سەرەکی » ئابووری » كاریگەریی گۆڕانی كەشوهەوا لەسەر
Global Warming and human waste ,Pollution Concept - Sustainability. showing the effect of arid land with tree changing environment, Concept of climate change. Sky background, different weather

كاریگەریی گۆڕانی كەشوهەوا لەسەر

فەیسەڵ عەلی*

زۆربەی شارەزایانی كەشوهەوا و زۆربەی خەڵكیش لەو بڕوایەدان، كە گۆی زەوی رووبەڕووی گۆڕانێكی گەورەی كەشوهەوا دەبێتەوە. زۆربەی پێشبینییەكان بەو ئاراستەیەن، كە ئەو گۆڕانكارییانە كاریگەریی نەرێنی لەسەر ژیانی مرۆیی و ئاژەڵی و رووەكی و دەرامەتەكانی ئاو دەبێت. كاریگەرییەكانی كەشوهەوا خۆی لە هەڵكشانی پلەی گەرما و بەرزبوونی ئاستی گەرما، كەمبوونەوەی رێژەی باران بارین، زیادبوونی خۆڵبارین و… تد، دەبینێتەوە.

كاری كردۆتە سەر ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست
بەرئەنجامی ئەوانە، ژمارە و ماوەی وشكانی و لافاو و خۆڵبارین زیاد و درێژتر دەبێت، گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا ئاستی ئاوی دەریاكان زیاد دەكات، بەهۆیەوە ئاوی سوێر رۆ دەچێتە نێو كۆگاكانی ئاوی ژێر زەوی بەتایبەتیش لەو ناوچە نزمانەی كە دەكەونە رۆخی دەریاكانەوە. چەند گۆڕانی كەشوهەوا توندتر و زیاتر بێت، هێندە كاریگەرییەكانی بێسنور دەبن. ناوچە جیاجیاكانی جیهان بە ئاستی جیاواز دەكەونە ژێر كاریگەریی گۆڕانی كەشوهەواوە. بانكی نێودەوڵەتی دەڵێ: كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا بەكردەوە كاری كردۆتە سەر ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، تەوژمی بەرزی گەرما رووبەرێكی فراوانتری زەوی گرتۆتەوە، وێڕای ئەوەی ماوەكەیشی درێژتر بۆتەوە، وایكردووە هەندێك ناوچە چیتر بە كەڵكی نیشتەجێبوون نەیەت و توانای كشتوكاڵكردنیش سنوردارتر كردبێت. دانیشتوانی شارەكان هەست بە كاریگەریی بەرزبوونی پلەی گەرمای ناوچەكانیان دەكەن، دانیشتوانی زۆربەی پایتەختەكانی دەوڵەتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، هەموو ساڵێك چوار مانگ لە پلەیەكی گەرمی زۆر بەرز بەسەر دەبەن. بەرزبوونی پلەی گەرما گوشاری زیاتر دەخاتەسەر بەرووبوومی كشتوكاڵی و سەرچاوەكانی ئاو، كە لە بنەڕەتدا كەمە، لەگەڵ زیادبوونی ئەگەری زیادبوونی كۆچ و مەترسی كەوتنەوەی ململانێ و شەڕ.

بۆچوونی هەندێك لە پسپۆڕانی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست وایە، ناوچەكەیان زیاتر دەكەوێتە ژێر كاریگەرییە نەرێنییەكانی گۆڕانی كەشوهەواوە، كە لە بنچینەدا بەدەست كەمی ئاوی خواردنەوەوە دەناڵێنێت، بەركەوتی تاك لە ئاو زۆر لە خوار ئاستی تێكڕای جیهانییەوەیە. ناوچەكە بەهۆی كەمی باران بارین و جیاوازیی ناوچەیەك بۆ یەكێكی تر، گرفتەكانی ئێستای گۆڕانی كەشوهەوا ئاڵۆزتر دەكات، ئەمەیش ئاستی بیابانبوونی رووبەری زەوی فراوانتر دەكات، هەروەها مەترسییەكانی دیاردە نەرێنییەكانی كەشوهەوا زیاتر دەكات، متمانە بە پێشبینییەكانی كەشوهەواش لاواز دەكات.

پێشبینی ئەرێنی بۆ بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی
گۆڕانی كەشوهەوا ئەو مەترسییانەی رووبەڕووی كەرتی كشتوكاڵی ناوچەكە دەبنەوە زیاتر دەكات، بەدوایشیدا شێی زەوی نزم دەبێتە و بڕ و ئاستی ئاوی رووبارەكانیش دادەبەزن. سەرباری ئەوانە، ئاوی بەنداوەكان بەهۆی كەمبوونی ئاوی رووبارەكان و زیادبوونی رێژەی بە هەڵمبوون كەم دەكات، ئەمەش بە رۆڵی خۆی كاریگەریی لەسەر توانای بەنداوەكان لە بەرهەمهێنانی كارەبا كەم دەكات. زیادبوونی پلەكانی گەرما خواست لەسەر ئاودێران زیاد دەكات، ئەمەش خواستی كەرتی كشتوكاڵ و كەرتەكانی تر لەسەر ئاو زیاد دەكات. باشكردنی بەكارهێنانی ئاو و باش هەڵبژاردنی بەروبووم یارمەتی كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا دەدات، بەڵام ئەمە بە تەنیا بەس نییە. رێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵ، پێشبینی بەرزبوونی بەرهەمی كشتوكاڵی دەكات، بەڵام رێژەی گەشەكردنی نزمترە لەو رێژانەی پێشووی ناوچەكە. بەهۆی زیادبوونی تەوژمی گەرما و وشكانی و لافاو و هەلومەرجی توندی كەشوهەواوە، ئەستەمە پێشبینی ئەرێنی بۆ بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی بكرێت، ئەمەش بە رۆڵی خۆی گرفتی گەورە بۆ داڕشتنی پلانی كشتوكاڵی دروست دەكات.

دەشێ زەویی وشكانی و لەوەڕگاكان زیاتر لە هەموو زەوییەكانی تر بەهۆی گۆڕانی كەشوهەواوە زیانیان بەربكەوێت، كە بە ئێستاشەوە هێشتا چارەسەری گونجاو بۆ ئەو زەوییانە نییە، تا لێوەی رووبەڕووی گۆڕانكارییە چاوەڕوانكراوەكانی كەشوهەوا ببینەوە، ئەمەش رەوشی ئاژەڵداران قورستر دەكات و ناچاریان دەكات پشت بە ئالیكی هاوردە ببەستن. بەگشتی، دەوڵەتانی ناوچەكە هەر یەكەو لای خۆیەوە ئامادەسازیی بۆ بەرەنگاریی تەحەداكانی قۆناغی گۆڕانی كەشوهەوا كردووە، بەڵام هەموویان دووچاری ئاستەنگی گەورە بوونەتەوە. دەوڵەتانی ناوچەكە سەرەتا پێویستیان بە زانینی كاریگەرییەكانی كەشوهەوایە لەسەر ناوچە جیاوازەكانیان، پاشان بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاری هاووڵاتیانە بە گرنگیی مامەڵەكردن لەگەڵ كاریگەرییەكانی ئایندەی ئەو گرفتە ئاڵۆزە، هەروەها بەشێوەیەكی فراوان گفتوگۆ لەسەر ئەم پرسە بكرێت تا هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە لێی ئاگاداربن و هەموان بەدوای چارەسەردا بگەڕێن، بەتایبەتی لەسەر ئاستی ناوچەیی.

كۆكردنەوەی زانیاری
هەموو ناوچەكانی دەوڵەتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە ئاستی جیاواز رووبەڕووی مەترسییەكانی گۆرانی كەشوهەوا بوونەتەوە، لەبەرئەوە دەخوازێت هەر ناوچەیەك بەپێی توانا و هەلومەرجی ناوچەكەی خۆی مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسەدا بكات. دەوڵەتانی ناوچەكە پێویستیان بە تەرخانكردنی دەرامەتی زیاترە بۆ ئەوەی رووبەڕووی تەحەداكانی كەمئاویی و مەترسییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا ببنەوە، بەتایبەتی لە بواری توێژینەوەی زانستی و كۆكردنەوەی زانیاریدا. هەماهەنگیی نێوان دەوڵەتانی ناوچەكە، هەروەها لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ، كاریگەرییەكانی ئەو گۆڕانكارییە كەم دەكات. بوژاندنەوەی گیانی هاوكاریی ئیقلیمی یارمەتی گەلانی ناوچەكە دەدات تا پێكەوە رووبەڕووی تەحەداكانی كەمئاوی و ئەو مەترسییە گەورانەی گۆڕانی كەشوهەوا دەیخاتەوە، ببنەوە، چونكە كاریگەرییەكانی كەشوهەوا لە سنووری دەوڵەتێكدا ناوەستێت، بەڵكو تەواوی ناوچەكە، بگرە هەموو جیهانیشی گرتۆتەوە، لەلایەكی تریشەوە، زیادبوونی دەردانی غازە زیانبەخشەكان گۆڕانی كەشوهەوای زیاتر كردووە، لەبەرئەوە، دەوڵەتانی ناوچەكەی ناچاركردووە كە هەوڵی زیاتر بۆ كەمكردنەوەی دەردانی ئەو غازە ژەهراوییانە بدەن، هەروەها پێویستە هاوكاری هەوڵە نێودەوڵەتییەكانیش بن كە بۆ كەمكردنەوەی ئاستی غازە ژەهراوییەكان دەدرێن، چونكە ئەوە لە بەرژەوەندیی ناوچەكە و كۆی دەوڵەتانی جیهانە.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

 363 جار بینراوە