سەرەکی » کەلتوور » چۆن چەمك و زاراوەكانی گەشتوگوزار بناسین؟

27/9/2021 رۆژی جیهانی گەشتوگوزار

چۆن چەمك و زاراوەكانی گەشتوگوزار بناسین؟

م/ سەردار عەبدولڕەحمان ئیبراهیم

پێش دەسپێك
گەشتوگوزار لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا پیشەسازییەكی نوێیە و رۆڵێكی گرنگی گێڕاوە لە ئابووری ونیشتیمانی و دەستەبەركردنی داهاتی نەتەوەیی، گەشتوگوزار وەك چالاكییەك بەردەوام لەنوێبوونەوەدایە، بەمەش دەتواندرێت بە بەردەوامی بە بێ‌ گۆڕان سوودی ئابووری و كۆمەڵایەتی لێوەربگیرێت، هەروەها گەشتوگوزار لەژێر ئاراستەكانی جیهانگێریدا ناساندنی گەشتیارانە بەرووی گەشتیارانی دەرەوە، چونكە پەیوەندییەكی توندوتۆڵ لەنێوان گەشەسەندنی ئابووری وكۆمەڵایەتی و بوونی توانستەكانی وەگەڕخستنی گەشتوگوزاری لەهەر ناوچەیەكدا هەیە، لەڕۆژگاری ئەمڕۆماندا كەرتی گەشتوگوزار خۆی لەخۆیدا سەرچاوەی بنەڕەتییە لەبەرهەمی نەتەوەیی، چونكە دەكرێت لەڕێگای ئەم كەرتەوە وەبەرهێنانی خۆماڵی و بێگانە زیاتر بەرهەمە نەتەوەییەكە بەهێز بكەین، ئەویش لەڕێگای بوونیاتنانی كۆمەڵگای گەشتیاری گەورە لەناوچە گەشتوگوزاریەكاندا.

ناساندنی چەمك و زاراوەكانی گەشتوگوزار
دەستنیشانكردن و دیاری كردنی زاراوەكانی گەشتوگوزار لەڕێگای خستنەڕووی بیرو بۆچونی پسپۆڕو لێكۆڵەرەوەكانەوە پێویستی بەشیكردنەوە و لێكۆلینەوەی ورد هەیە، چونكە هەریەك لەمانای گەشتیار و خۆشگوزەرانی و كاتەكانی دەست بەتاڵی كاریگەریان لەسەر یەكتری هەیە، كەواتە دیاریكردنی ئەم زاراوانە كارێكی بنەڕەتی و پێویستە لەگشت لێكۆڵینەوە جوگرافیە گەشتوزارییەكاندا، هەربۆیە بە پێویستی دەزانین كە لێرەدا بەكورتی ئاماژە بۆهەندێ‌ لەم زاراوانە بكەین.

یەكەم/ گەشتوگوزار
گەشتوگوزار وەك دیاردەیەكی مرۆیی و شارستانی سەری هەڵداو چەندین دەوڵەت گرنگیان پێداوە، لەئەنجامدا لەساڵی (1898) یەكەمین ڕێکخراوی نێودەوڵەتی بۆ سەرپەرشتی كردن و ڕێكخستن و پەرەپێدانی گەشتوگوزار بەناوی (یەكیەتی نێودەوڵەتی كۆمەڵگاكانی گەشتوگوزار)دروست بوو لەساڵی (1925) دا لە لاهای (كۆنگرەی نێودەڵەتی كۆمەڵە فەرمییەكانی پڕوپاگەندەی گەشتوگوزاری) دامەزێندرا، دواترو لەساڵی (1949) ناوی گۆڕدرا بۆ (ڕێکخراوی گەشتوگوزاری نێودەوڵەتی( (WTO) بارەگاكەی لەشاری (مدرید) لە ئسپانیایە، چەمكی گەشتوگوزار لەگەڵ پێشكەوتنی كۆمەڵگادا پێشكەوتووە، لەفەرهەنگی ئۆكسفۆردا وشەی (tour) بەبنەرەتی زاراوەی (tourism) دادەندرێت، بەمانای گەشتێكە لەماڵەوە دەست پێ‌ دەكات هەر لەوێش كۆتایی پێ‌ دێت، یەكەمین پێناسە بۆ گەشتوگوزار دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم لەساڵی (1905) لەلایەن (جویرفرویلر)ی ئەڵمانی كرا، دواتر لەلایەن زانا (هۆنزیكر) و (علاالدین الكبری…هتدد) پێناسەی جۆراوجۆری بۆ كراوە.

لەم بارەیەوە (د. ئازاد محەمەدئەمین نقشبەندی) دەڵێت: (گەشتوگوزار كۆمەڵێك دیاردە و چالاكی مرۆیی و پەیوەندییە، لەئەنجامی كردارەكانی گواستنەوەی كاتی ئەو كەسانە دروست دەبێت كەسەردانی چەند ناوچەیەك دەكەن لەدەرەوەی ناوچەی نیشتەجێ‌بوونی خۆیان، بەچەند مەبەستێك كە پەیوەندی دارنیە بەدەستكەوتن و سوودی داراییەوە.

دووەم / گەشتیار (tourist)
لەهەر لێكۆڵینەوەیەكی گەشتوگوزاریدا ناسینی گەشتیار گرنگی و تایبەتی خۆی هەیە، لەڕووی زمانەوانییەوە لە فەرهەنگی ئۆكسفۆردی بەریتانیادا دەڵێت: (گەشتیار كەسێكە كە گەشت بكات یان سەردانی شوێنێك بكات بۆ چێژ وەرگرتن لەدیمەنی ئەوشوێنە). زانا (ئۆجڵفی) لەساڵی 1933ز لەڕوانگەیەكی ئابوورییەوە پێناسەی بۆ گەشتیار كردووە ە دەڵێت هەموو ئەو كەسانەن كە دوو مەرج لەخۆدەگرن، یەكەمیان ئەوەیە كەلانەی هەمیشەیی خۆیان بەجێبهێڵن بۆماوەی كەمتر لەساڵێك دووەمیان ئەوەیە كەبەهۆی جێنشینیان لەدەرەوەی وڵاتدا خەرجیان لەو شوێنە دەبێت كە بەشێوەیەكی كاتی تێیدا جێنشین دەبن، ئەو پێناسانەی كە پسپۆڕانی بواری گەشتوگوزاری دەربارەی زاراوەی گەشتیار وتویانە دەبینین لەچەند خالێكدا هاوبەشن وەك (گۆڕینی شوێنی هەمیشەیی گەشتیار و ئەو ماوەیەی پێویستە گەشتیار لەناوچەی گەشتەكەیدا بمێنێتەوە لەزیاتر لە ( 24) كاتژمێریان خەمڵاندووە مەبەستی سەردانەكەیان نابێت بۆ دەسكەوتی ماددی بێت)، كەواتە دەتوانین بڵێین (گەشتیار ئەو كەسەیە كەشوێنی نیشتەجێبوونی خۆی جێ دێڵێت بۆ ماوەیەكی كاتی كە كەمتر نەبێت لە (24) كاتژمێر و زیاتریش نەبێت لە ساڵێكی تەواو بڕینی ئەو ماوەیە بەمەبەستی دابینكردنی حەزو و ئارەزووەكانی كەپەیوەندیان نیە بە بەدەستهێنانی دەستكەوتی ماددیەوە).

سێیەم/ خۆشگوزەرانی(recreation)
خۆشگوزەرانی وەك هەر چەمكێكی تر واتا و تێگەیشتنی جۆراوجۆری خۆی هەیە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو جیاوازییەی لەڕووی ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و رادەی گۆڕانكاری پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا و شارستانی لەنێوان كۆمەڵگاكاندا هەیە، چەمكی خۆشگوزەرانی (recreation) پێكهاتووە لە(re)بەمانای دووبارە (creation) بەمانای دروستكردن یاخود گێڕانەوەی چالاكی دێت، لەم روانگەیەوە پێناسەی زۆر و جۆراوجۆر بۆ خۆشگوزەرانی هاتۆتە كایەوە لەلایەن پسپۆڕانی بواری جوگرافیای گەشتوگوزار، لیژنەی پسپۆرانی سەرپەرشتی لاوان لە وڵاتانی عەرەبی وایان ناساندووە كە خۆشگوزەرانی (چالاكیەكی ئاساییە و مەبەست خودی مرۆڤە، نەك دەسكەوتی ماددی، چونكە بۆ بوژانەوەی توانستەكانی تاك لەڕووی وەرزشی و كۆمەڵایەتی و دەروونییەوە لەكاتە پشووەكاندا ئەنجام دەدرێت.)

ماوەتەوە بڵێین كە خۆشگوزەرانی و گەشتوگوزار دوو زاراوەی جیان لە یەكتری بەڵام لەهەمان كاتدا تەواوكەری یەكترین هەربۆیە دەڵێین:

یەکەم: ئامانجی گەشتوگوزار بۆبەدیهێنانی خۆشگوزەرانییە، بەڵام مەرج نیە هەموو چالاكییەكی خۆشگوزەرانی ببێت بەگەشتوگوزار .

دووەم: لەكاتی ئەنجامدانی خۆشگوزەرانی مەرج نیە مرۆڤ شوێنی نیشتەجێبوونی هەمیشەیی خۆی جێبێڵێت.

سێیەم: دەكرێت چالاكی خۆشگوزەرانی لەماوەیەكی كەمتر لە (24) كاتژمێردا ئەنجام بدرێت.

چوارەم: مەرج نیە لەكاتی ئەنجامدانی چالاكی خۆشگوزەرانی گەشتیار دوورییەكی دیاری كراو ببڕێت.

چوارەم/ دەست بەتاڵی (leisure)
لەڕووی زمانەوانییەوە چەمكی (leisure) لە وشەی لاتینی (licer) ەوە هاتووە، بەمانای ئەوە دێت مرۆڤ ئازاد بێت لەكارەكانی، بەشێكە لەكاتی ئەو كەسانەی بەچالاكییە سەرەكییەكانی تری وەك كاركردنەوە سەرقاڵ نین، كەواتە دەتوانین بڵین كاتەكانی دەست بەتاڵی (ئەو كاتەیە كەلەپاش كاتەكانی كاركردن و بەرپرسیاریەتی و ئەركەكانی ژیانی رۆژانە لە مرۆڤ دەمێنێتەوە كە پێویستە كاتەكانی بەشێوەیەك رێك بخات لەگەڵ وزەو توانستە جەستەیی وهۆشییەكانیدا بگونجێت و بەشێك لەكاتەكانی خۆی بۆ چالاكییە گەشتوگوزارییەكان و خۆشگوزەرانییەكان تەرخان بكات بەشێوەیەك لەئاستی بژێوی وئارەزووە كۆمەڵایەتیەكانیدا بگونجێت.)

زیادبوونی قەبارەو كاتی دەست بەتاڵی ئەگەرەكانی هەڵسان بە چالاكییە گەشتوگوزارییەكان زیاد دەكات، هەروەها گرنگترین هۆكارەكانی زیادبوونی كاتی دەست بەتاڵی بریتین لە.

یەکەم: پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا و كاریگەری لەسەر كەمكردنەوەی دەستی كار.

دووەم: زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان.

سێیەم: زیادبوونی قەبارەی مۆڵەتەكان و پشووە فەرمییەكان.

چوارەم: پێشكەوتنی باری تەندروستی و كەمبوونەوەی تێكڕای مردن.

پێنجەم: پێشكەوتنی هۆیەكانی گواستنەوە و گەیاندن.

شەشەم: دامەزراندنی چەندین رێکخراوی كرێكاری بۆ كەمكردنەوەی كاتەكانی كاركردن.

پێنجەم/ جوگرافیای گەشتوگوزار
جوگرافیای گەشتوگوزار بەشێكی تازەیە لەجوگرافیای مرۆیی، بەڵام بەشێوەیەكی روون و ئاشكرا یەكەم كەس كە جوگرافیای گەشتوگوزاری بەكارهێنا (ستراندلر) بوو لەساڵی (1905)، جگە لەوە (سامۆلینز) گرنگی دا بەهۆكارە سروشتی و مرۆییەكان و دانانیان بەهۆكارێكی سەرەكی كە دەتوانین گەشتوگوزاری لەسەر بنیات بنێین، هەروەها (د.ئەحمەد حەسەن) دەڵێت (جوگرافیای گەشتوگوزار لقێكە لە لقەكانی زانستی جوگرافیا گرنگی دەدات بە لێكۆڵینەوە لە گەشتوگوزار و بەسەربردنی كاتەكانی دەست بەتاڵی و بنەماكانی جوگرافیای سروشت.)

هەروەها (s.leszcyck) بەم شێوەیە پێناسەی گەشتوگوزار دەكات دەڵێت (جوگرافیای گەشتوگوزار دەستنیشانكردنی زانستیانەی بەهای گەشتوگوزارە بۆ ژینگەی سروشتی و لێكۆڵینەوە لەتوانای جموجۆڵی گەشتیاران و لەگەڵ پارێزگاری كردن لە تایبەتمەندی ژینگە و بەرهەمهێنانی ژیرانەی بۆ ئەم جموجۆڵە.)

هەروەها جوگرافیناسی عیراقی (د.سەباع مەحمود) دەڵێت (جوگرافیای گەشتوگوزار گرنگی دەدات بە لێكۆینەوە لەجووڵەی دانیشتوان لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر یاخود لەهەرێمێكەوە بۆ هەرێمێكی تر، ئەگەر لەناو خودی وڵات دابێت پێی دەوترێت گەشتوگوزاری ناوخۆیی، ئەگەر لە دەرەوەی سنووری وڵات دابوو پێی دەوترێت گەشتوگوزاری دەرەكی).

 337 جار بینراوە