سەرەکی » ئاراستە » ‎‎دوای کابول، ئامانجی بەغدایە

‎‎دوای کابول، ئامانجی بەغدایە

ئەکرەم بێلکاید*

لە فارسییەوە: ئەرسەلان حەسەن 

2-2 کۆتایی
گرێدانی چارەنووسی
ئەفغانستان و عیراق
لە سێپتەمبەری 2001، موحافیزکارە نوێکان هەنگاویان نا. ئەوەندە بەس بوو بۆیان بەسەر نابەدڵی وەزارەتی دەرەوە و هەندێک لە بەرپرسانی سەربازییدا زاڵبن و باشترین ستراتیژ بدۆزنەوە تا دوای ئەفغانستان پەلاماری عیراق بدەن.
بۆیە وردە وردە گوتاری رەسمی، چارەنووسی ئەفغانستان و عیراقی بە یەکەوە گرێدا. ئامانج سادە بوو: دەبوایە دەنگدەر قەناعەتی کردبا، کە هەمیشە لۆژیک لە نێوان دەستێوەردانی سەربازیی ئەم دوو وڵاتەدا هەیە. ئەگەر تالیبان و ئەلقاعیدە ترسناکن، ئەوا سەدام حسێنیش ئەوەندەی ئەوان ترسناکە. دوای جەنگ لە ئەفغانستان کات و هیمەتی هێزەکانی ئەمریکا تەنیا (بنیاتنانی سیستمێکی دیموکراسی) دەبێت، کە وانەیەکی زۆر بەسوود دەبێت بۆ بنیاتنانی عیراقێکی نوێ. جگەلەوە، یاسای بەکارهێنانی هێزی سەربازی، ئەرک بە سوپای ئەمریکا دەدات بەدوای نیازخراپانی 11ی سێپتەمبەری2001دا بگەڕێن و سزایان بدەن، جبەخانەی قەزایی دروستکرا و بۆ (نۆژەنکردنەوەی) ئەفغانستانیش بۆ ئیدارەی (عیراقی نوێ) بەپێی یاسای بەکارهێنانی حیکمەتی بەڵێندەران بۆ چالاکی سەربازی سوودی لێ وەربگیرێت.

بەرنامەی خۆرهەڵاتی گەورە
بوش لە کانونی یەکەمی 2002 بۆ گونجاندنی ئەم ستراتیژە، بەرنامەی (خۆرهەڵاتی گەورەی) پێشنیازکرد. کۆمەڵێک جوگرافیای ناهاوسەنگ و تێکەڵ و پێکەڵ لە مەراکیشەوە تا ئەفغانستانی دەگرتەوە، بەڵام واشنتۆن لەبەر رووی هاوبەشی موسڵمان بوون و دواکەوتوویی لە بواری سەقامگیریی دیموکراسیی و بوونی رەوتی دژە ئەمریکایی و ئیسرائیل، وەک کۆمەڵەیەکی ناهاوسەنگ دەیناساند.

مەترسی سەدام حسێن
هەرچەندە پەیوەندیی نهێنی سەدام حسێن لەگەڵ ئەلقاعیدە پەنجەی لەسەر خاڵی هەستیاری بەشێک لە رای گشتی دادەنا، حکومەتی بوش هەرزوو زانی دەبێت بەڵگەی بەهێزتر بدۆزێتەوە. بارودۆخی رۆحی دروستبوو لە 18ی ئەیلول، بەهۆی ناردنی نامەکانی ناوەڕۆک بەکتریای نەخۆشی خەڵووزی بەرد بۆ رۆژنامەنووسان و بەرپرسانی سیاسی، متمانەی بە گوتاری هۆشداریدەریی مەترسی هەڕەشەیەکدا، کە عیراق بۆ چەکی کۆمەڵکوژ هەیبوو. گوتارەکە سادە بوو: سەدام حسێن جبەخانەیەکی هەیە دەتوانێت بەشێک لە زەوی پێ وێران بکات و زیان و خەسارەتی زیاتر لە 11ی سێپتەمبەری 2001 بە ئەمریکا بگەیەنێت. دوای کۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی کەنداو لە هاوکارییکردنی پشکنێنەرانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم دەیسەلمێنێت، کە ئەو بە نهێنی پەرە بە بەرنامەی چەکی خۆی دەدات.

ئۆپۆزسیۆنی عیراق
لەوکاتەدا ئۆپۆزسیۆنی عیراق لە تاراوگە چووە مەیدانەکەوە، ئەحمەد چەلەبی و هاوتاکانی وێنایەکی ترسناکیان لە توانای عیراق کێشا و بەڵێنیان بە واشنتۆن دا، کاتێک بە دەسەڵات بگەن، حکومەتی دیموکراسی، نزیک لە ئەمریکا لە ئاشتییدا لەگەڵ ئیسرائیل بنیات دەنێن. تا رادەیەک داگیرکردنی عیراق بە پشتگیرییکردنی هەموو میدیاکان و لە پێشەوەیان نیۆرک تایمز و واشنتۆن پۆست، بووە ئەولەویەتی هەمووان.

موحافیزکارە نوێکان
گەمەکەیان بردەوە
لە 29ی کانوونی دووەمی 2002، نزیکەی مانگێک دوای تەواوبوونی شەڕی ئەفغانستان، بوش لە وتارێکدا رژێمی سەدام حسێن-ی لەگەڵ کۆریای باکوور و حکومەتی ئێران بە تەوەری شەڕخوازان تۆمەتبارکرد. داوای لە وڵاتانی جیهان کرد رووبەڕووی چەکی کۆمەڵکوژی عیراق ببنەوە. گەمەکە کرا. کەمتر لە دوای 14 مانگ، هێزی دەریایی ئەمریکا چووە ناو بەغدا و سەدام هەڵهات و لە 13دیسامبەری 2003 دەستگیرکراو لە 30 دیسامبەری 2006 دا لە سێدارە درا. بەم شێوەیەش موحافیزکارە نوێکان گەمەکەیان بردەوە.

بیۆگرافیای ئەفغانستان
17ی تەمموزی 1973: کودەتای جەنەڕاڵ محەمەد داودخان و کۆتاییهێنان بە سیستمی پاشایەتی لە ئەفغانستان.
27ی نیسانی 1978: کودەتای نور محەمەد تورکی و حزبی دیموکراتی گەلی ئەفغانستان ،
(PDPA مارکسیست – لینینست).
14ی ئەیلول 1979: حەفیزولڵا ئەمین، سەرۆک وەزیران، نور محەمەد تورکی سەرۆک کۆماری
کوشت و جێی گرتەوە.
24 و 25ی کانونی یەکەمی 1979: دەستێوەردانی سەربازیی سوپای سۆڤێت، مۆسکۆ لە ترسی ئەوەی کە ئەمین لە واشنتۆن نزیک بێتەوە، دەستێوەردانی سەربازیی کرد. شەڕ لەگەڵ موجاهیدەکان دەستیپێکرد کە پشتگیریی ئەمریکا و وڵاتانی خۆرئاوایان هەبوو.

30ی ئەیلولی 1987: محەمەد نەجیبولڵا، لە حزبی دیموکراتی گەلی ئەفغانستان بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا.
14ی نیسانی 1988: رێکەوتن بۆ کشانەوەی هێزەکانی یەکێتیی سۆڤێت و ئەم کشانەوەیە لە 15ی شوباتی 1989دا جێبەجێ کرا. شەڕی ناوخۆی نێوان هێزەکانی حکومەت و «موجاهیدەکان» دەستیپێکرد.
نیسانی 1992: رژێمی دەسەڵاتداری ئەفغانستان رووخا.
26 و 27ی کانوونی یەکەمی 1996: تالیبان دەسەڵاتی گرتەدەست و ئیمارەتی ئیسلامیی ئەفغانستانی دروستکرد و شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێکرد.
9ی ئەیلولی 2001: ئەحمەد شا مەسعود، فەرماندەی (یەکێتیی باکوور) لەلایەن دوو ئەندامی قاعیدەوە تیرۆرکرا.
17ی تشرینی یەکەمی 2001 دەستێوەردانی سەربازیی ئەمریکا.
5ی تشرینی یەکەمی 2001: بە پێی رێکەوتنی ئیمزا کراو لە بۆن، بە کۆی دەنگی ئەنجومەنی ئاسایشی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، حامید کارزای، هاوکاری پێشووی (CIA)، بوو بە سەرۆک کۆماری کاتی ئەفغانستان. دەستێوەردانی هێزەکانی نێودەوڵەتی هاوکارییکردنی ئاسایش، بە فەرماندەیی ناتۆ.
4ی حوزەیرانی 2011: سەرەتای کشانەوەی هێزەکانی فەرەنسا دەستیپێکرد و تا ساڵی 2014 درێژەی کێشا.
5ی نیسانی 2014: ئەشرەف غەنی، ئابوورییزانی پێشووی بانکی جیهانی بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا. شەڕ بەردەوام بوو.
شوباتی 2016: دەستپێکی فرەلایەنەی رەوتی ئاشتی لە مۆسکۆ.
شوباتی 2018: سەرەتای دیالۆگی نێوان واشنتۆن و تالیبان لە دۆحە (قەتەر).
ئازاری 2020: ئەشرەف غەنی و عەبدولڵا عەبدولڵا هەردووکیان سەرکەوتنی خۆیان لە هەڵبژاردن راگەیاند. لە ئاکامدا عەبدولڵا عەبدولڵا بووە سەرۆکی ئەنجومەنی ئاشتبوونەوەی نیشتمانی و دیالۆگ لەگەڵ تالیبان.
9ی شوباتی 2020: رێکەوتنی ئەمریکا و تالیبان لە دۆحە(قەتەر). دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی پێشووی ئەمریکا رایگەیاند: هێزەکانی ئەمریکا لە مانگی ئایاری 2021 لە ئەفغانستان دەکشێنەوە.
10ی ئازاری 2020: ئەنجومەنی ئاسایشی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بەکۆی دەنگ
بڕیارنامەی 2513ی دەربارەی پەسندکردنی رێکەوتنی دۆحە دەرکرد.

14ی نیسانی 2021: بایدن سەرۆک کۆماری نوێی ئەمریکا کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکای لە
31ی ئابی 2021 پەسند کرد.
14ی ئایاری 2021: ئەمریکییەکان یەکێک لە بنکە گەورەکانی خۆیان لە قەندەهار چۆڵکرد.
15ی ئابی 2021: دوای هەڵاتنی ئەشرەف غەنی سەرۆک کۆمار، تالیبان دەستی بەسەر کابولدا گرت.

* رۆژنامەنووس و نووسەری جەزائیری کە ئێستا لە پاریس نیشتەجێیە.

سەرچاوە:
لوموند دیپلماتیک، اکتبری2021

 78 جار بینراوە