سەرەکی » دۆسێ » تەڵەزگەی بایدن لە فڕۆكەخانەی كابول

ئەو پشێوییەی لە كابول هاتۆتە ئاراوە دەرفەتی داوەتە نەیارەكانی ئەمریكا كە رەخنەی لێبگرن

تەڵەزگەی بایدن لە فڕۆكەخانەی كابول

ئەمیر تاهیری

بەر لە 20 ساڵ، بە تایبەتی ئەو كاتەی كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كەوتە ناو تەڵەزگەی ئەفغانستانەوە، پسپۆڕان لە بارەی دەستوەردانەكەوە بەسەر دوو بەرەدا دابەشبوون.

جەنگی جیهانی دژی تیرۆریزم
سەرۆكی ئەو كاتەی كۆشكی سپی وتی: «ئەوەی دەیكەین جەنگێكی جیهانییە دژی تیرۆریزم، نەیارەكانیشی دەیانوت ئەگەر ئەو دەستوەردانە نەبێتە مایەی دامەزراندنەوەی دەوڵەت، هیچ مانایەكی نابێت».

دوای دوو دەیە، دەستوەردانی ئەمریكا لە ئەفغانستان نەبووە مایەی هیچ پێشكەوتنێك لە جەنگی جیهان دژی تیرۆریزم، بەڵكو بە پێچەوانەوە، دواتر تیرۆر خۆی گەیاندە زیاتر لە 20 وڵاتی جیهان لە ئاسیا و ئەفریقیا و چەندین شانەی نووستووش لە ئەمریكای لاتینی هەن.

دەرچوون لە فڕۆكەخانەی كابول
بەڵكو، ئەو دەستوەردانە لەو ئامانجە گەورانەوە وەرگەڕا بۆئەوەی ئەمریكا سەرپەرشتی رێكخستنی كاروباری دەرچوون لە فڕۆكەخانەی كابول بكات كە بە روونی پێوەی دیارە لەوەشدا لێهاتوویی پێویستی نییە.

لای خۆیەوە، جۆ بایدن رایگەیاند، ویلایەتە یەكگرتووەكان زیاتر لە یەك تریلیۆن دۆلاری لە ئەفغانستان خەرجكردووە، ئەوەی ئێستاش روودەدات «قورسترین» پرۆسەی لەو جۆرەیە لە مێژوودا. ئەمەش لە كاتێكدایە كە هێشتا كەس نازانێت بە دیاریكراوی ئەمریكا چەندی لە سەركێشییەكەی لە ئەفغانستان خەرجكردووە، هەروەك ناشزانرێت چەند لە سەدیشی چۆتە گیرفانەكانی گەندەڵی لە ئەمریكا و ئەوروپا و ئەفغانستان و پاكستان و وڵاتانی تر.

پردی ئاسمانیی بەرلین
كاتێك بایدن باسی پرۆسەی دەرچوون لە فڕۆكەخانەی كابول بە ئاڵنگارییەكی لوجستی پێ پێشینە دادەنێت، دیارە هیچی لە بارەی پردی ئاسمانیی بەرلین نەخوێندۆتەوە، ئەگەرنا ئەگەر ئەمریكا ئیدارەیەكی لێوەشاوەی هەبووایە، دەیتوانی موعجیزە بخوڵقێنێت.

ئەو پشێوییەی لە كابول هاتۆتە ئاراوە دەرفەتی داوەتە نەیارەكانی ئەمریكا كە رەخنەی لێبگرن، بەراستی ئەوەشیان ئاسان كردووە، لەو كاتەی شی جینگ بینگ و ڤلادیمیر پوتین پێدەكەنن، هاوپەیمانە ئەوروپییەكان و كەنەدا زەردەخەنەیەكی شەرمن لەسەر روخساریانە.

بانگەشەی كۆتایی ئەمریكا
دیارە لەو نێوەندەدا ئەوانەی بانگەشەی كۆتایی ئەمریكا دەكەن، لە نێو دیمەنەكەدا ون نەبوون، فرانسیس فۆكۆیاما كە پێشتر جاڕی «كۆتایی مێژوو»ی دا لە سەردەمی نەوەی پێشوودا، دیارە مەبەستی ئەوەبووە ئەو مێژووەی تەواو دەبێت مێژوو خۆی نییە، بەڵكو كۆتایی هاتنی باڵادەستی و هەژموونی ئەمریكایە.

ئەوەی جێگەی بایەخە ئەوەیە، لەو كاتەی ئەو هەموو رەخنەیە ئاراستەی ویلایەتە یەكگرتووەكان دەكرێت كە هەندێكیان پێویستی بە زەردەخەنەیە، كەچی رەخنەگران كۆكن لەسەر ئەوەی كە تەنها ئەمریكایە دەتوانێت شتێك لەوبارەیەوە پێشكەش بكات.

نزیكەی 30 دەوڵەت چاوەڕوانی ئەمریكان بۆ ئەوەی هاووڵاتییەكانیان لە كابول دەربازبكات، هاوپەیمانە ئەوروپییەكان چاوەڕوانن بزانن واشنتۆن دەیەوێت چی بكات لە بارەی دان نان بە تالیباندا، وەك حوكمڕانە تازەكانی ئەفغانستان.

هەناسەیەكی قووڵ
لە راستیدا، كارێكی باشە ئەگەر هەناسەیەكی قووڵ هەڵمژین و چاوەڕوان بین بزانین ئەوانەی گەڕاونەتەوە بۆ حوكمردنی ئەفغانستان سەركەوتوو دەبن لە دروستكردنی شتێك كە كەمێك لە دەوڵەت بچێت یاخود نا.

لای خۆیانەوە، چینییەكان زمانیان دەگەزن و خەون دەبینن ساتێك زووتر سوود لە یەدەکە زۆر و زەوەندەكانی ئەفغانستان ببینن لە كانزا ستراتیژییەكان.

مەسەلەی ئەوەی بوونی ئەو یەدەكە ستراتیژییە راستییە یان درۆ، بابەتی ئەم گفتوگۆیە نییە، بەڵام چینییەكان دەبێت بیر لەوە بكەنەوە بۆچی خاوەنكار و ئەندازیارە چینییەكان لە پاكستان تیرۆر دەكرێن كە وا دەزانرێت ئەوێ دەوڵەتێكی دۆستیانە؟

قووڵایی ستراتیژی دژی هیندستان
پاكستانییەكان پێیان وایە تالیبانی هاوپەیمانیان پشتیوانیان دەبن لە دروستكردنی قووڵایی ستراتیژیی دژی هیندستان، بەڵام ئەم دۆخە لەوە دەچێت تەواو پێچەوانە بێت، بە تایبەتی ئەو كاتەی تالیبان دەیەوێت خەونێكی 100ساڵ لەمەوبەر بەدیبهێنێت، ئەویش گەڕانەوەی هەندێك ناوچەی پاكستانە بەهۆی ئەوەی بەشێكە لە هەرێمی پشتونی ئەفغانستان.

دیارە ئەوەش رێكەوت نییە كە بەرپرسانی تالیبان ئامادەنین دان بنێن بەوەی پێی دەوترێت «هێڵی دۆڕاند»، واتە ئەو هێڵە سنوورییەی بەریتانییەكان كێشاویانە بۆ دابەشكردنی پشتونەكان، لەوەش خراپتر ئەوەیە بەم زووانە سەركردەكانی پاكستان گوێبیستی زیندووبوونەوەی «تالیبانی پاكستان» دەبنەوە كە لە ساڵی 2000ەوە بوونەتە هۆكاری مردنی 30 هەزار كەس.

كۆماری ئیسلامیی ئەفغانستان
دەبێت لێرەدا پرسیار بكەین، سیانەی (حامد كارزای، ئەشرەف غەنی، زەڵمای خەلیل زاد) كە هاوكار بوون بۆ دامەزراندنەوەی «كۆماری ئیسلامیی ئەفغانستان» نەبوونەتەوە كەسایەتییە سەرەكییەكان لە میانی ئەو گفتوگۆیانەی كشانەوەی ئەمریكای لە كابول بەدوادا هات؟

هەروەها، جۆرێكە لە حیكمەت ئەگەر ڤلادیمیر پوتین زۆر پێنەكەنێت، چونكە ئەو سۆڤێتەی لەگەڵیدا وەك ناكۆك دەردەكەوێت، دوای شەڕێكی 10ساڵەی راستەقینە، ناچار بەكشانەوە كرا، بۆچی بایدن رێگە دەدات بەبێ شەڕ بۆی بگەڕێتەوە؟

خەلافەتێكی جیهانی
لەوانەیە شكستی تالیبان لە دامەزراندنی حوكمڕانییەكی كارا بۆ ئەفغانستان كە خاوەنی سەرزەمینێكی زەحمەت و ئاڵۆزە، ببێتە دەرفەتێك لە بەردەم «موجاهید»ەكانی تر كە خەون بە خەلافەتێكی جیهانییەوە دەبینن و كار بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی ئەو ناوچانەی دەكەن كە رۆژێك لە رۆژان لە ژێر دەستیاندا بووە.

جێگەی خۆشیەتی ئەوروپییەكان نیگەران بن لە شەپۆلێكی تسونامیی كۆچبەران كە بەهۆی گەڕانەوەی تالیبان دروست دەبێت، دەشبێت بزانن بەبێ بەشداریی و سەرۆكایەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ناتوانن سیاسەتێكی كاریگەریان بەرامبەر تالیبان و ئەفغانستان هەبێت.

توركیا و «پەیوەندییەكی تایبەت» لەگەڵ تالیبان
لای خۆیەوە، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا باسی «پەیوەندییەكی تایبەت» دەكات لەگەڵ تالیبان كە بەشێكە لەو هەوڵانەی دەیدات بۆ بەدیهێنانی خەونی كۆمۆنویلیسی توركی كە لە باڵكان بۆ چین درێژ ببێتەوە.

ئەو پرسیارەشی كە خۆی بەسەرماندا دەسەپێنێت ئەوەیە، ئایا پێویستە دان بە تالیباندا بنێین وەك حكومەتێكی شەرعی یاخود نا؟

هەڵبژاردن یان راپرسی
پێویستە وەڵامەكە روون بێت لەبەر دوو هۆكار: یەكەمیان ئەوەیە كە لەگەڵ عەقیدەی نێودەوڵەتی ئەم سەردەمە ناگونجێت دانپێدانانی یاسایی پێشكەشی ئەو دەسەڵاتانە بكەین كە لە رێگەی شەڕ و توندوتیژییەوە دادەمەزرێن تا ئەوكاتەی لە رێگەی هەڵبژاردن یان راپرسییەوە بە چاودێریی نەتەوە یەكگرتووەكان شەرعییەت بەدەستدەهێنن.

دووەمیش ئەوەیە، دەستوەردانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ناتۆ وەڵامێك بوو دوای بڕیاری نەتەوە یەكگرتووەكان لەبارەی بەرپرسیارانی هێرشەكانی 11ی سێپتەمبەر و ناكرێت مامەڵەی یاساییان لەگەڵدا بكرێت، چونكە بۆ هەموو هەنگاوێكی داهاتوو پێویستمان بە ویلایەتە یەكگرتووەكانە، هێشتا جیهانێك «بەبێ ئەمریكا» وەك فۆكۆیاما خەیاڵی كرد، تا ئەمڕۆش بەدیهێنانی مەحاڵە.

 145 جار بینراوە