سەرەکی » ئاراستە » مامه‌ڵه‌ی مام جه‌لال لەگەڵ رووناکبیران

مامه‌ڵه‌ی مام جه‌لال لەگەڵ رووناکبیران

عه‌داله‌ت عه‌بدوڵڵا

رێز له‌ مه‌عشه‌ر
ئه‌وه‌ی رۆژێك خوالێخۆشبوو مام جه‌لال-ی‌(1933-2017ز) بینیبێت و ناسیبێت، یان ماوه‌یه‌ك لێی نزیك بووبێت، یان له ‌بۆنه ‌و دیدارێك له‌گه‌ڵیدا كۆبووبێته‌وه‌، بێگومان یادگارییه‌ك، یان باسێك، چیرۆكێك، یان به‌سه‌رهاتێكی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌باره‌یه‌وه‌ بڵێ و بنووسێت.

ئێمه‌ با له‌م ده‌رفه‌ته‌دا، جوانیی «مام» له‌ مامه‌ڵه‌ و هه‌ڵوێستی، له‌ خۆشه‌ویستی و رێزی له‌ مه‌عشه‌ری رووناكبیران، ببینین، واته‌ له‌و هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كه‌ زۆرجار به‌داخه‌وه‌، زۆرێك له‌ سیاسییه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌، نێوانیان له‌گه‌ڵیاندا گه‌رم نییه‌، یان به‌ ره‌خنه ‌و بۆچوونه‌كانیان ئاسووده‌ نین، یان نایانه‌وێ، به‌ ئاسانی و بێ مه‌رج و داواكاری، دان به‌و سه‌رمایه‌ ره‌مزییه‌دا بنێن كه‌ رووناكبیران، به‌هۆی توانای مه‌عریفییانه‌وه‌ بێت، یان داهێنان و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و فكرییه‌كانیانه‌وه‌، یان پله ‌و پێگه‌ی ئه‌كادیمییانه‌وه‌، له‌ناو كۆمه‌ڵگە و وڵاتی خۆیاندا هه‌یانه‌.

مام جه‌لال، پێش هه‌ر شتێك، چونكه‌ خۆی له‌بنه‌ڕه‌تدا، كارەكته‌رێكی خوێنده‌وار و سیاسه‌تمه‌دارێكی رووناكبیر بوو، وه‌ك زۆر(سه‌ركرده‌)ی ئه‌مڕۆی‌ وڵات، به‌ دیدار و مه‌جلیس و ره‌خنه‌ی رووناكبیران، مووگرژ نه‌ده‌بوو، دیواری رق و غروری نه‌ده‌خسته‌ نێوان سیاسی و به‌تایبه‌تییش كاربه‌ده‌ستان و ئه‌و رووناكبیرانه‌ی كه‌ بایه‌خی په‌یوه‌ندیی ره‌خنه‌گرانه‌یانی ده‌زانی له‌گه‌ڵ كایه‌ی سیاسه‌تدا.

مام جه‌لال چونكه‌ خۆی ئه‌هلی قه‌ڵه‌م و كتێب و ئه‌ده‌بدۆست بوو، له‌به‌رده‌م خوێنده‌وارانی میلله‌ته‌كه‌ی خۆیدا هه‌ستی به‌ كه‌میی نه‌ده‌كرد، رقی له‌وه‌ نه‌ده‌بۆ‌وه‌ كه‌ په‌ی به‌ شتێك نه‌بردبێت كه‌ رووناكبیران په‌ی پێده‌به‌ن و ده‌یزانن.

ره‌چاوكردنی تایبه‌تمه‌ندی
به‌درێژایی ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان و ته‌نانه‌ت تا ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ی له‌كایه‌كه‌دا بوو و نه‌خۆشی لێی دوور نه‌خستبووینه‌وه‌، له‌زۆر مه‌جلیسی ئه‌ودا، خۆمان له‌به‌رده‌م مرۆڤێكدا ده‌بینییه‌وه‌ كه‌ زۆرجار ناڕاسته‌وخۆ، ده‌یویست بڵێ: رووناكبیران، له‌ سیاسی و سیاسه‌تمه‌داران، بۆ وڵات و هاووڵاتیان، به‌نرخترو پێویستترن. ده‌یویست بڵێ: كه‌سی سیاسی، مومكینه‌، به‌ داوه‌رییه‌كانی كایه‌ی سیاسه‌ت و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی، هه‌ندێک جار پێویستی به‌و ته‌كتیك و مانۆڕ و گه‌مه‌ سیاسییانه‌ هه‌بێت كه‌ ده‌شێ دووری بخه‌نه‌وه‌ له‌ ئایدیاڵه‌ مه‌زنه‌كان و له‌ به‌ها گه‌وره‌كان، به‌ڵام رووناكبیر، به‌وه‌ ناچار نییه‌ بۆیه‌ زۆرجار هه‌ر دیدارێك كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ودا كۆی ده‌كردینه‌وه‌، ورده‌كاریی زۆری دنیای سیاسه‌ت و رووداوه‌كانی و حزبایه‌تی و ململانێكانی و تێكۆشان و به‌ربه‌ره‌كانییه‌كانی بۆ ده‌دركاندین، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی به‌هۆیه‌وه‌ ناڕاسته‌وخۆ، جیاوازیی ئه‌ركی نێوان «سیاسی» و «رووناكبیر»مان یاد بخاته‌وه‌، له ‌رێگه‌ی ئه‌مه‌شه‌وه‌ رووناكبیران، وردتر و به‌ زانیاری زیاتر و له‌ نزیكه‌وه‌، له‌سه‌ر كایه‌ی سیاسه‌ت بوه‌ستن. له‌وه‌ش زیاتر، به‌لایه‌وه‌ گرنگ بوو كه‌ رووناكبیران رایه‌ڵێك له‌ نێوان فكر و واقع، تیۆر و پراكتیك، خه‌ون و مومكیندا دروست بكه‌ن بۆئه‌وه‌ی بزانرێت كه‌ سیاسه‌تیش، لانیكه‌م لای ئه‌و سه‌ركرده ‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ی كه‌ مێژووكرد و خاوه‌ن فكر و سه‌ره‌تا Principle و دنیابینین و ئاگاداری ئه‌زموونی گه‌لانن، له‌ كۆتاییدا بریتییه‌ له وه‌رگێڕان و جێبه‌جێكردنی به‌ها زیندوو و جوان و باڵاكانی مرۆڤ، به‌ڵام له‌ چواچێوه‌ی هونه‌ری كاری له‌ده‌ستهاتوودا(فن الممكات). ‌

تێگه‌یشتن له‌ویتر
مام جه‌لال، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاسۆی بیركردنه‌وه‌ی فراوان بوو، ده‌یزانی كه‌ رووناكبیران، بیر له‌جیهانێكی جوانتر، فه‌زایه‌كی ئازادتر، وڵاتێكی دادپه‌روه‌رتر، فه‌رمانڕه‌واییه‌كی ته‌ندروستتر ده‌كه‌نه‌وه‌، ده‌یزانی بوونه‌وه‌ری هه‌سته‌وه‌رن و ئاگاداری تاقیكردنه‌وه‌ی گه‌لانن و هه‌ڵگری خه‌ونی گه‌وره‌ و ره‌وان، بۆیه‌ لای ئه‌و زۆرجار وا پێویست ده‌بوو كه‌ له‌گه‌ڵیاندا بكه‌وێته‌وه‌ گفتوگۆوه‌.

له‌م په‌یوه‌ندی و كۆمه‌نیكه‌یشنه‌شدا، به‌لایه‌وه‌ گرنگ بوو كه‌ كایه‌ی سیاسه‌ت ئیلهام له‌ هزر و تێز و خه‌ونی رووناكبیران وه‌ربگرێت، به‌ڵام هاوكاتیش هه‌ر خۆی، وه‌ك سیاسه‌تمه‌دارێكی به‌رپرس و بڕیار به‌ده‌ست، به‌لایه‌وه‌ پێویست بوو كه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی وڵاتی خۆمانیشیان یادبخاته‌وه‌، پێش مه‌رجه‌ سیاسی و ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی وه‌دیهێنانی هه‌ر خه‌ون و پڕۆژه‌یه‌كیش ده‌ستنیشان بكات كه‌ رووناكبیران هه‌یانبێت.

زیاتر له‌ سیاسه‌تمه‌دار
له‌مه‌دا، مام جه‌لال، گرفتێكی دیاریكراوی له‌ باگراو‌ندی مه‌عریفیدا نه‌بوو. ئه‌وه‌ی كتێبخانه‌كه‌ی ئه‌وی دیتبێت، ئه‌وه‌ی چاوی به‌و فه‌رهه‌نگ و كتێب و نامیلكانه‌دا خشاندبێته‌وه‌ كه‌ له‌ بواری زانستی سیاسه‌ت، سۆسیۆلۆژیا، سایكۆلۆژیا، یاسا، ئایین، ئه‌ده‌ب و فكر و فه‌لسه‌فه‌دا، خوێندبوونییه‌وه‌، كه‌ به‌ خه‌تی خۆی هێڵی به‌ژێر دێڕی په‌ڕه‌كانی زۆرێكیاندا هێناوه ‌و تێبینیی له‌سه‌ر نووسیوون، ئه‌وه‌ی بڕێك ئاگاداری هه‌ندێ به‌رهه‌میشی بووبێ كه‌ بیری فه‌لسه‌فی ئه‌ویان تێدا ره‌نگده‌داته‌وه‌، ئه‌وا ده‌زانێ كه‌ مام جه‌لال سیاسه‌تمه‌دارێكی ئاسایی نه‌بوو، له‌بۆشاییه‌وه‌ نه‌ببووه‌ سه‌ركرده ‌و كارەكته‌ری دوورنما و خاوه‌ن دنیابینی.

ئه‌و، له‌ ساده‌ترین وه‌سفدا، تێكه‌ڵه‌یه‌ك بوو له‌ سیاسی و رووناكبیر، كه‌سێك بوو به‌ ئاگا و شاره‌زا له‌ كۆمه‌ڵێك داهێنان و به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی و تێكستی فه‌لسه‌فی و مه‌عریفی له‌باره‌ی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه ‌و جیهانه‌وه‌.

مام جه‌لال، شیعری هه‌ندێ له‌ گه‌وره‌ شاعیرانی كلاسیك و نوێی كورد و عه‌ره‌ب و ئینگلیزیشی له‌به‌ر بوو، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و زۆر كه‌یفی به‌ مه‌جلیسی رووناكبیران ده‌هات، له‌ دڵه‌وه‌ گه‌رم و به‌ ئامێز بوو بۆ پێشوازی لێكردنیان و دیدار و گوێگرتن لێیان.

ئه‌و ته‌نانه‌ت ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌شی خۆشده‌ویست كه‌ رووناكبیر بوونایە، نزیكیی له‌ خوالێخۆشبوو نه‌وشیروان مسته‌فا (1944-2017ز) و هاوڕێیه‌تی په‌نجا ساڵه‌یان، زاده‌ی متمانه‌ی تاڵه‌بانی بوو به‌ عه‌قڵ و دانایی ره‌وانشاد و ژیانی له‌ناو كتێب و دۆكۆمێنته‌كاندا. هه‌روا رێزگرتنی له‌ كۆمه‌ڵێك سه‌ركرده‌ی تری خوێنده‌واریش، چ له‌ناو حزبه‌كه‌ی خۆی و چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی، چ له‌ قۆناغی شۆڕش و شاخ و چ دوای راپه‌ڕین و فه‌رمانڕه‌وایی له‌ هه‌رێم و عیراق.

پاڵپشتیی بێبه‌رامبه‌ر
به‌كورتی، ئه‌م سه‌ركرده‌یه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م، له‌ خوێنده‌واران رۆیشت، له‌ ئه‌هلی قه‌ڵه‌م و فكر، له ‌ئه‌دیبان و ئه‌كادیمییان، چ ئه‌وانه‌یان كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی هێزه‌ سیاسییه‌كه‌ی خۆیدا بوون، چ ئه‌وانه‌ی ناو هێزه‌كه‌ی خۆیشی. ئه‌و به‌ مانای ته‌واوی وشه‌، له‌ ئاست ئه‌م هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كۆمه‌ڵدا، مرۆڤێكی گوێگر و به‌خشنده‌ بوو، هه‌م لێی وه‌رده‌گرتن و هه‌م پێی ده‌به‌خشین، له‌مه‌شدا رووناكبیرانی ده‌ره‌وه‌ی سنووری نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆشی خۆشده‌ویست و ئه‌وانیش هه‌روا.

مام جه‌لال، له‌ رووی پاڵپشتیی مه‌عنه‌وی و مادییشه‌وه‌، له‌ سیاسییه‌ هه‌ره‌ هانده‌ره‌كان و كه‌سه‌ هه‌ره‌ سه‌خی و به‌خشنده ‌و ده‌ستكراوه‌كان بوو، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌به‌رامبه‌ردا بۆ جارێكیش، له‌ هیچ دیدار و كۆبوونه‌وه‌یه‌كی ره‌سمی و نا ره‌سمیدا، داوای وه‌لائی حزبی و ئه‌ندامێتییان له‌ حزبه‌كه‌ی لێ بكات، له‌م خاڵه‌شدا، خۆی وته‌نی، «هه‌مووی به‌هی خۆی ده‌زانی، خۆشی به‌ هی هه‌مووان»، ئه‌و له‌ بواری رووناكبیریدا، نه‌ك هه‌ر دژی ده‌مارگیری بوو، بگره‌ خۆی سیاسییه‌كی گه‌ردوونگه‌راش Universal بوو، له‌ زۆر وڵاتی جیهانی خۆرئاوا و خۆرهه‌ڵاتیش، دۆستی زانا و رووناكبیر و رۆژنامه‌نووس و ئه‌دیبی خۆی هه‌بوو كه‌ هه‌ندێک جار به‌ سه‌ردان به‌سه‌ری ده‌كردنه‌وه ‌و له‌ژیان و بیر و به‌رهه‌می نوێی ده‌پرسینه‌وه ‌و راوێژی پێ ده‌كردن.

مام جه‌لال، هه‌رگیز خۆی جیا نه‌كرده‌وه،‌ ته‌نها بۆ خزمه‌تكردنیان و كاركردن نه‌بێت له‌سه‌ر ره‌خنه ‌و تێز و پێشنیازی دڵسۆزانه‌یان. بۆیه‌ مرۆڤ زۆرجار له‌به‌رده‌م ئه‌م سیاسه‌تمه‌داره‌ كه‌م وێنه‌یه‌دا، هیچی ئه‌وتۆی نییه‌ بۆ وتن و تۆماركردن جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ بڵێ: روحت شاد مام جه‌لال، پیاوه‌ دڵسۆز و جوانه‌كه‌ی ناو مێژووی سیاسیمان.

 190 جار بینراوە