سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ڤانسان داندی

ڤانسان داندی

ئاكار نه‌جم

داندی له‌و موزیكژه‌نانه‌یه‌ كه‌ گرنگی به‌ به‌رهه‌می هونه‌ری كۆن داوه‌ ‌و تازه‌ی كردووە‌ته‌وه‌. زۆرترین به‌رهه‌مه‌كانی له‌و شێوازه‌ن، كه‌ گرنگی به‌ موزیكی كڵێسا و مه‌راسیمه‌ ئاینییه‌كان و به‌رهه‌می كه‌له‌پووری داوه‌.

تازه‌گه‌ریی له‌ هونه‌ری كه‌له‌پووریدا كردووه‌. ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌، هێشتا ته‌مه‌نی ده‌ ساڵان بووه‌ خولیای موزیكی هه‌بووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌كه‌ی حه‌زیان كردووه‌ بۆ پارێزه‌ریی بخوێنێ، به‌ڵام ئه‌و دوای ده‌نگی دڵی خۆی كه‌وتووه‌ و به‌ ویستی خۆی موزیكی هه‌ڵبژاردووه‌. دوای ته‌واو كردنی خوێندن له‌ په‌یمانگای كۆنسرفاتوار بۆ مۆزیك ورده‌ ورده‌ له‌و بواره‌دا قووڵبووه‌ته‌وه‌ و تێكه‌ڵ به‌ كه‌شی موزیك بووه‌ و موزیكژه‌نه‌ ناوداره‌كانی ناسیوه‌ و كاری له‌گه‌ڵ كردوون. تاوه‌كو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی وه‌ك موزیكژه‌نێكی به‌ناوبانگ و بلیمه‌ت له‌سه‌ر ئاستی دنیا بناسرێ.

پۆل ماری تیۆدۆر ڤانسان داندی « Vincent d›Indy « دانه‌ری موزیك و مامۆستا و سه‌رۆكی ئۆركێسترای فه‌ره‌نسی ساڵی 1851 له‌ پاریس له‌دایكبووه‌ و ساڵی 1931له‌ پاریس مردووه‌. له‌ ته‌مه‌نی یانزه‌ ساڵییه‌وه‌ وانه‌ی موزیكی خوێندووه‌ لای‌ دایه‌گه‌وره‌ی كه‌ موزیكژه‌ن بووه‌. پاشان چووه‌ته‌ په‌یمانگای موزیكی « conservatoire – كۆنسرفاتوار» . گه‌رچی خێزانه‌كه‌ی پێیان خۆشبووه‌ بۆ پارێزه‌ریی بخوێنێ، به‌ڵام خۆی حه‌زی له‌ موزیك بووه‌ و دوای خولیاكه‌ی خۆی كه‌وتووه‌. داندی هاوشانی كۆمه‌ڵێك هاوڕێی موزیكژه‌نی كه‌ بریتی بوون له‌ ماسنیه‌ و سان سانس و… ده‌ستیان به‌ كاری هونه‌ریی كردووه‌. پاش ئه‌و قۆناغه‌ش گه‌شه‌ی زیاتری كردووه‌ و به‌هۆی كاره‌كانییه‌وه‌ توانیوێتی له‌ ده‌ره‌وه‌ی فه‌ره‌نساش به‌ چه‌ند موزیكژه‌نێكی جیهانی بگات و بیانناسێت و كاریان له‌ ته‌كدا بكات. داندی په‌یوه‌ندی توندوتۆڵی له‌گه‌ڵ موزیكژه‌نی به‌ناوبانگ فرانز لیست و فاگنه‌ردا هه‌بووه‌.

كارێكی دیكه‌ی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ «داندی « له‌گه‌ڵ سیزار فرانك و چه‌ند موزیكژه‌نێكی فه‌ره‌نسیدا دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌ی موزیكی نیشتمانی « s. n.m « بووه‌. له‌م دامه‌زراوه‌یه‌شدا رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت دوای مردنی سیزار فرانك. له‌ ساڵی 1890 بووه‌ به‌ سه‌رۆكی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌. له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌ ئه‌م هونه‌رمه‌ند له‌ فه‌ره‌نسادا ناوبانگی ده‌ركردووه‌، وه‌ك موزیكژه‌نێكی به‌ناوبانگ جێ پێی خۆی قایم كردووه‌ و جه‌ماوه‌ری زۆری هه‌بووه‌. له‌ ساڵی 1894 له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك موزیكژه‌ندا قوتابخانه‌یه‌كی موزیكی ئاینییان دامه‌زراند به‌ ناوی سكۆلا كانتۆروم» Schola Cantorum « ئامانجی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ نوێكردنه‌وه‌ی گۆرانی كه‌له‌پووری گریگۆریی بوو. كه‌ جۆرێك له‌ گۆرانی ئاینی بووه‌. داندی قۆناغ به‌ قۆتاغ به‌ره‌و سه‌ركه‌وتنی زیاتر هه‌نگاوی ناوه‌. له‌ پاش ئه‌و كاره‌ ساڵانی 1911 بۆ 1912 به‌رێوبه‌ری په‌یمانگایه‌كی موزیك بووه‌ و وانه‌ی تێدا وتووه‌ته‌وه‌. داندی به‌وه‌ به‌ناوبانگه‌ كه‌ گرنگی به‌ موزیكی كۆن داوه‌ و كاری له‌ تازه‌كردنه‌وه‌ی ئه‌و هونه‌ره‌دا كردووه‌. چالاكییه‌كانی تا ده‌هات له‌ زیادبووندابووه‌ به‌تایبه‌ت له‌ دوای مردنی مامۆستا سیزار فرانك له‌ هه‌موو ئاڕاسته‌كانی هونه‌ره‌و گه‌شه‌ی كرد، وه‌ك كاری هونه‌ری ئۆپێرا، سه‌مفۆنیا و گۆرانی و… له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وه‌ك سه‌رۆكی ئۆكێسترا رۆڵی گرنگی هه‌بووه‌. داندی زۆرتر گرنگی به‌ هونه‌ری شه‌عبی هونه‌ری كڵێسا داوه‌ و تازه‌ی كردوونه‌ته‌وه‌.

 243 جار بینراوە