سەرەکی » کەلتوور » شاعیرێک بە زمانی خەڵکی عەوام قسە دەکات

مەلا عەبودی كەرخی

شاعیرێک بە زمانی خەڵکی عەوام قسە دەکات

ئا: ئیدریس جەبار

واپێدەچێت گوزارشتی «ئەگەر نووسینەكانت نەبوونە مایەی بێزاركردنی دەسەڵات، ئەوا تۆ لە عەریزەنووس دەچیت»، بە تەواوەتی بەسەر عەبود كەرخی شاعیری عیراقیدا بسەپێت، كە بە شێوەزاری (عامی) نووسیوویەتی و زیاتر لە ویژدانی عیراقییەكانەوە نزیكە و دەكەونە ژێر كاریگەرییەوە، ئەوان تا ئەمڕۆ قەسیدەكەی دەڵێنەوە «قیم الركاع من دیرە عفج» دەڵێنەوە، لە هەركاتێكدا بڕیارێكی ناقۆڵا لەلایەن دەوڵەتەوە دەربچێت، یان حكومەت شكستخواردوو بێت لە رێكخستنی ژیانی خەڵك لە ڕووی كۆمەڵایەتی و ئابووری و ئەمنیدا.
لە عیراق، هیچ شاعیرێكی (عامی) هەڵنەكەوتووە، شان لە شانی عەبودی كەرخی بدات و وەك ئەو بوێر و بەشێوەیەكی گاڵتەجاڕی رووبەڕووی دەسەڵات و فەرمانڕەوایان ببێتەوە.
عیراقییەكان وشەكانی كەرخی دەڵێنەوە لەبارەی كاروباری گشتی، بەبێ‌ ئەوەی درك بەوە بكەن، كە خاوەنەكەی عەبود كەرخییە، وەك»لا تقلق یحبسوك، جاك الشته لملك عش، و هم های الدنیا و تنقظی و حساب اكو تالیها؟»، رەنگە بەم هۆكارە بێت كە لەلایەن مەعروف رەسافی شاعیرەوە بە «شاعیری گەل» ناونراوە، رەسافی لەبارەیەوە دەڵێت»تا لله لم تظهر الدنیا حقیقتها، الا بما راقنی من شعر (عبود)، شعر لو امتلكت قلبی عواطفه، لكان دون اله العرش معبودی».

کاریگەریی قەسیدەکانی
قەسیدەكانی خەڵكی دەهەژاند و ترسی دەخستە دڵی ستەمكاران، وەك چۆن ئاگر لەنێو پوش و پەڵاشدا تەشەنە دەكات، گۆڕەپانی عیراقی تا ئەمڕۆ هاوشانی عەبود كەرخی تێدا هەڵنەكەوتووە لەڕووی بوێریی و گاڵتەكردنی بە دەسەڵات و فەرمانڕەوایان، تەنانەت ئەگەر هەندێكیش جورئەت بكەن، دواتر داوای لێبوردن دەكەن و لە بڕیارەكانیان پاشگەزدەبنەوە، بەهۆی خواستی خۆیان یان لەژێر هەڕەشە و تۆقاندن ئیرادەی خۆیان لەدەست دەدەن، بۆیە قەسیدەكانیان بەپێی خواست و ویستی دەسەڵاتداران دادەنێن، ئیتر لەبەر ترس بێت یان بۆ دەستەبەركردنی دینار.
قەسیدە سیاسیی و گاڵتەئامێزەكانی كەرخی نەوە لە دوای نەوە لە هەموو ئەو تەنگژانەدا دەوترێنەوە، كە عیراقی پێدا تێدەپەڕێت.
كەرخی دەڵێت: «إذا أنشنق ما یمكن…أكتب مثل ما یردون»، ویبرر»عن حقی مكدر أنسحب…أتلاطم ولا أحتجب، حر مستقل ولا أحب … مملوك وبسیمە عبد».

رەخنەگران و ئەدیبان چی دەڵێن؟
گەورە رەخنەگران لەبارەی كەرخییەوە نووسیوویانە، ئەمەش بە دەگمەن روو دەدات لەگەڵ ئەو شاعیرانەی بە شێوەزاری (عامی) دەنووسن، دكتۆر ئەحمەد مەتڵوب ئەندامی كۆڕی زانیاریی عیراقی نووسیوویەتی: «قەسیدەكانی گۆرانیین لەنێو دڵی خەڵیكدا لێدەدەن لەسەر زوبانن، چونكە گوزارشت لە ژیانی خەڵكی دەكەن و هیوا و ئازارەكانیان وێنا دەكات لە سەردەمێكدا كە نەتەوە لەژێر سایەی ئیمپریالیزمێكی گڵاو و سەربەخۆییەكی قێزەوندا بوو».
دكتۆر داود سەلوم مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە زانكۆی بەغدا لەبارەیەوە نووسیوویەتی: «شیعرەكانی عەبود كەرخی، كاردانەوەی چوارچێوەی كۆمەڵایەتی و مێژوویی و پەرەسەندنی پلەبەندین لە كۆمەڵگەیەك، كە ئەم شاعیرە گەورە و مەزنەی تێدا ژیانەوە، كە دەكرێت بیخەینە تەنیشت گەورە شاعیرەكانی ئەدەبی عەرەبی و ئەدەبی جیهانی، ئەم مەزنە شیعرەكانی بەشێوەیەكی داڕشتووە كە تێكەڵن لە نیشتمانپەروەرییەكی راستگۆیانە و گاڵتەجاڕییەكی تاڵ».
جەمیل جبوری، نووسەری عیراقی لە كتێبەكەیدا: «الشاعر العامی الملا عبود الكرخی.. سیرە و مسیرە» كە لە ساڵی 2012 لەلایەن (دار المدی)ەوە دەرچوو، گرنگترین قەسیدە و هەڵوێستی سیاسیی و ژیاننامەی شاعیری تێدا خراوەتەڕوو.

عەبود کێیە؟
ناوی تەواوەتی عەبود كوڕی حاج حسێن كوڕی سوهێلە، دایكی زەهرە ئال ناسرە، ناسناوی كەرخی لە بەری كەرخی شاری بەغداوە هاتووە، كە لە ساڵی 1861 تێیدا لەدایك بووە، باوكی بازرگانی وشتر و پێستە بووە لەنێوان وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، هەروەها دەوترێت كەرخی بە چەندان زمان قسەی كردووە، ئەڵمانی و توركی و فارسی و كوردی، بەو هۆیەی لە ژینگە جۆراوجۆرەكاندا ژیاوە و لە گەشتەكانیدا تێكەڵی خەڵك بووە، هەر لەبەر ئەو هۆكارەش بووە، كە لەلایەن دەسەڵاتی عوسمانییەوە بە ئەركی وەرگێڕان راسپێردراوە.
لە سەردەمی داگیركاریی ئینگلیز بۆ عیراق، بۆتە ئۆپۆزسیۆن و لە مزگەوتی حەیدەرخانە كە بارەگای گردبوونەوەی ئەو دەمەی ئۆپۆزسیۆن بووە، شیعرەكانی وتۆتەوە و هێرشی كردۆتە سەر داگیركارە نوێیەكان، ئەمەش بۆتە مایەی ئەوەی لەلایەن مستەر ئۆستن ئیستوۆد حاكمی سیاسی بەریتانییەوە زەوییەكانی دەستیان بەسەردابگرێت، بە هەمانشێوە حاكمی سەربازی ئینگلیز داوای لێكردبوو واز لە وتنەوەی قەسیدە پڕ لە جۆش و خرۆشەكانی بهێنێت و بەڵێننامەیەكی نووسراو پێشكەش بكات، كە جارێكی تر شیعری دژ بە ئینگلیز نەنووسێت، ئەمەش وای لە كەرخی كرد بەڕوویدا هاوار بكات و بڵێت: «انكم الحقتم بنا عارا لا بد ان نغسلە بدمائنا ولا بد ان اغسلە و بقصائدی فلا بأس عندی ان اكتبها بدمی».
دوای ئەوەی ناوبانگی كەرخی و شیعرەكانی لە سەرەتای حوكمڕانی نیشتمانییەوە بڵاوبوونەوە، رۆژنامەیەكی بە ناوی (الكرخ)ەوە لە ساڵی 1927 دەركرد و لە سەروتاردا نووسی: «أول ما توكلنا علی الرحمن … نشتم كل عنود وخائن الاوطان».
بەهۆی ئەو شیعرەوە هەڕەشەی دەستگیركردنی لێكرا، راگیرا و راپێچی بەردەم دادگا كرا و چەندان جار خرایە زیندانەوە، رۆژنامەكەشی 16 جار راگیرا، بۆیە ناچار بووە رۆژنامەی تر دەربكات بە ناوەكانی (صدی الكرخ و المزمار و الكرخی و و الملا)، لەو بارەیەوە بەشێوەیەكی گاڵتەئامێز نووسیوویەتی: «ما ذنب الجریدە دائما تنسد … هل سبت عنب زرباطیە الاسود؟».
بەهەمانشێوە هەڵوێستی دەسەڵاتی فەرمانڕەوای لەبارەی رۆژنامەكەوە روونكردۆتەوە كە دەڵێت: «كل وكت سته جدیدە … تطلع السدە الجریدە، لیش تتكلم یا بومە، دائما ضد الحكومە؟ السعە بسدها لا تلومه … مستحق لا عابت أیده»!
لە ساڵی 1946 كەرخی كۆچی دوایی كرد و لەگەڵ خۆیدا رۆژنامەی (الكرخ) و رۆژنامەكانی تری كەرخی كە دایمەزراندبوون كۆكرانەوە، بەڵام بەردەوام لەگەڵ باسكردنی شیعری (عامی) باس دەكرێت و باس لەو بوێریی و نەبەردیانەی دەكرێت، كە بەڕووی ئیمپریالیزم و خۆسەپێنەكاندا دەینواند.

 110 جار بینراوە