سەرەکی » ئاراستە » حەوت درۆ لەبارەی ئەفغانستانەوە

حەوت درۆ لەبارەی ئەفغانستانەوە

ئێریك جێنسن*

لە فارسییەوە:
كوردەوان محەمەد سەعید

كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە ئەفغانستان، كە لە مانگی ئابی رابردوودا روویدا، مشتومڕێكی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، زۆربەی ئەو قسانەش كە لەسەری كراوە لەسەر بنەمای زانیاریی رووكەش و سەرپێین، وای لێهاتووە هەرچی دێت لەبارەی ئەفغانستانەوە دەنووسێ، رەنگە هەندێك كەس هەر نەشزانێت ئەفغانستان دەكەوێتە كوێی نەخشەی جیهانەوە‌ و قسەشی لەبارەوە دەكات، هاوكات پێشبینی ئەوەش دەكرا لە ناوخۆی ئەمریكادا حزبەكان هۆكاری رووداوەكە بخەنە ئەستۆی یەكتری، لە نێو ئەو هەموو مشتومڕەدا لانیكەم حەوت درۆی زەق هەیە، كە وەك پاساو بۆ كشانەوەی دەستبەجێ و بێ قەید و شەرتی ئەمریكا لە ئەفغانستان بەكار دەهێنرێت.

درۆی یەكەم: دیموكراتەكان، یان كۆماریخوازەكان، یەكێكیان بەرپرسیارن لەو شكستە. لە راستیدا بەر لەم سەرۆكەی ئەمریكا، دوو سەرۆكی پێشووی ئەمریكاش هەر دەیانویست لە ئەفغانستان بكشێنەوە، بەڵام بارودۆخەكە رێگەی نەدەدا، ئەو رێكەوتنەش كە لەگەڵ تالیباندا كردبوویان بۆ جێهێشتنی وڵاتەكە، هەرچەندە تالیبان لە زۆر خاڵدا پێشێلی كرد، بەڵام جۆ بایدن پابەند بوو پێیەوە، بە هەر حاڵ بە كۆی گشتی چوار سەرۆكی ئەمریكا كە دوانیان دیموكرات و دوانیان كۆماریخواز بوون چەند هەڵەیەكی گەورەیان كرد، لەوانە:

گواستنەوەی خاڵی گرنگی پێدان لە ئەفغانستانەوە بۆ عیراق، لە سەرەتاكانی دوای هێرش بۆ سەر ئەفغانستاندا تا رادەیەك سەقامگیریی جێگیر كرا، بەڵام دوای ئەوە ئەمریكا پشتی لێ كردەوە و بایەخی زیاتری بە عیراقدا. پێشنیازی زیاد كردنی هێز و لە هەمانكاتدا كشانەوەی هێز، ساڵی 2009 باراک ئۆباما پێشنیازی كرد ژمارەی هێزەكانی ئەمریكا لە ئەفغانستان زیاد بكرێت، بەڵام لە 2014دا پێشنیازی كشانەوەی هێزەكانی كرد، ئەم جۆرە زیاد كردنەی هێز بۆ ماوەیەكی كورت، كاریگەریی نابێت، چونكە جەنگ بۆ تالیبان جەنگێكی درێژمەودایە.

هەڵەیەكی دیكە، گفتوگۆ بە مەبەستی جێهێشتنی ئەفغانستان لە هەمان كاتدا ئاسانكاری بۆ تالیبان، چونكە شێوازی رەفتار و مامەڵەی ئەمریكا لە كاتی دانوستانی لەگەڵ تالیبان بە ئاشكرا پێوەی دیار بوو، كە ئەمریكا دەیەوێ بە پەلە بڕوات و چۆڵی بكات، لەو نێوانەدا ئاسانكاریی بۆ تالیبان دەكرد و خۆی لە پێشێلكارییەكان گێل دەكرد، تەنیا مەرجێك كە تالیبان پێوەی پابەند بوو، ئەوەبوو لە كاتی كشانەوەی ئەمریكادا هێرشی نەكردە سەر هێزەكانی سەربازانی ئەمریكا، لە بەرامبەریشدا ئەمریكا پێنج هەزار زیندانیانی تالیبانی ئازاد كرد، لە ناویاندا 400 تیرۆریستی بەناوبانگ هەبوو، بەمەش دەستكەوتی تالیبان لە دەستكەوتی ئەمریكا زۆر گەورەتر بوو. پێداگرتن لەسەر جێهێشتنی ئەفغانستان یەكێكی دیكەیە لە هەڵەكان، جۆ بایدن كە هاتە سەر حوكم، هەموو ئەو مەرجانەی ترەمپ داینابوو بۆ كشانەوە پشتگوێی خستن، لەبەر ئەوەی تەنیا ئامانجی چوونە دەرەوە بوو.

درۆی دووەم: جەنگی ئەفغانستان درێژترین جەنگی ئەمریكایە. زۆر جار گوێمان لێ بووە كە دەوترێ زیانەكانی جەنگی ئەفغانستان لە ماوەی 20 ساڵی رابردوودا لە رووی مادییەوە دوو تریلیۆن دۆلارە و لە رووی مرۆییشەوە ئەمریكا دوو هەزار و 460 كوژراوی هەیە، كەواتە شتێكی سەیر نییە دووبارە كردنەوە و چەند بارە كردنەوەی ئەم ژمارانە
60 % بۆ 70 %ی خەڵكی ئەمریكا لەگەڵ چوونەدەرەوەی هێزەكانی وڵاتەكەیان لە ئەفغانستان كۆك بن. لە راستیدا كە دەوترێ درێژترین جەنگی ئەمریكایە، هەڵەیە، چونكە ئەمریكا بۆ ماوەیەكی كەم رووبەڕووی جەنگی سەخت بۆوە لەگەڵ تالیبان، لانیكەم لەم پێنج ساڵەی دواییدا ئەمریكا زیاتر سەرقاڵی جێگیركردنی ئاسایش و سەقامگیریی ئەو وڵاتە بوو، لە پاڵ هێزی هاوپەیماناندا سوپای ئەفغانستانیش كاری دەكرد، بە پێچەوانەوە دەرچوون لە ئەفغانستان ئەگەری زیانی زیاتری هەبوو وەك لە مانەوەی.

درۆی سێیەم: گروپە تیرۆریستە نێودەوڵەتییەكان لە ئەفغانستان نەماون و بەرەو چەند ناوچەیەكی دیكەی جیهان رۆیشتوون، ئەمەش درۆیە و نیشانەی تێنەگەیشتنە لە شێوازی كاری گروپە تیرۆریستەكان، ئەوان كۆمەڵێك تۆڕی تاوانكاری زۆر بە توانان، هەمیشە شوێنێك بۆ خۆیان دەدۆزنەوە تا لێیەوە دەرفەت بهێنن و هێرش بكەن، ئێستا مەزەندە دەكرێت 20 گروپی تیرۆریستی نێودەوڵەتی، كە سەر بە نەتەوەی جیاجیان، لە ئەفغانستان هەبن و لە بارودۆخی نوێی ئەو وڵاتەشدا ئەوان دەرفەتی لەباریان هەیە بۆ گەشەكردن.

درۆی چوارەم: تالیبان پێكهاتەیەكی یەكگرتووی هەیە و خاوەنی دیسپلینە، لەبەر ئەوە لە داعش و داعشەكەی خوراسان و گروپە تیرۆریستەكانی دیكە جیاوازە. ئەمەش وا نییە، لە راستیدا هەموو ئەو گروپە تیرۆریستانە سەرچاوەی فیكریی هاوبەشیان هەیە، جیابوونەوەی گروپی تالیبان و ئەلقاعیدە و تۆڕی حەقانی بە شێوەیەكی ورد و رێكخراو بابەتێكی سادە و ساویلكانە نییە، ئەمانە خۆیان دابەش دەكەن و شێوازی ركابەریی یان هاوكاریی لە نێوانیاندا روون نییە.

بۆ نموونە تەقینەوەكەی ئەم ساڵی خوێندنگەیەكی كچان لە كابوڵ كە تیایدا 85 كەس كوژرا، تالیبان خۆی لێ بێبەریی كرد، رەنگە كاری داعش بێت، یان رەنگە تالیبان و تۆڕی حەقانیش دەستیان تێدا هەبێت، لەوانەشە هەر سێ گروپەكە هاوكار بووبن لە كارەكەدا. لە تەقینەوەكەی ئەم دواییەی فڕۆكەخانەی كابوڵیش كە 200 كەس كوژرا، داعشی خوراسان لە ئەستۆی گرت، بەڵام وەك تەكنیك سوود لە تەكنیكی كاری تۆڕی حەقانی وەرگیرابوو. ئەم گروپانە لە یەكدییەوە فێر دەبن، بۆ نموونە: تالیبان فێر بوون كچان و ژنان بە زۆر دەدەن بە چەكدارەكانی خۆیان، ئەمە لە داعشەوە فێربوون.

درۆی پێنجەم: دەوڵەتسازیی شكستێكی حەتمی بوو، پڕۆژەی دەوڵەتسازیی لە ئەفغانستان هەر دەبوایە شكست بهێنێت. ئەو مۆدێلەی ئەمریكا بۆ دەوڵەتسازیی، كە دەیەوێ بە پەلە دەستوورێك دابڕێژرێت و هەڵبژاردن بكرێت و دامەزراوەكانی دەوڵەت دابمەزرێت، بۆ ئەو وڵاتانەی كە ناكۆكی نەتەوەیی و گروپە جیاجیاكانی تێدایە نەگونجاوە، لەگەڵ ئەوەشدا شكستی پڕۆژەكەی ئەمریكا بۆ دەوڵەتسازیی لە ئەفغانستان حەتمی نەبوو، بەڵكو دەكرا سەركەوتوو بێت.
ئەم پڕۆژەیە كەموكووڕیی زۆر گەورەی تێدا بوو، لەوانە: رێكخستنی كات و گواستنەوەی خاڵی سەرنجیش بەرەو عیراق، لە كاتی خۆیدا نەبوو، ناڕوونی لە ئەركە سەربازییەكاندا، هەروەها پێدان و خەرج كردنی پارەیەكی خەیاڵی بۆ هەندێك دامەزراوەی لاواز و بەرپرسانی گەندەڵ، حكومەتی سەردەمی كارزای و سەردەمی غەنی هەردووكیان گەندەڵ بوون، بێتوانایی ئەمریكا لە ئاست ئەو گەندەڵكارییەدا بووە هۆی ئەوەی پڕۆژەی دەوڵەتسازییەكە لای خەڵك و سوپای ئەفغانستانیش متمانە و شەرعیەت لە دەست بدات.

لەگەڵ هەموو ئەو كەموكووڕیانەشدا هەندێك هەوڵی تواناسازیی لە بوارە مرۆییەكاندا كاریگەر بوو، ئەو تواناسازییە كە لە دوای 2001وە هەوڵ دراوە لە ئەفغانستان جێبەجێ بكرێت، ئەمڕۆ بە ئاشكرا هەستی پێ دەكرێت، بۆ نموونە لە بواری راگەیاندندا، یان پەرەپێدانی توانای ژنان، گەشە كردنی بازرگانی و كەرتی تەندروستی و پەروەردە، ئەمانە دەستكەوتی بە نرخ بوون، كە بە یارمەتییەكی كەمی داراییش بەدەست هاتن.
دوای رووخانی تالیبان رێژەی مردن لە نێوان دایكان و منداڵی ساوادا 50 % كەمی كرد، میانجینی تەمەن لە ئەفغانستان نۆ ساڵی زیادی كرد، راستە بارودۆخی ژنان هەر خراپ بوو، بەڵام لەگەڵ سەردەمی دەسەڵاتی تالیبانی 20 ساڵ لەمەوبەردا هەر بەراورد ناكرێ، چونكە رێژەی كچانی خوێندەوار لە سفرەوە گەیشتە 40 %، كاتێك من لە زانكۆی ئەمریكی بووم لە ئەفغانستان، ژیانی خوێندكار گۆڕانكاری گەورەی بەسەردا هات، ماوەی 12 ساڵ لەوێ وانەم دەوتەوە، لە كۆتایی ئەو ساڵانەدا بینیم ژمارەی خوێندكارە كچەكان لە كوڕەكان زیاترە و لەوانیش زیرەكترن.

لەم ماوەیەدا بۆ ماوەی یەك هەفتە دانیشتم بیرم لەوە دەكردەوە و لە خۆم دەپرسی: تۆ بڵێی هەموو ئەوەی ئێمە كردمان بێ سوود و بێ بایەخ بووبێت؟

ئاخر ئەو گۆڕانكارییە گەورەیەی لە پۆلەكانی خوێندن لە كابوڵ بینیم پێشتر لە هیچ شوێنێك نەمبینیوە، من لەو باوەڕەدام بەهاو گرنگی ئەو گۆڕانكارییە لە بواری پەروەردەدا رەنگە دوای 10 ساڵی دیكە دەربكەوێت.

درۆی شەشەم: دەرچوون لە ئەفغانستان تێچوونی مادی و گیانیی كەمترە. كارگەریی ئاوەژووبوونەوەی دۆخەكە لە مەیدانی سیاسەتدا بابەتێكی ناسراوە، بەتایبەت لە كاتی دەستێوەردان لە كاروباری وڵاتێكدا، لە ئەفغانستانیش ئەگەر هەیە دەرچوونمان لە ئەفغانستان ئەگەر هەمان شت روو بدات و دۆخەكە بەراوەژوو بێتەوە، وەك چۆن كوتوپڕ لە عیراق كشاینەوە و دواتر دۆخەكە ئاوەژوو بۆوە‌و ناچار بووین بگەڕێینەوە بۆ عیراق و شەڕی سەخت لەگەڵ داعش بكەین، ئەگەر لە ئەفغانستان هەمان شت روو بداتەوە، ئەوا تێچوونی گیانی و مادی دەرچوونمان لە مانەوە زیاتر دەبێت.

درۆی حەوتەم: تالیبانەكان گۆڕاون و هەمان ئایدیۆلۆژیای پێشوویان نییە، بۆ ئەوەی رەزامەندی كۆمەڵی نێودەوڵەتی و بە رەسمی ناسینیان، رەفتاری خۆیان دەگۆڕن. ئەمەش درۆیەكی گەورەیە، لە راستیدا دانانی سیراجەدین حەقانی بە وەزیری ناوخۆی تالیبان قسەیەك بۆ وتن نامێنێت، چونكە بۆ ئەو ئەمریكا 10 ملیۆن دۆلاری وەك خەڵات داناوە بۆ دەستگیر كردنی، جگە لەوەش سەركردە و فەرماندەكانی تالیبان سەلماندیان كە هەر وەك 20 ساڵ لەمەوبەر دژی خوێندنی كچانن و ئێستاش سوورن لەسەر ئەوەی كە دەبێ كچان و ژنان لە چواردیواری ماڵەوەدا بمێننەوە.

*پڕۆفیسۆری بواری سەروەری یاسا لە زانكۆی ستانفۆرد.
سەرچاوە:www. nebesht.com

 313 جار بینراوە