه‌ ده‌ڵێت: «له‌سه‌ر رۆخی رووبار دانیشه‌ و چاوه‌ڕێ بكه‌، ده‌بینیت ئه‌مڕۆ یان به‌یانی ته‌رمی دوژمنت به‌ به‌ر ده‌متدا تێپه‌ڕ ده‌بێت.»

گرنگی کۆمپیوتەر بۆ رۆماننووس
په‌یدابوونی كۆمپیوته‌ر زۆر شتی گۆڕی. كۆمپیوته‌ر له‌ روانگه‌ی منه‌وه‌ ئامێرێكی زیهنی سه‌یره‌ چونكه‌ ده‌توانێت به‌هه‌مان خێرایی كه‌ بابه‌ته‌كه‌ به‌ زیهندا ده‌ڕوات، له‌سه‌ر شاشه‌ی كۆمپیوته‌ره‌كه‌ش جێگای خۆی بگرێت. پێشان بارودۆخه‌كه‌ به‌ ته‌واوی جیاواز بوو. له‌ سه‌رده‌می كۆن و نه‌خشی سه‌ربه‌رده‌وه‌ هه‌تا سه‌رده‌می قه‌ڵه‌م و كاغه‌ز و نووسین. به‌ڵام كۆمپیوته‌ر بنه‌مای گرنگی كاریگه‌ریی خێرای كردووه‌ به‌ كاریكرده‌، كۆمپیوته‌ر زۆر یارمه‌تی چاكردن و لابردن و داڕشتنه‌وه‌ی دووباره‌ی نووسینه‌كه‌ی داوه‌ و له‌م رووه‌وه‌ كۆمپیوته‌ر بۆ من زۆر سوودی هه‌بووه‌. نه‌متوانی رۆمانی (ناوی گوڵه‌باخ) به‌ كۆمپیوته‌ر بنووسم، چونكه‌ ئه‌و رۆژگاره‌ هێشتا كۆمپیوته‌ر نه‌هاتبووه‌ ئاراوه‌. هێشتا هیچ شوێنه‌وارێكی كۆمپیوته‌ری تایبه‌تی نه‌بوو، به‌ڵام پاش ئه‌وه‌ ئه‌م ئامێره‌ یارمه‌تی دام و توانیم به‌رهه‌م و نووسینی زیاتر به‌ یارمه‌تی كۆمپیوته‌ر به‌رهه‌م بهێنم. دوای ئه‌وه‌ بوو كه‌ داواكارییه‌كی زۆرم لێكرا بۆ نووسین. بۆ نموونه‌ كۆمپیوته‌ر بۆ چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی وه‌كو دۆزینه‌وه‌ی ده‌ق زۆر كاریگه‌ر بوو. سه‌ره‌تا و كۆتایی ده‌ق بگۆڕه‌ و باقی نووسینه‌كه‌ دابنێ، ئه‌مه‌ ته‌كنیكێكی كاریگه‌ره‌. له‌ كۆتاییدا با ئه‌وه‌ش بڵێم ئه‌م ئامێره‌ بۆ توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ش زۆر گرنگه‌. بۆ نموونه‌ به‌ یارمه‌تی كۆمپیوته‌ر توانیم رۆمانی (ژماره‌ سفر) ته‌واو بكه‌م. یه‌كه‌م له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌شێكی زۆری رووداوه‌كان له‌ خه‌یاڵی خۆمدا مابوو، دووه‌م ئه‌گه‌ر پێویستم به‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی وه‌كو به‌سه‌رهاتی (ئه‌ناتۆمی- توێكاری) مۆسۆلۆنی هه‌بوایه‌ (كه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌ی مندا رۆڵێكی گرنگی هه‌بوو)، ده‌متوانی به‌ ته‌واوی له‌ رێگه‌ی ئینته‌رنێته‌وه‌ به‌ده‌ستی بهێنم، به‌بێ ئه‌وه‌ی پێویستی به‌وه‌ هه‌بێت رێگایه‌كی دوور و درێژ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ و كۆكردنه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ ته‌ی بكه‌م. هه‌ڵبه‌ته‌ زۆرجار پێویست بووه‌ راسته‌وخۆ خۆم بچمه‌ ناو كتێبخانه‌كان و دنیایه‌ك كتێبه‌وه‌ و خۆم له‌ شوێنی رووداوه‌كان حازر بم. له‌ راستیدا شوێنی رووداوه‌كان بۆ من زۆر گرنگه‌. كاتی ده‌ستم به‌ نووسینی رۆمانی (دورگه‌ی رۆژی پێشوو) كرد، یه‌ك مانگم له‌ دورگه‌كانی باشوور به‌سه‌ر برد. ئه‌گه‌ر وانه‌بوایه‌، نه‌مده‌توانی وه‌سفی ره‌نگه‌كان بكه‌م. هه‌ر بۆیه‌ ئاماده‌بوون له‌ شوێنی رووداوه‌كان خۆی له‌ خۆیدا به‌شێكه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و كنه‌ و پشكنین. هه‌میشه‌ به‌ خۆم ده‌ڵێم ئه‌گه‌ر له‌ رۆمانێكدا بمه‌وێت باسی رۆیشتنی كاره‌كته‌ری رۆمانه‌كه‌م بۆ لیۆن و دابه‌زین له‌ وێستگه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر بكه‌م كه‌ له‌گه‌ڵ وه‌ستانی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌دا داده‌به‌زێت و رۆژنامه‌یه‌ك ده‌كڕێت، بێگومان ده‌بێت بزانم له‌و ناوه‌ وێستگه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر هه‌یه‌ یان نا، له‌وانه‌یه‌ پێویست بێت خۆم یه‌كسه‌ر بچم بۆ لیۆن و له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ بكۆڵمه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی له‌وانه‌یه‌ ئه‌م رووداوه‌ بۆ رۆمانه‌كه‌ زۆر گرنگ نه‌بێت. من ده‌بێت ژماره‌ی پله‌كانیش بزانم، چونكه‌ ده‌بێت بزانم كاره‌كته‌ره‌كانم ده‌توانن به‌و قادرمانه‌دا سه‌ركه‌ون.

دۆزینەوەی ساختە ئاسانە
من وه‌كو فه‌یله‌سووفێك و كه‌سێكی هۆشیار ده‌زانم زۆر قورسه‌ ئه‌وه‌ بسه‌لمێنیت كه‌ شتێك حەقیقەتە. له‌ كاتێكدا زۆر قورس نییه‌ بتوانیت ئه‌وه‌ بسه‌لمێنیت كه‌ فڵان شت ساخته‌یه‌. هه‌ربۆیه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بواری تێگه‌یشتنی ئه‌وه‌دا كه‌ چ شتێك مه‌سه‌له‌یه‌كی ساخته‌یه‌ زۆر ئاسانتره‌ له‌ هه‌وڵدان بۆ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی چ شتێك مه‌سه‌له‌یه‌كی واقیعی و راسته‌قینه‌یه‌. هه‌میشه‌ شتی جیاواز توانیویه‌تی سه‌رنجم رابكێشێت. ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم من كتێبی نایاب كۆده‌كه‌مه‌وه‌، كۆلێكشن و كۆمه‌ڵه‌كانم هه‌موویان كتێبی ده‌سكرد و ساخته‌ن، كۆمه‌ڵێ كتێبن له‌ دژی حه‌قیقه‌ت. من له‌ناو كتێبه‌كانمدا كتێبی گالیلۆم نییه‌ به‌ڵام كتێبی (لیۆنارد تالمی)م هه‌یه‌. به‌گشتی و به‌ شێوه‌ی جیا جیا له‌وانه‌یه‌ په‌نجا هه‌زار كتێبم له‌ كتێبخانه‌كه‌مدا هه‌بێت. ته‌نیا لێره‌ له‌ میلانۆ كه‌ بیست و پێنج ساڵ پێش ئێستا هاتمه‌ ئێره‌، سی هه‌زار كتێب ده‌بن كه‌ هه‌موویان له‌سه‌ر یه‌ك كه‌ڵه‌كه‌ بوون و ئیتر كاتی ئه‌وه‌م نییه‌ بیانژمێرم.

*رێنماییت بۆ نووسه‌رانی گه‌نج و ئه‌وانه‌ی تازه‌ خه‌ریكی ئه‌ده‌بن چییه‌؟

زۆر بیرله‌وه‌ مه‌كه‌ره‌وه‌ كه‌ ده‌بیت به‌ ئه‌دیب. خۆت زۆر به‌جدی وه‌رمه‌گره‌. وا هه‌ست مه‌كه‌ بۆ نووسین، ئیلهامت بۆ داده‌به‌زێت. گه‌یشتن به‌ به‌هه‌شتی نووسین و نووسه‌ریی له‌ سه‌دا نه‌وه‌دی له‌ رێگه‌ی ماندووبوون و عاره‌ق رشتنه‌وه‌یه‌، باقییه‌كه‌ی كه‌ راده‌یه‌كی زۆر كه‌مه‌ له‌ رێگه‌ی ئیلهامه‌وه‌یه‌. ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌مه‌وێت بیڵێم ئەوەیە ‌هه‌رگیز نه‌متوانیوه‌ له‌و رۆماننووسه‌ تێبگه‌م كه‌ هه‌موو ساڵێك كتێبێك یان راستتر رۆمانێك بڵاوده‌كاته‌وه‌. ئه‌وانه‌ هه‌رگیز هه‌ست به‌و چێژه‌ ناكه‌ن كه‌ شه‌ش یان حه‌وت ساڵ هه‌ندێ جاریش هه‌شت ساڵ بۆ خۆئاماده‌كردن بۆ نووسینی رۆمانێك پێویسته‌. من هه‌میشه‌ زۆر له‌و گه‌نجانه‌ تووڕه‌م كه‌ ده‌یانه‌وێ له‌ تافی لاویدا یه‌كسه‌ر كتێبێك بڵاوبكه‌نه‌وه‌. جارێكیان گه‌نجێك لێی پرسیم چ رێنماییه‌كت هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی من چۆن بنووسم؟ رێنمایی و جه‌ختكردنه‌وه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ تۆ ناتوانیت ببیت به‌ جه‌نه‌ڕاڵ ئه‌گه‌ر پێش ئه‌وه‌ ده‌وره‌ی ئه‌فسه‌ریت نه‌بڕیبێت و پله‌ پله‌ سه‌رنه‌كه‌وتبیت. بیرله‌وه‌ مه‌كه‌ره‌وه‌ كه‌ یه‌كسه‌ر نۆبڵی ئه‌ده‌ب وه‌رگریت، بیركردنه‌وه‌یه‌كی له‌و جۆره‌ داهێنان و هه‌ڵكه‌وتنی ئه‌ده‌بی له‌ناو ده‌بات.

سه‌رچاوه‌: cafecatharsis.ir

 140 جار بینراوە