سەرەکی » دۆسێ » دەنگی تفەنگ و بۆنی بارووت دەگەڕێتەوە بۆ بەیروت

رێكەوتنی تایف خواستی هەندێك لایەنی لوبنانی تێر ناكات

دەنگی تفەنگ و بۆنی بارووت دەگەڕێتەوە بۆ بەیروت

لەشكر حەمە ساڵح

كۆتایی هەفتەی رابردوو، جارێكی تر گرژی و ئاڵۆزی گەڕایەوە بۆ لوبنان. شەقامەكانی بەیروتی پایتەخت بووەوە مەیدانی جەنگ، تەقە و رووبەڕووبوونەوەی چەكداری روویدا و چەند قوربانییەكیشی لێكەوتەوە.

رێكەوتن و گفتوگۆ دوور و درێژ
لە راستیدا، ساڵانێكی زۆرە لوبنان بە نا ئارامی و نا سەقامگیرییەكی زۆر و قوڵدا تێدەپەڕێ. سەرەڕای رێكەوتن و گفتوگۆ دوور و درێژ، بەڵام لایەنەكان، كە نوێنەرایەتی پێكهاتە جیاوازە ئایینی و نەتەوەیی و تائیفییەكان دەكەن، وڵاتەكەیان نەگەیاندۆتە كەناری ئارام.

بگرە بەپێچەوانەوە، هەر چەند ساڵ جارێك، لایەن و پێكهاتە جیاوازەكان، زۆربەی جار بەدەستوەردانی بیانی، لوبنان رووبەڕووی مەترسی سەرهەڵدانەوەی شەڕی ناوخۆ دەكەنەوە. ئەوەش زیانێكی زۆری بەسەقامگیری و ناوبانگی ئەو وڵاتە گەیاندووە، لە وڵاتێكی گەشتیارییەوە كردوویەتییە گۆڕەپانێك بۆ تەراتێنی هێزە هەرێمایەتی و جیهانییەكان.

هۆكاری بنەڕەتی ئاڵۆزی و قەیرانە بەردەوامەكان
چەند مەسەلەیەكی گرنگ هەن كە هۆكاری بنەڕەتی سەرهەڵدان و درێژەكێشانی ئاڵۆزی و گرفت و قەیرانە بەردەوامەكانی لوبنانن، ئەوانیش بریتین لە پێكهاتەی ئاڵۆز و بەیەكداچووی وڵاتەكە، لەگەڵ دەستوەردانی وڵاتانی هەرێمایەتی و جیهانی لە ناكۆكی و گرژییەكاندا. ئەمە جگە لە پێگەی جوگرافی كە بایەخێكی ستراتیجی هەیە بۆ چەند زلهێزێكی جیهانی.

بەپێی ویكیپیدیا، ناوە رەسمییەكەی، كۆماری لوبنانە. دەوڵەتی عەرەبییە لە چوارچێوەی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، دەكەوێتە خۆرئاوای كیشوەری ئاسیا و خۆرهەڵاتی دەریای سپی. دراوسێكانی بریتین لە سوریا و ئیسرائیل لەگەڵ سنوورێكی دەریایی كراوە.

لە رووی دەستوورییەوە، لوبنان وڵاتێكی دیموكراتی كۆمارییە كە چەند پێكهاتەیەكی نەتەوەیی و ئایینی و تایفی جیاواز لەخۆدەگرێت كە بریتین لە زۆرینەی عەرەب لە رووی نەتەوەیی، لە رووی ئایینی و تایفیشەوە، هەردوو ئایینی ئیسلامی و مەسیحی، بە تایفە جۆراوجۆرەكانییەوە، زۆرینەی خەڵكی وڵاتەكە پێكدەهێنن.

دانیشتوانی لوبنان
بەپێی ئاماری ساڵی 2020، دانیشتوانی لوبنان زیاتر لە 6 ملیۆن كەس. بەڵام، لوبنانییەكانی دەرەوەی وڵات، دوو ئەوەندەی دانیشتووانی خودی وڵاتەكە دەبن. كۆچكردنی لوبنانییەكان، تازە نییە بەڵكو لە رۆژگاری فینیقییەكانەوە دەستیپێكردووە.

لەم كاتەدا و بەپێی هەندێك ئامار، ملیۆنان هاووڵاتی بە رەچەڵەك لوبنانی، جا موسوڵمان بن یان مەسیحی، لە دەرەوە دەژین، بەتایبەتی وڵاتانی ئەمریكا لاتین.

چەند جارێك و لە كاتی جیاوازدا، سەرۆكی وڵاتانی بەرازیل و ئەرجەنتین و ئەوانی تر، كەسانی بە رەچەڵەك لوبنانی بوون. بەشێوەیەكی گشتی، تا ئێستا رەوەندی لوبنانی كە سەدان ساڵە لە دەرەوەن، هەر پەیوەندیان بە ناوخۆوە ماوە، لە حكومەتی بەیروت فەرمانگەی تایبەت بە كاروباریان دامەزراوە و سەرچاوەیەكی گرنگی داهاتی وڵاتەكەش پێكدەهێنن.

رێكەوتنی تایف و دابەشكردنی پۆستەكان
رێكەوتنی پەیمانی ویفاقی نیشتمانی لوبنانی كە پێشی دەوترێت رێكەوتنی تایف، لە نێوان لایەن و پێكهاتە ناكۆكەكانی ئەو وڵاتە لە ساڵی 1989 لە شاری تایفی عەرەبستانی سعودیە مۆركراوە.

بەپێی ئەو رێكەوتنە، شەڕی ناوخۆی لوبنان كۆتایی هات، زەمینەسازی كرا بۆ گەڕاندنەوەی باشووری لوبنان كە تا ئەو كاتە لە لایەن ئیسرائیلەوە كۆنترۆڵ كرابوو. هەروەك تەئكیدكرابۆوە لەسەر كشاندنەوەی هەژموونی سوریا.

لە هەمووشی گرنگتر، ئەو رێكەوتنە لە پەرلەمانی لوبنان پەسەند كرا و بووە چوارچێوەی پرۆسەی سیاسی لەو وڵاتە و دابەشكردنی پۆستە سەرەكییەكان لە نێوان لایەن و پێكهاتە سەرەكییەكاندا. بەو جۆرەی پۆستی سەرۆك كۆمار بۆ مەسیحییەكان، سەرۆكایەتی پەرلەمان بۆ عەرەبی شیعە، سەرۆكایەتی حكومەت بۆ عەرەبی سوننە.

بەڵام ئێستا هەندێك پێشهاتی نوێ لە لوبنان و ناوچەكە هاتۆتە ئاراوە. شەڕی ناوخۆیی سوریا كە لە ئاداری 2011ەوە دەستیپێكردووە كاریگەریی گەورەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئەمنی لەسەر لوبنان دروستكردووە. بۆیە ئێستا رێكەوتنی تایف خواستی هەندێك لایەنی لوبنانی تێر ناكات.

هەژموونی حزبوڵڵا
ساڵانێكی زۆرە، حزبوڵڵا وەك هێزی سەربازی و هەروەها وەك هێزێكی سیاسی كە نوێنەرایەتی بەشی زۆری پێكهاتەی عەرەبی شیعەی لوبنانی دەكات، هەژموونێكی گەورە و كاریگەری لەسەر ئەو وڵاتە هەیە. تەنانەت هەندێك ناوچە بە تەواوەتی لە ژێر كۆنترۆڵی ئەو حزبەدایە و دەوڵەت ئامادەییەكی بەرجەستەكراوی فیعلیی نییە.

شەڕی ناوخۆیی سوریا و هەژموونی ئێران لەو وڵاتە و هەروەها سەركەوتنی سیاسەتەكانی لە وڵاتانی وەك عیراق و یەمەن و وڵاتانی تر، حزبوڵڵای كردۆتە هێزێكی حساب بۆكراو لەسەر ئاستی ناوخۆیی لوبنانی، تەنانەت لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهان بەتایبەتی لە لای ئەمریكا و ئیسرائیلیش.

ئەو حزبە سوودێكی گەورەی لە چەند هۆكارێك وەرگرتووە بۆ بەهێزكردنی پایە و بنەماكانی مانەوەی. لەوانە، هەژموون و پشتیوانی ئێرانی، پشتیوانی عەرەبی شیعە، توانایەكی ئابووریی گەورە، ماكینەیەكی میدیایی زەبەلاح و هتد. تەنانەت ساڵانێكی زۆرە حزبوڵڵا چالاكییەكانی فراوان كردووە و لە رووی بازرگانی و ئابووری پڕۆژە لە ناو رەوەندی لوبنانی لە ئەمریكای باشوور پەرەپێداوە و سەرچاوەیەكی ئابووریی گەورەی دامەزراندووە.

كوردەكانی لوبنان
بەپێی ئامارەكان، ژمارەیەكی زۆری كوردی پارچە جیاجیاكانی كوردستان لە لوبنان نیشتەجێن. بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان یەكەم شەپۆلی نیشتەجێبوونی كورد لە لوبنان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 12 و ماوەی حوكمڕانی دەوڵەتی ئەیوبی.

جێگیربوونی كورد لە سەردەمە جیاوازەكان درێژەی هەبووە، بە تایبەتی لە سەردەمی حوكمڕانی دەوڵەتی عوسمانی، كە بەشێكیان لەوانە بوون بە ئەركی تایبەتی عوسمانی لەو ناوچانە وەك بەرپرس و سەرپەرشتیاری ئیداری و ئایینی رەوانەی لوبنان كراون.

گەڕی ئەمجارەی ناكۆكییەكان
ناكۆكی و گرژییەكانی ئەمجارەی لوبنان بەشێوەیەكی سەرەكی دەگەڕێتەوە بۆ لێكەوتەكانی تەقینەوەكەی ساڵی پاری بەندەری بەیروت، كە چاوەڕوان دەكرێت بە جۆرێك لە جۆرەكان حزبوڵڵا و كەسایەتی و رێكخراوەكانی دەوروبەری تۆمەتبار بكرێن.

حزبوڵڵا و هاوپەیمانەكانی، بە تایبەتی بزووتنەوەی ئەمەل، كە بە هەمان شێوە لە چوارچێوەی لایەنەكانی عەرەبی شیعەیە و نەبیه بەری سەرۆكایەتی دەكات، دەیانەوێت ئەو كەسانە لە دەستەی لێكۆڵینەوە و بڕیاردانی لێكۆڵینەوەكانی تەقینەوەی بەندەری بەیروت دووربخەنەوە كە گومانیان لێدەكرێت تۆمەتباریان بكەن.

حزب و هێزەكانی كەتائیبی لوبنانی بە سەرۆكایەتی سەمیر جەعحەع كە سەر بە پێكهاتەی مەسیحییە و ركابەری میشال عەونی هاوپەیمانی حزبوڵڵایە، تۆمەتبار كراوە بە هێرشكردنە سەر گردبوونەوەی ناڕەزایی لایەنگران و هەوادارانی حزبوڵڵا و ئەمەل بۆ لادانی تارق بەیتار لە كارەكانی پەیوەست بە لێكۆڵینەوە لە تەقینەوەی بەندەری بەیروت.

ئەمەش لە كاتێكدایە، گەورەترین رووداوی تیرۆری سیاسی، كە ئەویش تیرۆركردنی رەفیق حەریرییە و كۆتایی ساڵانی نەوەت لە بەیروت روویدا، هەر حزبوڵڵا و هاوپەیمانەكانی پێ تۆمەتبار كرا.

 110 جار بینراوە